Sociaal wenselijk gedrag: betekenis, oorzaken en gevolgen
Sociaal wenselijk gedrag is een term die nogal snel wordt gebruikt. Maar wat is het nu precies? En is het eigenlijk wel zo sociaal? Sociaal wenselijk gedrag kan ontstaan wanneer de kernkwaliteit aanpassingsvermogen doorschiet en je je steeds sterker richt op wat jouw omgeving van je verwacht. In dit artikel ga ik in op de betekenis, oorzaken en gevolgen van sociaal wenselijk gedrag.
Wat is sociaal wenselijk gedrag?
Aan de hand van enkele criteria kom ik tot een soort definitie. Sociaal wenselijk gedrag betekent:
- Dat je gedrag laat zien waarmee je wilt voldoen aan de wens of eis van de omgeving.
- Dat je je gedraagt zoals je denkt of vermoedt dat de omgeving wenselijk vindt, terwijl je dat soms niet eens zeker weet.
- Dat je de ander wilt pleasen of behagen, soms zelfs op basis van aannames die niet kloppen.
- Dat je de ander niet wilt teleurstellen.
- Dat je bij een ander in een goed blaadje wilt staan.
Jezelf in alle bochten wringen
Ik maak er weleens gekheid van. De meeste mensen kennen ISBW als trainingsinstituut wel. Soms vraag ik of men gestudeerd heeft bij IABW. Dan vragen ze: wat is dat dan? Dat is: jezelf in alle bochten wringen. Dat kan een kenmerk zijn van sociaal wenselijk gedrag. Je probeert jezelf dan steeds zo aan te passen dat het voor de ander passend wordt.
Conformeren aan wat anderen van je verwachten
Conformeren is het sleutelwoord bij sociaal wenselijk gedrag, afgekort SWG. Je conformeert je als het ware aan wat de omgeving wenselijk acht. Of nog erger: je conformeert je aan wat je denkt dat jouw omgeving wenselijk acht, gebaseerd op jouw eigen aannames en beeldvorming.
Sociaal wenselijk gedrag begint vaak met invullen voor een ander
Daar zit een belangrijk verschil. Soms weet je helemaal niet wat de ander van jou verwacht. Je denkt het te weten. Je vult in wat de ander waarschijnlijk prettig, verstandig of gewenst zal vinden en past jouw gedrag daarop aan. Daarmee reageer je niet meer op wat iemand werkelijk zegt of vraagt, maar op jouw eigen beeld van die ander. Zo kun je jezelf steeds verder aanpassen aan verwachtingen die misschien niet eens bestaan.
Hoe sociaal is sociaal wenselijk gedrag eigenlijk?
Ik stelde de vraag al eerder: hoe sociaal is sociaal wenselijk gedrag? Mijn antwoord: niet! Sociaal is een vorm van medemenselijkheid waarbij je bijdraagt, toevoegt en iets betekent voor een ander. Maar sociaal wenselijk gedrag voegt niets toe en draagt niets bij. Niet aan jouw eigen ontwikkeling en ook niet aan de ontwikkeling van jouw medemens of jouw team. Sterker nog: het kan er zelfs afbreuk aan doen. Onbewust kan er ook een vorm van onoprechtheid in zitten.
Waardoor ontstaat sociaal wenselijk gedrag?
Er zijn veel oorzaken waardoor sociaal wenselijk gedrag kan ontstaan. Om maar met de deur in huis te vallen: veel mensen zijn zich er niet eens van bewust dat ze sociaal wenselijk gedrag vertonen. Het gaat vaak onbewust en het is door de jaren heen zo gegroeid. Ik noem een aantal mogelijke oorzaken.
Kernkwaliteiten die doorschieten
Het kan te maken hebben met kernkwaliteiten die je van nature hebt, maar waarin je doorslaat. Je hebt bijvoorbeeld een groot aanpassingsvermogen, bent bescheiden, meegaand, empathisch, begrijpend, invoelend of sensitief. Dat zijn op zichzelf kwaliteiten. Het wordt anders wanneer je voortdurend afstemt op jouw omgeving en jouw eigen inbreng daardoor steeds kleiner wordt.
Normen en waarden
Een andere oorzaak kan te maken hebben met normen en waarden. Misschien heb je geleerd om je altijd aan te passen aan de fatsoensnormen van jouw omgeving. Of je hebt geleerd om vooral niet vooraan te staan met jouw mening, omdat dit als onbeschoft of brutaal werd gezien. Zulke normen kunnen diep verankerd raken in de manier waarop je je tegenover anderen opstelt.
De ander willen behagen
Een andere oorzaak zit aan de pleasekant. Iemand noemde het behaagziek. Dat is bijvoorbeeld de ander naar de mond praten tegen beter weten in, slijmen of iemand behagen om zelf waardering te krijgen. Pleasegedrag kan dan een vorm van sociaal wenselijk gedrag worden.
Sociaal wenselijk gedrag binnen teams en organisaties
Sociaal wenselijk gedrag en sociaal wenselijke antwoorden zie ik vaak binnen teams en organisaties waar onveiligheid is in de communicatie. Bijvoorbeeld wanneer de leiding erg sturend is, geen tegenspraak duldt, er onderling gekissebis is, groepsdruk wordt uitgeoefend, afwijkende meningen niet worden gedoogd of politiek correcte antwoorden serieuzer worden genomen dan kritische geluiden. Mensen voelen zich dan minder vrij om te zeggen en te doen wat ze werkelijk willen.
Wanneer wordt aanpassen jezelf wegcijferen?
Rekening houden met een ander is iets anders dan jezelf steeds kleiner maken. Het wordt een probleem wanneer jouw eigen wensen, gevoelens en behoeften nauwelijks nog meewegen. Je zegt ja terwijl je eigenlijk nee bedoelt, houdt een afwijkende mening voor jezelf of probeert voortdurend te voorkomen dat iemand teleurgesteld raakt. Wanneer je jouw eigen belangen steeds ondergeschikt maakt aan die van anderen, kan aanpassen ook omslaan in onderdanig gedrag. Juist daar gaat een kwaliteit als aanpassen over in een valkuil.
Voldoen aan wensen en verwachtingen van anderen
Sociaal wenselijk gedrag is willen voldoen aan de wensen en verwachtingen van de ander. In feite probeer je te voorzien in behoeften van de ander. Dat klinkt misschien vriendelijk, maar het wordt ingewikkeld wanneer je voortdurend bezig bent met wat anderen nodig hebben en steeds minder voelt wat jij zelf nodig hebt.
Waarom sociaal wenselijk gedrag zoveel energie kost
Sociaal wenselijk gedrag kost bakken met energie. Het kan je finaal leegzuigen. Je bent immers voortdurend bezig met de ander:
- Met de mening van de ander.
- Met wat de ander voelt, of wat je denkt dat de ander voelt.
- Met de behoeften van de ander.
- Met hulp bieden aan de ander, ook wanneer daar niet om wordt gevraagd.
- Met zorgen maken over de ander.
- Met je verantwoordelijk voelen voor de ander.
- Met het bemoederen of vertroetelen van de ander.
Van aanpassen naar meer jezelf zijn
De tegenhanger van sociaal wenselijk gedrag is authentiek zijn. Ik heb er allerlei woorden voor bedacht: autonoom zijn, jezelf zijn, je eigen weg gaan en je eigen koers varen. Dat betekent dat je ook voorziet in jouw eigen behoeften, uitgaat van jouw eigen gevoelens, keuzes maakt op basis van wat voor jou belangrijk is en daar verantwoordelijkheid voor neemt. Dat betekent niet dat je geen rekening meer houdt met anderen. Het betekent wel dat de ander niet voortdurend bepaalt wat jij denkt, voelt, zegt of doet.
Sociaal wenselijk gedrag kan ook heel gewoon lijken
Iemand schreef me: ‘SWG, daar betrap ik me nogal eens op. Op zich is dat niet erg, want het zorgt ervoor dat het oppervlakkige sociale verkeer soepel verloopt. Als iemand bij de koffieautomaat aan me vraagt: hoe gaat het? Dan zeg ik goed, afhankelijk van wie het vraagt. Gewoon omdat ik geen zin heb om te vertellen hoe het echt met me gaat, of omdat ik geen zin heb om uit te leggen waarom dat een vervelende vraag is. Het is meestal ook niet echt een vraag, maar een rituele begroeting. SWG wordt pas erg als ik me erachter ga verstoppen. Als ik mijn eigen behoeften uit het oog verlies omdat ik veel te druk ben met aanpassen. Dan raak ik mezelf kwijt.’
Dat vind ik een mooie nuance. Niet ieder sociaal wenselijk antwoord is meteen een groot probleem. Soms houdt het gewone sociale verkeer er juist door op gang. De vraag is vooral of je nog kunt kiezen wanneer je je aanpast, of dat aanpassen zo vanzelfsprekend is geworden dat je jouw eigen behoeften en mening nauwelijks meer opmerkt.
Welke ontwikkeldoelen passen bij sociaal wenselijk gedrag?
De verschillende leerdoelen hebben veel onderlinge verwantschap. Uiteindelijk gaat het erom dat je jezelf niet voortdurend laat leiden door werkelijke of vermeende verwachtingen van anderen. Deze ontwikkeldoelen kunnen daarbij passen:
- Jouw grenzen leren aangeven, zodat je beter herkent waar rekening houden met een ander ophoudt en jezelf wegcijferen begint.
- Jouw mening durven geven, ook wanneer jouw zienswijze afwijkt van wat anderen denken of verwachten.
- Meer voor jezelf leren opkomen, zodat jouw eigen wensen, belangen en behoeften eveneens een plaats krijgen.
Eigenschappenanalyse: rapport en webinar
Wil je beter zicht krijgen op jouw kwaliteiten, persoonskenmerken en valkuilen? Met de eigenschappenanalyse krijg je een rapport. Daarnaast kun je een webinar van één uur bekijken waarin de analyse en het rapport worden uitgelegd.
E-books over talenten, kwaliteiten en valkuilen
Wil je verder de diepte in? In mijn e-books Talenten en kwaliteiten: jouw houvast en zekerheid, De Kwaliteitenbibliotheek en De Valkuilenbibliotheek krijg je woorden voor wat jou van nature typeert, waar jouw kracht ligt en wat er gebeurt wanneer een kwaliteit doorschiet.
Vragen over sociaal wenselijk gedrag
Naast de betekenis, oorzaken en gevolgen zijn er nog vragen die in de praktijk kunnen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.
Is beleefd zijn hetzelfde als sociaal wenselijk gedrag?
Nee. Beleefdheid kan gewoon een bewuste manier zijn om respectvol met anderen om te gaan. Het wordt sociaal wenselijk gedrag wanneer je je vooral gedraagt op een manier waarvan je denkt dat de ander die van je verwacht en jouw eigen mening, behoefte of gevoel daardoor steeds minder ruimte krijgt.
Is sociaal wenselijk gedrag hetzelfde als pleasegedrag?
De begrippen liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet helemaal hetzelfde. Bij pleasegedrag ligt de nadruk sterk op het tevreden willen houden of behagen van de ander. Sociaal wenselijk gedrag is breder en kan ook ontstaan doordat je je conformeert aan groepsnormen, verwachtingen of wat jij denkt dat anderen passend vinden.
Kan sociaal wenselijk gedrag op het werk sterker zijn dan thuis?
Dat kan. In een omgeving waar hiërarchie, groepsdruk of onzekerheid een grotere rol speelt, kun je meer geneigd zijn om je gedrag aan te passen. In een vertrouwde omgeving waar je je veilig voelt, durf je misschien gemakkelijker te zeggen wat je werkelijk denkt.
Waarom merk je soms pas achteraf dat je jezelf hebt aangepast?
Omdat sociaal wenselijk gedrag vaak automatisch verloopt. Je reactie kan zo vertrouwd zijn dat je pas later merkt dat je eigenlijk iets anders wilde zeggen of doen. Achteraf voel je bijvoorbeeld irritatie, vermoeidheid of spijt en realiseer je je dat jouw eigen behoefte nauwelijks aan bod kwam.
Kun je rekening houden met anderen zonder jezelf kwijt te raken?
Ja. Rekening houden met anderen hoort bij sociaal verkeer. Het verschil zit erin dat jouw eigen mening, gevoelens en behoeften ook blijven bestaan. Je kunt luisteren, afstemmen en rekening houden met iemand zonder automatisch te doen wat je denkt dat de ander van jou verlangt.
Sociaal wenselijk gedrag als persoonlijke valkuil
Sociaal wenselijk gedrag laat zien hoe een kwaliteit kan doorschieten. Aanpassingsvermogen helpt je om rekening te houden met omstandigheden en andere mensen, maar wanneer aanpassen vanzelfsprekend wordt en jouw eigen positie verdwijnt, ontstaat een valkuil. Het herkennen van zo'n patroon helpt je om opnieuw te kijken naar de balans tussen rekening houden met anderen en trouw blijven aan jezelf.
Wil je ook andere manieren herkennen waarop een kwaliteit kan doorschieten? Bekijk dan het overzicht van persoonlijke valkuilen.
Auteur en publicatiegegevens
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 29-07-2016
Update: 8 augustus 2026.
