home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / voelen gevoelens / schuldgevoelens

Schuldgevoelens: voel jij je vaak schuldig?

Worstel jij vaak met schuldgevoelens en helpt het niet wanneer iemand zegt dat je het te zwaar opneemt? Ik heb dit artikel opgenomen bij schaamte, schuld en zelfbeeld, omdat schuldgevoel invloed heeft op de manier waarop je jouw gedrag en jezelf beoordeelt. Een gezond schuldgevoel kan je helpen verantwoordelijkheid te nemen. Een onterecht schuldgevoel kan je juist gevangenhouden in oververantwoordelijkheid, zelfverwijt en het gevoel dat je voortdurend tekortschiet.

Welke functie heeft schuldgevoel?

Schuldgevoel hoort bij jouw geweten en jouw innerlijke besef van goed en kwaad. Het helpt je rekening te houden met andere mensen en waarschuwt wanneer jouw gedrag niet past bij jouw waarden. Je kunt daardoor beseffen dat je iemand hebt gekwetst, een afspraak niet bent nagekomen of onvoldoende zorgvuldig hebt gehandeld. In die vorm draagt schuldgevoel bij aan herstel, verantwoordelijkheid en verbondenheid. Het houdt jouw gedragsmaatstaven in stand en voorkomt dat je zonder nadenken schade toebrengt aan anderen.

Wanneer is schuldgevoel terecht?

Een terecht schuldgevoel ontstaat wanneer je daadwerkelijk iets hebt gedaan of nagelaten waardoor een ander is benadeeld. Een vader vertelde dat hij pas tijdens de behandeling van zijn volwassen zoon inzag hoeveel invloed zijn gedrag op diens jeugd had gehad. Iemand anders kreeg pas kort voor het overlijden van zijn vader weer contact en betreurde dat hij niet eerder een gesprek had gezocht. In zulke situaties gaat het niet om een klein ongemak dat je met een vluchtig excuus afdoet. Het gevoel wijst op een reële verantwoordelijkheid en kan vragen om erkenning, excuses, herstel of ander gedrag.

Wanneer is schuldgevoel onterecht?

Een onterecht schuldgevoel ontstaat wanneer je verantwoordelijkheid draagt voor iets waarop je nauwelijks of geen invloed hebt. Als mantelzorger kun je bijvoorbeeld alles doen wat binnen jouw mogelijkheden ligt en je toch schuldig voelen omdat je de pijn van de ander niet kunt wegnemen. Ook kun je jezelf plezier, rust of succes ontzeggen omdat iemand anders het moeilijk heeft. Je voelt je schuldig omdat jij gelukkig bent met jouw kinderen terwijl een vriendin ongewenst kinderloos is, of omdat jij op vakantie gaat terwijl jouw vader ziek is. Meeleven met een ander is iets anders dan jezelf verantwoordelijk maken voor diens verlies of verdriet.

Wat heeft schuldgevoel met geven en ontvangen te maken?

Schuldgevoel ontstaat vaak bij een vermeende onbalans tussen geven en ontvangen. Astrid voelde zich schuldig omdat haar moeder voor haar zorgde toen zij ziek was en zij weinig kon terugdoen. Kees stond altijd klaar voor zijn vrienden en raakte teleurgesteld toen niemand beschikbaar was toen hijzelf hulp nodig had. In beide situaties spelen verwachtingen mee. Je kunt vinden dat je bij de ander in het rood staat of dat de ander jou iets verschuldigd is. Het helpt om te onderzoeken of daar een uitgesproken afspraak onder ligt of vooral een verwachting die nooit met elkaar is besproken.

Waarom veroorzaken verplichtingen schuldgevoel?

Je kunt jezelf regels opleggen waaraan je altijd moet voldoen. Je moet drie keer per week sporten, iedere afspraak nakomen of op vaste dagen voor familie klaarstaan. Marije beloofde haar dochter twee dagen per week op de kleinkinderen te passen. Toen zij merkte dat dit te zwaar werd, durfde zij haar toezegging niet te herzien omdat zij vond dat beloofd altijd beloofd is. Een afspraak aanpassen voelde voor haar als falen. Schuldgevoel ontstaat dan niet doordat je iemand bewust schaadt, maar doordat je niet voldoet aan een strenge regel die je jezelf hebt opgelegd.

Waarom hebben perfectionisten vaak last van schuldgevoel?

Wanneer je perfectionistisch bent, geef je jezelf weinig ruimte om fouten te maken. Je voelt je schuldig wanneer je een verjaardag vergeet, geen cadeau hebt gekocht, onvoldoende aandacht had voor een collega of een verkeerde inschatting maakte op het werk. Een menselijke vergissing krijgt dan een morele lading. Je hebt niet alleen iets vergeten, maar vindt dat je een slecht, onzorgvuldig of tekortschietend mens bent. Daardoor blijft het schuldgevoel veel langer aanwezig dan nodig is om van de ervaring te leren.

• Je verwacht dat je altijd zorgvuldig handelt.
• Je vindt dat je geen afspraken mag vergeten.
• Je legt de lat voor verantwoordelijkheid erg hoog.
• Je rekent jezelf iedere verkeerde inschatting zwaar aan.
• Je vindt het moeilijk om jouw onvolmaaktheid te aanvaarden.

Wat zijn gevolgen van langdurige schuldgevoelens?

Langdurig schuldgevoel kan ervoor zorgen dat je moeilijk geniet, geen rust neemt en voortdurend probeert aan verwachtingen van anderen te voldoen. Je gaat pleasen, neemt te veel taken op je en voelt je schuldig zodra je een grens stelt. Ook kan een sterk gevoel van falen ontstaan. Je beoordeelt dan niet alleen een beslissing als verkeerd, maar ziet jezelf als mislukt. Schuldgevoel heeft bovendien invloed op jouw relaties, omdat je jezelf wegcijfert of juist anderen gaat beschuldigen wanneer jouw inzet niet wordt teruggegeven.

• Je vindt het moeilijk om voor jezelf te kiezen.
• Je voelt je schuldig wanneer je rust neemt.
• Je probeert voortdurend andere mensen tevreden te houden.
• Je neemt verantwoordelijkheid over die niet bij jou hoort.
• Je raakt uitgeput door jouw plichtsgevoel.
• Je blijft gebeurtenissen uit het verleden herhalen.
• Je ontwikkelt een negatief beeld van jezelf.

Hoe onderscheid je verantwoordelijkheid van schuld?

Verantwoordelijkheid gaat over jouw aandeel in een situatie en over wat jij nu kunt doen. Schuldgevoel is de emotionele reactie op jouw oordeel over dat aandeel. In een relatie zijn beide partners verantwoordelijk voor hun eigen keuzes, communicatie en gedrag. Dat betekent niet automatisch dat één persoon schuldig is wanneer de relatie mislukt. Vraag jezelf daarom af wat je feitelijk hebt gedaan, welke invloed je had en welk deel bij de ander hoort. Je hoeft geen verantwoordelijkheid af te wijzen, maar ook niet meer op je te nemen dan werkelijk van jou is. Dat onderscheid voorkomt dat een gevoelde schuld automatisch als bewezen schuld wordt behandeld.

Hoe herstel je zonder jezelf te blijven straffen?

Wanneer je werkelijk iets verkeerd hebt gedaan, kun je dat erkennen en verantwoordelijkheid nemen. Je kunt excuses aanbieden, schade proberen te herstellen en leren hoe je een volgende keer anders wilt handelen. Jezelf jarenlang blijven beschuldigen verandert het verleden echter niet. Zelfbestraffing is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid. Je mag accepteren dat je een fout hebt gemaakt zonder te besluiten dat jij daarom een slecht mens bent. Herstel vraagt eerlijkheid, maar ook de bereidheid om na passende actie verder te gaan. Anders blijft schuldgevoel een terugkerende straf zonder dat het nog bijdraagt aan verandering.

Welke gevoelens hangen samen met schuldgevoelens?

Schuldgevoel kan verschillende vormen en gradaties aannemen. Wanneer je beseft dat je anders had willen handelen, kun je spijt van jouw keuzes ervaren. Bij een dieper moreel besef kan sprake zijn van berouw over jouw gedrag. Je kunt je ook bezwaard en belast voelen door jouw verantwoordelijkheden. Wanneer je vindt dat je nooit genoeg doet, ontstaat het gevoel van voortdurend tekortschieten. Blijf je jezelf beschuldigen, dan kan dit overgaan in vastlopen in zelfverwijt.

Veelgestelde vragen over schuldgevoelens

Schuldgevoelens roepen vaak vragen op over verantwoordelijkheid, zelfzorg en de verwachtingen van anderen. Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen.

Is schuldgevoel altijd negatief?

Nee. Schuldgevoel kan je helpen beseffen dat jouw gedrag niet bij jouw waarden past. Het wordt ongezond wanneer het niet in verhouding staat tot jouw werkelijke verantwoordelijkheid of jouw leven blijft beheersen.

Wat is het verschil tussen schuldgevoel en schaamte?

Schuldgevoel gaat vooral over iets wat je hebt gedaan of nagelaten. Schaamte raakt aan wie je denkt te zijn. Bij schuld denk je dat jouw gedrag verkeerd was. Bij schaamte denk je dat er iets mis is met jou.

Waarom voel ik me schuldig wanneer ik voor mezelf kies?

Misschien heb je geleerd dat zelfzorg egoïstisch is of dat je altijd beschikbaar moet zijn voor anderen. Daardoor kan een gezonde grens voelen alsof je iemand tekortdoet.

Hoe weet ik of mijn schuldgevoel terecht is?

Onderzoek wat er feitelijk is gebeurd, welke schade is ontstaan en welk aandeel jij daarin had. Vraag ook of je werkelijk invloed had en of je dezelfde norm aan een ander zou opleggen.

Wanneer is begeleiding verstandig?

Begeleiding kan helpen wanneer je voortdurend twijfelt, slecht slaapt, geen grenzen durft te stellen of verantwoordelijkheid draagt voor het geluk van anderen. Ook hardnekkig zelfverwijt kan een reden zijn om ondersteuning te zoeken.