home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / afhankelijk

Afhankelijk zijn van anderen en emotionele afhankelijkheid

Afhankelijk zijn van anderen of afhankelijkheidsrelaties creëren en in stand houden ondermijnen een positief zelfbeeld en zelfvertrouwen. Maar hoe ontstaat afhankelijkheid en wat is eraan te doen? Wanneer er onbalans is tussen geven en ontvangen gaat het niet om de vraag of je een ander nodig mag hebben. Natuurlijk mag dat. Het gaat erom of je in de relatie met de ander jouw eigen regie, vrijheid en persoonlijk leiderschap bewaart.

Wanneer wordt afhankelijkheid ongezond?

Gezonde afhankelijkheid is iemand of iets nodig hebben en ongezonde afhankelijkheid omschrijf ik als ‘niet zonder iemand of iets kunnen’. Uiteraard verschilt het van de omstandigheid waarin dit zich voordoet. De slechtziende kan een bril nodig hebben maar het kan ook een gradatie aannemen dat hij of zij niet meer zonder bril kan. Als dat het geval is, is de slechtziende afhankelijk van zijn of haar bril.

Zodra je afhankelijk wordt van iets of iemand dan raak je een deel van jezelf kwijt of raak je een deel van jouw vrijheid kwijt. Je wordt hulpbehoevend, ondergeschikt aan anderen, onzelfstandig of in het ergste geval onderworpen aan anderen. Ongezonde afhankelijkheid tast jouw keuzevrijheid aan. Je laat jouw rust, eigenwaarde, gedrag of keuzes steeds meer afhangen van iets buiten jezelf. Daardoor lever je ongemerkt een stuk autonomie en persoonlijk leiderschap in.

Hoe maak je jezelf ondergeschikt aan de ander?

Jezelf ondergeschikt maken is een vorm van afhankelijkheid. Je neemt minder ruimte in dan nodig is en geeft de ander meer invloed dan gezond voor je is.

Je maakt jezelf kleiner

Je maakt jezelf kleiner dan de ander terwijl dat niet nodig is. Je neemt te weinig ruimte in en je cijfert jezelf weg. Je haalt jouw eigen mening onderuit, twijfelt aan jouw waarneming en maakt geen keuzes vanuit wat jij nodig hebt. Je kijkt eerst naar wat de ander vindt en daarna pas naar wat je zelf voelt of denkt.

Je maakt de ander groter

Je maakt de ander groter en belangrijker dan hij of zij in werkelijkheid is door bijvoorbeeld overmatig op te kijken tegen de ander, de ander op te hemelen of overmatig te bewonderen. Jezelf afhankelijk opstellen betekent dat je jouw gedrag en keuzes laat afhangen van wat de ander ervan vindt of nog erger: wat je denkt dat de ander ervan vindt. Een paar voorbeelden van valkuilen die hiermee te maken hebben:

• Je betrekt kritiek te veel op jezelf.
• Je hebt voortdurend bevestiging nodig van anderen.
• Je hebt bij voortduur waardering van anderen nodig en bent bang voor afwijzing.
• Je vertoont pleasegedrag.
• Je bent te loyaal aan anderen.
• Je bent te gericht op anderen of op de behoeften van de ander.
• Je geeft de regie van jouw leven te veel aan anderen of laat die aan anderen over.
• Je maakt geen keuzes op basis van jouw eigen behoeften, maar op basis van de behoeften van de ander.

Een gevolg is dat de ander over jouw grens heen gaat. Je geeft anderen de kans om over jouw grens te gaan doordat je te weinig ruimte inneemt. Jouw zelfvertrouwen slinkt, je voelt je steeds onzekerder, jouw eigenwaarde daalt en je komt in een negatieve vicieuze cirkel.

De reddingsdriehoek als afhankelijkheidsrelatie

Een voorbeeld van een afhankelijkheidsrelatie is de reddingsdriehoek of dramadriehoek. Daarin nemen mensen steeds een rol op zich ten opzichte van elkaar en houden zij de afhankelijkheid samen in stand.

Wat is emotionele afhankelijkheid?

Wat is emotionele afhankelijkheid? In feite is het een vorm van verslaving. Het verschil tussen verslaving en voorzien in eigen behoeften is eenvoudig. Een behoefte duidt op datgene wat je nodig hebt terwijl een verslaving duidt op datgene waar je niet meer zonder kunt terwijl je het niet nodig hebt. Bij emotionele afhankelijkheid laat je jouw goede gevoel, veiligheid of eigenwaarde sterk afhangen van de reactie van de ander. Je hebt de instemming, aanwezigheid of aandacht van de ander nodig om je rustig, waardevol of geliefd te voelen.

Afhankelijk van waardering

Je hebt waardering nodig om jezelf van waarde te voelen. Blijft een compliment uit, dan lijkt jouw inzet ineens niets meer voor te stellen. De waardering van de ander wordt belangrijker dan jouw eigen waardering voor wie je bent en wat je doet.

Afhankelijk van bewondering

Een heftiger en intenser vorm van afhankelijkheid is er wanneer je voortdurend bewondering van anderen nodig hebt. In feite ben je zo afhankelijk van de kick die deze bewondering en adoratie teweeg brengen dat je er niet meer zonder kunt. En dat is tevens jouw drijfveer. Het zorgt ervoor dat je altijd de beste wilt zijn of dat je altijd wilt winnen. Maar het kan ook andere vormen aannemen zoals altijd wat nieuws nodig hebben om onder de aandacht te komen.

Afhankelijk van aandacht

Een vorm van emotionele afhankelijkheid is er wanneer je afhankelijk bent van de goedkeuring, bevestiging, liefde, aandacht en waardering van de ander. Dat wil zeggen dat jouw goede gevoel afhangt van de knipoog en schouderklop die je van de ander ontvangt. Jouw geluk, jouw welbevinden hangt dus af van wat de ander doet of nalaat. Zolang je de aandacht maar krijgt, voel je je goed. Je bent zelfs bereid om je in alle bochten te wringen om die aandacht te krijgen. Vaak wordt dit als pleasegedrag aangeduid of als sociaal wenselijk gedrag.

Afhankelijk van liefde en een relatie

Je bent bang dat de ander weggaat wanneer je een grens aangeeft, nee zegt of een keuze maakt die de ander niet bevalt. Daarom pas je je aan. Je doet dingen tegen jouw zin in en levert steeds een stukje van jezelf in. Niet omdat je dat wilt, maar omdat het verlies van de relatie nog bedreigender voelt.

Afhankelijk van status en aanzien

Je ontleent jouw gevoel van waarde aan een functie, titel, inkomen, huis, auto of positie. Zolang anderen onder de indruk zijn, voel jij je bijzonder. Maar wat blijft er van jou over wanneer de functie, het aanzien of het bezit wegvalt? Weet je dan nog wie je bent?

Afhankelijk van controle

Je ervaart alleen rust wanneer alles voorspelbaar verloopt. Je wilt weten waar je aan toe bent en probeert omstandigheden of andere mensen steeds meer naar jouw hand te zetten. Controle lijkt dan veiligheid te bieden. Maar hoe meer controle je nodig hebt, hoe afhankelijker je wordt van de illusie dat jij alles kunt beheersen.

Verslaving als vorm van afhankelijkheid

Een ander voorbeeld van emotionele afhankelijkheid is verslaving. Je kunt emotioneel afhankelijk zijn van een sigaret, alcohol, eten, Facebook, gokken, geld uitgeven, kleren kopen en tal van andere middelen of handelingen. Het kenmerk van verslaving is: je kunt er niet zonder terwijl je het niet nodig hebt. Om het verschil wat te duiden: zuurstof kun je ook niet zonder maar je hebt het nodig om te leven. Dus is zuurstof een behoefte en geen verslaving. Een sigaret heb je niet nodig en wanneer je daar niet meer zonder kunt is het verslaving. Toch heeft verslaving vaak wel met jouw behoeften te maken. Daarover is nogal wat misverstand.

Ik duid het opnieuw met een voorbeeld. De roker is dan wellicht verslaafd aan de sigaret maar de vraag is waarom dat zo is. Gaat het om de behoefte aan nicotine die vervuld moet worden? Ik denk van niet. Roken is een vorm van ontspanning en elimineert stress, tenminste dat ervaart de roker zo. Dus wil de roker van zijn of haar verslaving afkomen, dan moet de behoefte aan rust en ontspanning op een andere manier vervuld worden.

Welke voorbeelden wijzen op emotionele afhankelijkheid?

Emotionele afhankelijkheid is vaak zichtbaar in kleine, alledaagse situaties. Het gaat niet alleen om wat er gebeurt, maar vooral om de betekenis die je onmiddellijk aan de reactie van de ander geeft.

• Je stuurt iemand een sms of app en je krijgt geen bericht terug: je voelt je meteen afgewezen.
• Je stuurt iemand een kaart rond de kerstdagen en omdat je geen kaart terugkrijgt, ben je bang dat de relatie is geschaad.
• Iemand verwijdert je als vriend op Facebook en je voelt je meteen aan de kant gezet.
• Je wringt je in alle bochten om iedereen te vriend te houden.
• Je doet dingen tegen jouw zin in waarbij je jezelf geheel wegcijfert.
• Je controleert steeds of de ander online is of jouw bericht heeft gelezen.
• Je past jouw mening aan zodra je merkt dat de ander er anders over denkt.
• Je durft geen keuze te maken voordat iemand anders toestemming of goedkeuring geeft.
• Je raakt direct onrustig wanneer de ander afstand neemt of minder aandacht geeft.

In al deze situaties leg je jouw rust, eigenwaarde of beslissingsruimte bij de ander neer. De ander krijgt daarmee een positie die groter is dan gezond voor je is.

Hoe ontstaat ongezonde afhankelijkheid?

Hoe ontstaat emotionele afhankelijkheid? Ik noem een paar mogelijke oorzaken.

• Wellicht ben je onvoldoende weerbaar en voel je je niet opgewassen tegen bepaalde situaties.
• Misschien durf je de stap niet te maken om te stoppen met bepaalde afhankelijkheidsrelaties.
• Je ziet ertegen op om alleen verder te gaan.
• Onvervulde behoeften zijn reden en oorzaak voor afhankelijkheid.
• Je hebt een leeg gevoel van binnen.
• Jouw behoefte aan waardering is onvervuld.
• Je haalt waardering bij de ander en zonder de instemming of goedkeuring van de ander denk je niet te kunnen leven.
• Je bent bang voor afwijzing of verlating.
• Je vertrouwt onvoldoende op jouw eigen oordeel.
• Je bent niet gewend om eigen keuzes te maken.
• Er is gebrek aan autonomie en persoonlijk leiderschap.

Vaak ontstaat afhankelijkheid niet van de ene op de andere dag. Je levert steeds een klein stukje ruimte in. Je past je nog één keer aan, vraagt nog één keer toestemming en negeert nog één keer jouw eigen gevoel. Totdat je nauwelijks meer weet wat je zelf wilt.

Hoe beschermen autonomie en persoonlijk leiderschap tegen afhankelijkheid?

Autonomie betekent niet dat je niemand nodig hebt. Dat zou geen autonomie zijn maar afzondering. Je mag liefde, aandacht, hulp, steun en waardering ontvangen. Autonomie betekent dat je verbonden kunt zijn met de ander zonder jezelf kwijt te raken. Je kent jouw behoeften, neemt jouw gevoelens serieus, bewaakt jouw grenzen en maakt eigen keuzes.

Persoonlijk leiderschap betekent dat jij regiehouder blijft over jouw leven. Ook wanneer de ander jouw keuze niet begrijpt. Ook wanneer iemand teleurgesteld is. Ook wanneer waardering, instemming of bewondering uitblijft. Autonomie en persoonlijk leiderschap bewaren je voor ongezonde afhankelijkheid omdat je jouw eigen richting, waarde en verantwoordelijkheid niet volledig bij de ander neerlegt. Je hebt de ander misschien nodig, maar je hoeft jezelf niet afhankelijk te maken. Dat is het verschil.

Hoe word je minder afhankelijk van anderen?

Ons advies: maak de definitieve keuze voor jezelf en kies onvoorwaardelijk voor de invulling van jouw behoeften. Laat jouw gevoelens spreken en luister naar jouw eigen behoeften. Wanneer je geen keuzes maakt om te breken met de afhankelijkheidsrelatie blijf je in een vicieuze cirkel hangen en houd je de bestaande situatie in stand. Begin klein. Onderzoek waar je jezelf wegcijfert, waar je toestemming vraagt terwijl dat niet nodig is en waar je jouw eigen oordeel al bij voorbaat onderuit haalt.

Maak vervolgens kleine keuzes zelfstandig. Zeg een keer nee. Geef aan wat je nodig hebt. Neem ruimte in en verdraag dat de ander daar misschien niet direct blij mee is. Minder afhankelijk worden betekent niet dat je alle hulp moet afwijzen. Gezonde steun ontvangen kan juist verstandig zijn. Het verschil is dat je de hulp gebruikt zonder de regie over jouw leven over te dragen.

Veelgestelde vragen over afhankelijkheid

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over ongezonde afhankelijkheid, afhankelijkheidsrelaties en persoonlijk leiderschap.

Wanneer is afhankelijkheid ongezond?

Afhankelijkheid wordt ongezond wanneer je niet alleen iemand nodig hebt, maar denkt niet meer zonder die persoon, reactie of situatie te kunnen. Je verliest dan keuzevrijheid, zelfstandigheid of een deel van jezelf.

Wat is emotionele afhankelijkheid?

Bij emotionele afhankelijkheid laat je jouw rust, geluk of eigenwaarde sterk afhangen van de aandacht, liefde, waardering of goedkeuring van de ander.

Is verslaving een vorm van afhankelijkheid?

Ja. Bij verslaving kun je niet meer zonder een middel, handeling of ervaring terwijl je die niet werkelijk nodig hebt. Vaak ligt daar wel een behoefte onder die op een andere en gezondere manier vervuld moet worden.

Hoe herken je een afhankelijkheidsrelatie?

Je herkent een afhankelijkheidsrelatie onder andere aan jezelf wegcijferen, geen eigen keuzes meer durven maken, steeds goedkeuring zoeken en jouw behoeften en gevoelens ondergeschikt maken aan die van de ander.

Hoe helpen autonomie en persoonlijk leiderschap tegen afhankelijkheid?

Autonomie en persoonlijk leiderschap helpen je om jouw eigen behoeften, gevoelens, grenzen en keuzes serieus te nemen. Daardoor kun je verbonden blijven met anderen zonder de regie over jouw leven weg te geven.