home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / authenticiteit

Authentiek of authenticiteit

Authenticiteit ontwikkelen: dat is wat mensen vaak willen. Herken je dat? Wil je authentiek zijn? Of wil je authentieker worden? Maar wat betekent dat eigenlijk? Moet je dan vrijer, zekerder of uitgesprokener worden? Volgens mij niet. Authenticiteit gaat over echtheid, oorspronkelijkheid en de ruimte om jouw eigenheid vorm te geven. Dit artikel schreef ik in de serie Kern, identiteit en innerlijke basis. Het is een verdieping op jouw identiteit, omdat authenticiteit raakt aan de vraag of wat je laat zien, kiest en uitspreekt werkelijk bij jou hoort.

Je bent me er wel één

Is authentiek zijn hetzelfde als altijd jezelf zijn?

Ik moet hierbij aan Rianne denken. Ze zei tegen mij: 'Ik zou meer mezelf willen zijn.' Ik vroeg: 'Ben je dat dan niet?' Volgens haar was het antwoord nee. Ze voelde zich vaak onzeker, vol schroom en ze twijfelde veel. Blijkbaar hoorde dat volgens haar niet bij de persoon die ze werkelijk zou moeten zijn. Mijn reactie was: je hoeft jezelf niet te worden, je bent jezelf al. Jouw zelf is inclusief jouw verlegenheid, onzekerheid en twijfel. Inclusief jouw levensverhaal, jouw levensverdriet en de pijn die je misschien hebt ervaren. Je kunt daarvan last hebben en je kunt eraan werken, maar het hoort op dit moment wel bij jouw werkelijkheid.

Dat vind ik een belangrijk onderscheid. Authentiek zijn betekent niet dat je eerst moet voldoen aan een ideale versie van jezelf. Dan zou authenticiteit juist weer een nieuw prestatiemodel worden: als ik zelfverzekerd, vrij, spontaan en ontspannen ben, dán ben ik eindelijk mezelf. Maar wie heeft dat beeld eigenlijk bedacht? Oprecht betekent soms heel eenvoudig: het is zoals het is. Je kunt onzeker zijn en daar eerlijk over zijn. Je kunt iets niet weten. Je kunt bang zijn. Je kunt van mening veranderen. Authenticiteit zit niet in perfectie. Het zit eerder in het niet voortdurend hoeven verbergen, vervormen of oppoetsen van wat er werkelijk is.

Jij uniek?

Ja, jij bent uniek. Er is er maar één met precies jouw combinatie. Zelfs wanneer iemand dezelfde ogen, dezelfde bloedgroep, een vergelijkbaar karakter of dezelfde talenten heeft, maakt dat die ander nog niet tot een kopie van jou. Jullie hebben niet exact hetzelfde meegemaakt, niet op precies dezelfde manier gevoeld en niet dezelfde betekenis gegeven aan wat er gebeurde. Pas zei iemand tegen mij: 'Nou, mijn tweelingbroer lijkt wel heel veel op mij.' Dat geloof ik direct. Maar zelfs voor een eeneiige tweeling geldt afzonderlijk: het is me er wel eentje. Op elkaar lijken is iets anders dan een kopie zijn. Authenticiteit gaat vervolgens over wat je met die eigenheid doet. Laat je haar bestaan of probeer je steeds opnieuw te voldoen aan het voorbeeld van iemand anders?

Het klinkt wat vaag

Soms zeggen mensen: het klinkt wel wat vaag hoor. Origineel zijn, jezelf zijn of jouw eigenheid vormgeven. Mooie woorden, maar hoe ziet dat er concreet uit? Ik vergelijk het wel eens met een pand. De Steven heeft een authentiek pand. Daar is er maar één van. De buurman heeft echter ook een authentiek pand. Daar is er eveneens maar één van. De panden hoeven helemaal niet vergelijkbaar te zijn. Juist daarin zit de oorspronkelijkheid. Bij mensen werkt dat natuurlijk ingewikkelder, maar de gedachte helpt wel. Authenticiteit ontstaat niet door jezelf met anderen te vergelijken en vervolgens afwijkend te proberen zijn. Dan ben je nog steeds volledig met die anderen bezig. Het gaat erom dat je ontdekt wat werkelijk bij jou past.

Hoe merk je dat je jezelf te veel hebt aangepast?

Aanpassen is op zichzelf niet verkeerd. Sterker nog: zonder aanpassingsvermogen wordt samenleven behoorlijk lastig. Je kunt niet overal ieder gevoel onmiddellijk uitleven en ook niet voortdurend doen waar je zelf zin in hebt. Je houdt rekening met mensen, afspraken en omstandigheden. Het wordt anders wanneer aanpassen zo vanzelfsprekend wordt dat je nauwelijks nog weet wat je zelf vindt, voelt of wilt. Dan ga je steeds eerst buiten jezelf te rade. Wat verwachten ze van mij? Wat hoort hier? Wat zullen ze ervan vinden? Hoe moet iemand zoals ik zich eigenlijk gedragen?

Sociaal wenselijk gedrag: echtbreuk

Als kind wist je het allemaal nog wat minder ingewikkeld te maken. Wanneer je een koekje zag en je had er zin in, dan wilde je dat koekje. Je voelde aan bij welke tante je graag op schoot zat en bij welke tante liever niet. Dat was niet altijd sociaal handig, maar wel behoorlijk rechtstreeks. Daarna ging je de opvoedingsfabriek in. Je werd gefatsoeneerd. Vinger opsteken wanneer je naar het toilet moest. Iedereen een hand geven op de verjaardag van pap en mam, ook als je daar geen enkele behoefte aan had. Je leerde hoe je je hoorde te gedragen. En gelukkig maar, want enige beschaving kan geen kwaad. Maar soms leer je meer dan omgangsvormen. Je leert ook hoe je zou moeten zijn, wat je zou moeten denken, wat je zou moeten voelen en wat anderen belangrijk vinden dat jij belangrijk vindt. Wanneer je daarin te ver gaat, kun je breken met ECHT en OPRECHT. Ik noem dat voor de grap wel eens echtbreuk of ECHTscheiding. Signalen dat je jezelf te veel hebt aangepast kunnen bijvoorbeeld zijn:

• Je vraagt je voortdurend af wat anderen van jou vinden.
• Je past jouw mening al aan voordat iemand erop heeft gereageerd.
• Je zegt vaak ja terwijl je vanbinnen nee ervaart.
• Je maakt jouw enthousiasme kleiner omdat je bang bent dat anderen het overdreven vinden.
• Je houdt gevoelens zo sterk onder controle dat je nauwelijks nog weet wat je voelt.
• Je vertrouwt meer op het oordeel van anderen dan op jouw eigen waarneming.
• Je profileert jezelf vooral zoals je denkt dat het hoort.
• Je raakt steeds verder verwijderd van wat je zelf nodig hebt of belangrijk vindt.

Dat gebeurt meestal niet van vandaag op morgen. Vaak gaat het heel geleidelijk. Je past hier iets aan en daar nog iets. Tot je op een bepaald moment merkt dat jouw leven er aan de buitenkant misschien keurig uitziet, terwijl het vanbinnen steeds minder als jouw leven voelt.

Hoe ontwikkel je authenticiteit dan?

Ik heb daar geen stappenplan met zeven vinkjes voor. Wel heb ik een heel persoonlijk antwoord. In 2000 kreeg ik een zware burn-out. Ik kwam in een crisis terecht en maakte keuzes die door familie, vrienden en bekenden niet altijd werden begrepen of gedeeld. Ik voelde pijn en afwijzing en ervoer hoe het is wanneer vertrouwde verbindingen veranderen. Het heeft mijn leven gekleurd. Ik werd teruggeworpen op de vraag wie ik eigenlijk was, hoe ik dingen beleefde en wat voor mij werkelijk van betekenis was. Nieuwe mensen kwamen op mijn weg. Mensen met wie ik diep contact ervoer, met wie ik kon delen en bij wie geven en ontvangen meer in balans kwamen.

Ik vertel dat niet omdat je eerst een crisis nodig hebt om authentiek te worden. Dat zou een rare boodschap zijn. Wel kunnen gebeurtenissen je dwingen om te onderzoeken welke delen van jouw leven werkelijk van jou zijn en welke vooral zijn ontstaan doordat je probeerde te voldoen. Soms vallen zekerheden weg en wordt zichtbaar hoeveel identiteit je ontleende aan jouw rol, werk, status of de waardering van anderen. Dat kan pijnlijk zijn. Tegelijk kan precies daar de vraag ontstaan: wat blijft er van mij over wanneer ik niet meer kan leunen op alles waarmee ik mezelf eerder definieerde?

Wie zichzelf niet heeft ontmoet...

Het leven

Authenticiteit wordt volgens mij ook gevormd door het leven, ongeacht jouw school of vooropleiding. Ik denk aan Marianne. Ze had een topbaan en maakte carrière. Mensen bewonderden haar. Tot die ene dag waarop een ongeluk haar leven veranderde. Marianne kwam thuis te zitten. In het begin kwamen er kaartjes en een fruitmand. Daarna werd het stiller. Vroeger kon ze sparren met haar baas en had ze spiegelsessies met collega's. Nu keek ze na jaren vooral zelf in de spiegel. Wat ze kon, kon ze niet meer op dezelfde manier inzetten. Wat ze wilde, bleek niet meer vanzelfsprekend mogelijk. Ambities en drijfveren kregen een andere betekenis. Marianne veranderde. Ondanks haar lichamelijke beperkingen hing ze uiteindelijk een bord op haar deur: 'Eigen weg'. Ze ging als vrijwilliger werken in een hospice en hielp mensen bij wie steeds meer wegviel: kunnen, willen en uiteindelijk het leven zelf. Dat vak had ze niet op school geleerd. Het leven had haar iets geleerd wat geen opleiding precies zo had kunnen aanbieden. Voor mij raakt dat aan authenticiteit. Soms ontwikkel je niet doordat je méér aan jezelf toevoegt, maar doordat het leven iets wegneemt en je opnieuw moet ontdekken wat wezenlijk is.

Kun je authentiek zijn zonder eigengereid te worden?

Ja, en dat onderscheid is belangrijk. Authentiek zijn betekent niet: ik ben nu eenmaal zo, dus iedereen moet zich maar aan mij aanpassen. Dat heeft weinig met echtheid te maken en veel meer met gebrek aan afstemming. De valkuil is dat je het contact met de wereld om je heen verliest. Dan wordt eigenwijs gemakkelijk eigengereid. Wie eigen wijs is, heeft nog een eigen melodie. Maar soms moet je ook samen met anderen zingen. Dan helpt het wanneer je goed luistert naar wat de andere koorleden zingen.

Authenticiteit vraagt daarom twee bewegingen tegelijk. Je blijft in contact met jezelf en je blijft in contact met de ander. Je kunt jouw mening uitspreken zonder te doen alsof jouw mening de enige waarheid is. Je kunt een grens aangeven zonder de ander te vernederen. Je kunt vertellen wat iets met jou doet en toch nieuwsgierig blijven naar wat er bij de ander gebeurt. Daar wordt authenticiteit ook zichtbaar in communicatie. Wat je vanbinnen ervaart en wat je naar buiten brengt hoeven niet identiek te zijn, maar ze moeten elkaar ook niet voortdurend tegenspreken. Dat vraagt om authentiek communiceren: eerlijk en oprecht spreken zonder de afstemming met de ander kwijt te raken.

Authentiek zijn is dus niet hetzelfde als alles eruit gooien wat in je opkomt. Soms is zwijgen een heel authentieke keuze. Soms is tactvol formuleren veel eerlijker dan iemand zogenaamd 'lekker direct' de waarheid vertellen. De vraag is niet alleen: zeg ik wat ik denk? De vraag is ook: ben ik werkelijk in contact met mezelf én met degene die tegenover mij staat?

Training authenticiteit

Ik werd ooit gevraagd voor een training authentiek leiderschap bij een gemeente in Friesland. Ze hadden drie trainingsbureaus uitgenodigd en ook ik mocht op bezoek. De organisatie wilde authenticiteit binnen de organisatie bevorderen. Daar begon voor mij meteen de interessante vraag. Als authenticiteit geen vaardigheid is, wat ga je mensen dan precies trainen? Ik zei dat je volgens mij niet authentiek wordt op een training. Sterker nog: je moet oppassen dat je niet een nieuwe module sociaal wenselijk gedrag maakt met het etiket 'authentiek'.

Voor je het weet ontstaat er een nieuwe norm: dit gedrag vinden wij authentiek en dat gedrag niet. Deze collega is authentiek en die collega moet nog wat oefenen. Dan maak je van oorspronkelijkheid opnieuw een model waar mensen aan moeten voldoen. Dat lijkt mij nogal tegenstrijdig. De opdracht kreeg ik niet. Dat begrijp je wel. Daar was ik eigenlijk ook blij om. Ze vonden overigens wel dat ik heel authentiek was. Authenticiteit is geen speeltuin. Rollen spelen doe je op de toneelschool.

Veelgestelde vragen over authenticiteit

Rond authenticiteit ontstaan gemakkelijk misverstanden. Alsof je altijd spontaan moet zijn, alles moet zeggen wat je denkt of nooit meer rekening mag houden met anderen. Deze vragen helpen om het begrip verder af te bakenen.

Is authenticiteit hetzelfde als eerlijkheid?

Niet helemaal. Eerlijkheid is belangrijk, maar authenticiteit is breder. Het gaat ook over oorspronkelijkheid, jouw eigen waarneming serieus nemen, jouw behoeften herkennen en niet voortdurend een rol spelen. Je kunt eerlijk vertellen wat je denkt en toch een houding aannemen die nauwelijks bij jou past.

Moet je altijd zeggen wat je denkt om authentiek te zijn?

Nee. Niet iedere gedachte hoeft onmiddellijk naar buiten. Authenticiteit betekent niet dat alle remmen eraf moeten. Je kunt bewust besluiten iets niet te zeggen omdat het moment niet geschikt is of omdat je de ander niet onnodig wilt beschadigen. Als die keuze werkelijk van jou is, kan juist dat heel authentiek zijn.

Kan authenticiteit veranderen gedurende jouw leven?

Jouw oorspronkelijke eigenheid hoeft niet iedere levensfase hetzelfde zichtbaar te worden. Ervaringen veranderen jou, je krijgt nieuwe inzichten en bepaalde rollen vallen weg. Wat op jouw twintigste bij je paste, hoeft op jouw vijftigste niet meer dezelfde vorm te hebben. Authentiek zijn betekent daarom niet dat je altijd hetzelfde moet blijven.

Waarom voelt authentiek zijn soms spannend?

Omdat jouw eigenheid laten zien ook betekent dat een ander het ermee oneens kan zijn, je niet begrijpt of iets anders van jou verwacht. Aanpassen geeft soms veiligheid. Wanneer je meer laat zien van wat jij werkelijk vindt, voelt of nodig hebt, neem je ook het risico dat daar een reactie op komt.

Heeft kwetsbaarheid met authenticiteit te maken?

Ja, voor zover je bereid bent om niet alleen jouw sterke en beheerste kanten te laten zien. Je hoeft niet jouw hele binnenwereld met iedereen te delen, maar wie nooit onzekerheid, twijfel, pijn of onvermogen mag laten bestaan, moet een belangrijk deel van zichzelf voortdurend buiten beeld houden.