home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / conscientieus gewetensvol

Consciëntieus en gewetensvol als kernkwaliteit

Consciëntieus en gewetensvol noem ik een kwaliteit, maar eigenlijk raakt het ook sterk aan jouw waarden en overtuigingen. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten zegt gewetensvol zijn iets over de manier waarop jij wilt handelen: eerlijk, zorgvuldig, verantwoordelijk en in overeenstemming met wat voor jou goed en juist is. Je zou ook kunnen zeggen dat het een kernkwaliteit is en misschien zelfs een kernwaarde. Het heeft immers alles te maken met jouw normen, waarden en overtuigingen.

Wat betekent consciëntieus en gewetensvol zijn?

Wanneer je consciëntieus of gewetensvol bent, wil je zaken correct en verantwoord doen. Je neemt jouw handelen serieus en kunt niet gemakkelijk iets doen waarvan je zelf vindt dat het eigenlijk niet klopt. Daarbij passen de volgende kenmerken:

• Je wilt eerlijk en betrouwbaar zijn.
• Je bent oprecht en staat voor wat je zegt.
• Je doet liever geen zaken die voor jouw gevoel op het randje zijn.
• Je bent zorgvuldig in wat je zegt en doet.
• Je neemt normen en waarden serieus.
• Je voelt je verantwoordelijk voor een goede uitvoering van taken en een juiste en correcte afhandeling van zaken.
• Je hebt zelfdiscipline en gaat correct te werk.

Gewetensvol zijn betekent leven naar jouw innerlijke kompas

Je zou het geweten kunnen zien als een innerlijk kompas. Het helpt je beoordelen of jouw handelen overeenkomt met wat jij als goed, eerlijk en verantwoord beschouwt. Dat gaat verder dan alleen regels volgen. Je kunt je namelijk keurig aan een regel houden en toch van binnen voelen dat iets niet klopt. Andersom kom je soms in een situatie waarin regels onvoldoende antwoord geven en je zelf moet afwegen wat verantwoord is. Juist dan merk je hoe sterk jouw geweten meespeelt in jouw keuzes.

Je geweten wordt gevormd door wat je hebt meegekregen

Jouw geweten ontstaat niet zomaar. Het wordt mede gevormd door opvoeding, jeugd, school, cultuur en eventueel religie. Je krijgt vanaf jonge leeftijd allerlei opvattingen mee over wat goed en fout is, wat hoort en niet hoort en waar je verantwoordelijkheid voor moet nemen. Een deel daarvan kan zo diep in je verankerd raken dat je nauwelijks nog merkt waar een bepaalde norm vandaan komt. Dat verklaart ook waarom twee gewetensvolle mensen vanuit hun eigen overtuiging tot verschillende conclusies kunnen komen. Gewetensvol zijn betekent dus niet automatisch dat iedereen hetzelfde innerlijke kompas heeft.

Consciëntieus als kwaliteit en als kernwaarde

Consciëntieus en gewetensvol kan zowel iets zeggen over jouw kwaliteit als over jouw persoonlijke waarden. Als kwaliteit zie je het terug in jouw handelen. Je bent bijvoorbeeld zorgvuldig in jouw handelen, voelt verantwoordelijkheid en wilt zaken correct afwikkelen. Ook betrouwbaar gedrag ligt hier dichtbij: afspraak is afspraak en mensen moeten op jou kunnen rekenen. Als gewetensvolheid voor jou ook een kernwaarde is, gaat het nog een stap verder. Dan vind je het niet alleen belangrijk om zelf zo te handelen, maar hecht je er ook veel waarde aan dat zaken om jou heen eerlijk, zorgvuldig en verantwoord gebeuren.

Gewetensvol zijn vraagt dat je jezelf recht in de ogen kunt kijken

Voor mij zit daar een belangrijk aspect van gewetensvol leven. Uiteindelijk moet je jezelf recht in de ogen kunnen kijken en kunnen zeggen dat je hebt gehandeld op een manier die voor jouw eigen geweten te verantwoorden is. Dat betekent niet dat je nooit fouten maakt of altijd meteen weet wat het juiste besluit is. Juist gewetensvolle mensen kunnen lang nadenken over moeilijke keuzes. De vraag is vooral of je verantwoordelijkheid neemt voor jouw keuze en eerlijk durft te kijken naar jouw eigen motieven en handelen.

Wanneer wordt gewetensvol zijn een valkuil?

Is er ook een valkuil? Zeker. Er zijn meerdere valkuilen denkbaar bij de kwaliteit consciëntieus. Je kunt te procedureel worden en alles volgens de regels willen doen, te principieel worden of roomser zijn dan de paus. Je kunt ook normatief worden naar anderen en steeds sterker jouw eigen normen als maatstaf gebruiken. Wanneer je te principieel, te strak en te moralistisch wordt, roept dat vaak weerstand op bij anderen en verlies je gemakkelijk de verbinding. Bovendien kun je jezelf klem draaien wanneer zorgvuldig en correct willen handelen terechtkomt in een verstikkend perfectionisme.

Wanneer je de moraalridder gaat uithangen

Een duidelijke valkuil is dat je de moraalridder gaat uithangen. Dan gebruik je jouw normen niet alleen als richtsnoer voor jouw eigen handelen, maar steeds meer als meetlat waarmee je beoordeelt hoe anderen zich zouden moeten gedragen. Het risico is dat jouw gewetensvolheid dan verandert in moralistisch gedrag en je vooral bezig bent anderen te vertellen wat goed en fout is.

Jouw normen zijn niet automatisch de normen van een ander

Dat vraagt om relativering. Het is goed om gewetensvol te zijn en dichtbij jouw innerlijke stem te blijven, maar sla er niet in door. Blijf zaken in de juiste verhouding zien. Het zijn jouw normen, waarden en overtuigingen. Je kunt die een ander niet zomaar opleggen of aanpraten. Een ander kan vanuit een andere achtergrond of overtuiging tot een andere afweging komen zonder daarmee automatisch gewetenloos of onbetrouwbaar te zijn.

Gewetensbezwaard zijn en gewetenswroeging

Je kunt gewetensvol zijn, maar ook gewetensbezwaard raken. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer van jou wordt gevraagd iets te doen waar je uit principe ernstige bezwaren tegen hebt of wanneer iets rechtstreeks tegen jouw overtuigingen indruist. Dat is niet gemakkelijk, omdat er spanning ontstaat tussen wat een situatie van jou vraagt en wat jouw geweten je toestaat. Gewetenswroeging ontstaat juist wanneer je iets hebt gedaan of nagelaten en jouw geweten daarna als het ware tegen je zegt dat je verkeerd hebt gehandeld.

Welke ontwikkeldoelen passen bij gewetensvol zijn?

Het leerdoel is vooral relativeren zonder jouw geweten aan de kant te schuiven. Jouw normen, verantwoordelijkheidsgevoel en behoefte om zorgvuldig te handelen zijn waardevol, zolang ze jou en andere mensen niet klemzetten.

• Jouw normen en principes serieus nemen zonder ervan uit te gaan dat ze automatisch voor iedereen gelden.
• Ruimte houden voor omstandigheden, nuance en andere afwegingen zonder jouw eigen integriteit te verliezen.
• Zorgvuldig en verantwoordelijk handelen zonder jezelf langs een onhaalbaar strenge morele meetlat te leggen.

Waar kun je je aan ergeren als je gewetensvol bent?

De allergie is niet moeilijk uit te leggen. Noem de allergie maar gewetenloos gedrag. Je kunt je sterk ergeren aan mensen die naar jouw idee geen verantwoordelijkheid voelen voor hun handelen, geen wroeging kennen of gemakkelijk over normen en afspraken heen stappen. Juist omdat jouw eigen geweten sterk meespeelt, kan het moeilijk zijn om te begrijpen hoe een ander ergens ogenschijnlijk zonder moeite overheen stapt. Tegelijk blijft ook hier de uitdaging om gedrag te beoordelen zonder meteen de hele persoon te veroordelen.

Vragen over consciëntieus en gewetensvol zijn

Over consciëntieus en gewetensvol zijn kunnen in de praktijk nog andere vragen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is gewetensvol zijn hetzelfde als altijd de regels volgen?

Nee. Regels kunnen richting geven, maar jouw geweten gaat over jouw innerlijke beoordeling van wat goed en verantwoord is. Soms kunnen juist regels en jouw persoonlijke overtuiging met elkaar botsen.

Kan een gewetensvol persoon fouten maken?

Natuurlijk. Gewetensvol zijn betekent niet dat je foutloos bent. Het zegt eerder iets over hoe serieus je jouw verantwoordelijkheid neemt en hoe je reageert wanneer je merkt dat je een verkeerde keuze hebt gemaakt.

Kunnen twee gewetensvolle mensen het fundamenteel oneens zijn?

Ja. Hun geweten kan mede gevormd zijn door verschillende opvoeding, cultuur, ervaringen en overtuigingen. Beiden kunnen oprecht proberen verantwoord te handelen en toch verschillend denken over wat in een bepaalde situatie juist is.

Waarom kunnen gewetensvolle mensen streng zijn voor zichzelf?

Omdat hun innerlijke normen sterk kunnen zijn. Wanneer je voortdurend controleert of jouw gedrag wel correct, eerlijk of verantwoord genoeg is, kan de lat erg hoog komen te liggen. Dan is relativering belangrijk.

Is schuldgevoel altijd een teken dat je iets verkeerd hebt gedaan?

Nee. Schuldgevoel kan voortkomen uit jouw geweten, maar jouw normen kunnen ook onnodig streng zijn of gebaseerd zijn op overtuigingen die je ooit hebt meegekregen. Daarom is het soms nodig om niet alleen naar het schuldgevoel te luisteren, maar ook te onderzoeken welke norm erachter zit.