Verantwoordelijkheidsgevoel: te weinig, gezond of te veel?
Verantwoordelijkheidsgevoel noem ik een kernkwaliteit en een kernwaarde. Heb jij verantwoordelijkheidsgevoel? Dat is fenomenaal! Kort gezegd: daar zit de wereld op te wachten. Bedrijven en organisaties verwelkomen mensen die zich verantwoordelijk weten, die verantwoordelijkheid nemen in plaats van ontlopen en die daar aanspreekbaar op zijn.
Het is echt een kwaliteit in hoe je op situaties reageert. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat het om verantwoordelijkheid nemen voor wat werkelijk van jou is. Maar daar zit meteen de nuance: je kunt te weinig verantwoordelijkheidsgevoel hebben, je kunt verantwoordelijkheid op een gezonde manier dragen en je kunt doorschieten naar oververantwoordelijkheid.
Wat betekent verantwoord handelen?
Ik kijk eerst naar de betekenis van verantwoordelijk of verantwoord. Vaak bedoelt men dat je weloverwogen, doordacht en veilig met zaken omgaat wanneer je je verantwoordelijk gedraagt. Anders gezegd: je doet geen ondoordachte dingen, je hebt geen losbollige uitspattingen, je gaat serieus met de materie om en je maakt keuzes op basis van een verantwoorde en logische beredenering.
- Je gaat verantwoord om met de bedrijfswagen of gereedschappen.
- Je doet verantwoorde financiële uitgaven.
- Je neemt verantwoordelijkheid voor jouw gezin.
- Je gaat verantwoord om met het milieu of de natuur.
- Je leeft verantwoord en gezond.
Wat betekent verantwoordelijkheidsgevoel?
Ik definieer verantwoordelijkheidsgevoel aan de hand van een aantal kenmerken. Wanneer je verantwoordelijkheidsgevoel hebt:
- Laat je de zaken niet op zijn beloop.
- Onderschat je situaties niet en laat je het er niet op aankomen.
- Doe je alles wat in jouw vermogen ligt om de zaak of taak tot een goed einde te brengen.
- Ben je ijverig en heb je een hoog plichtsbesef.
- Kunnen mensen op jou aan en sta je voor wat je zegt.
- Ben je eerlijk en betrouwbaar.
- Voer je jouw taken goed en zorgvuldig uit.
- Ben je consciëntieus of gewetensvol.
- Loop je een stap harder wanneer iets fout dreigt te gaan.
- Meld je misstanden en knelpunten en neem je maatregelen om deze op te lossen.
- Kijk je niet weg als er problemen zijn.
- Ontken je fouten niet, maar gebruik je ze als leermoment en kun je leren van fouten.
Waarom noemen we dit verantwoordelijkheidsgevoel? Omdat het van binnenuit komt. Wanneer jij je verantwoordelijk voelt voor een taak of situatie, heb je je daar ook aan gecommitteerd. Het raakt jouw kernwaarde en jouw morele kompas.
Te weinig, gezond of te veel verantwoordelijkheidsgevoel?
Je kunt verantwoordelijkheidsgevoel als een lijn bekijken. Aan de ene kant staat een gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel. In het midden staat de kwaliteit: verantwoordelijkheid pakken voor wat werkelijk van jou is. Aan de andere kant staat de doorgeschoten kwaliteit: oververantwoordelijkheid.
Dat onderscheid is belangrijk. Aanspreekbaar zijn en leren van fouten horen positief bij verantwoordelijkheid nemen. Excuusgedrag, verontschuldigen en ongewenste eigen initiatieven zijn gedragingen waarbij verantwoordelijkheid op een andere manier verkeerd wordt ingevuld of ontlopen. Oververantwoordelijkheid is de echte valkuil van een te hoog verantwoordelijkheidsgevoel.
Waarom is verantwoordelijkheid nemen de basis voor persoonlijke ontwikkeling?
Verantwoordelijkheid leren nemen is de basis voor persoonlijke ontwikkeling. Wil je effectief in het leven staan? Wil je zelfregie ontwikkelen? Wil je persoonlijk leiderschap ontwikkelen? Dan is verantwoordelijkheid nemen een belangrijk leerdoel. Waarvoor neem je verantwoordelijkheid? Ik noem een aantal belangrijke terreinen.
Voor eigen gevoelens en gedachten
Je bent verantwoordelijk voor jouw eigen gevoelens en gedachten. Dat is een basis voor persoonlijke ontwikkeling, maar ook voor communicatie en feedback. De kunst is om het bij jezelf te houden. Dus niet: "Jij stelt me teleur", want dan leg je de verantwoordelijkheid voor jouw gevoel bij de ander. Verantwoordelijkheid nemen betekent: "Ik ben teleurgesteld." Dat zijn mijn gevoelens. Daarvoor neem ik verantwoordelijkheid en daarop ben ik aanspreekbaar.
Voor eigen behoeften
Je bent verantwoordelijk voor jouw eigen persoonlijke behoeften. Uit jouw behoeften komen drijfveren en motivatie voort. Heb je behoefte aan zekerheid, aandacht, erbij horen, waardering, gelijkwaardigheid, respect of vertrouwen? Leg de verantwoordelijkheid voor de vervulling daarvan niet volledig bij een ander.
Voor motivatie en zelfmotivatie
Je bent verantwoordelijk voor jouw eigen motivatie en trouwens ook voor jouw eigen demotivatie. "Dat klopt", zei iemand onlangs, "maar ik moet soms wel geïnspireerd worden." En dat is precies wat ik bedoel. Mocht je inspiratie nodig hebben, zoek het dan op en wacht niet af tot er toevallig een inspirator voorbijkomt. Afwachten doe je bij de bushalte.
Voor jouw energiehuishouding
Je bent verantwoordelijk voor jouw eigen energiehuishouding: jouw energiebalans en energieniveau. Bewustwording helpt om te zien welke activiteiten energie geven, welke energie kosten en welke keuzes je daarin zelf kunt maken.
Voor eigen keuzes
Je bent verantwoordelijk voor jouw eigen keuzes en, nog scherper gesteld, ook voor de consequenties daarvan. Je legt de verantwoording daarvoor niet bij een ander neer en doet niet alsof een ander jouw keuze voor jou heeft gemaakt.
Voor eigen verwachtingen
Je bent verantwoordelijk voor jouw eigen verwachtingen. Je hebt ze zelf gemaakt in de werkplaats "tussen de oren". Verwacht je dat een ander altijd voor jou klaarstaat? Dat mensen altijd loyaal en trouw zijn? Dat anderen jou vanzelf helpen wanneer je in de problemen zit? De kernvraag is: waarop is die verwachting gebaseerd en heb je haar ook werkelijk bespreekbaar gemaakt?
Waarom hoort verantwoordelijkheidsgevoel bij autonomie?
Verantwoordelijkheid nemen hoort rechtstreeks bij autonomie en zelfregie. Autonomie betekent niet dat je alles alleen moet doen. Het betekent dat je eigenaarschap neemt over jouw leven, jouw keuzes, gevoelens en behoeften. Je pakt vast wat van jou is en laat bij de ander wat van de ander is.
Dat is ook persoonlijk leiderschap. Niet wachten tot een ander jouw leven organiseert, niet voortdurend een schuldige zoeken wanneer iets tegenvalt en evenmin het leven van iedereen om je heen proberen te organiseren. De vraag is steeds: wat is mijn aandeel, waar heb ik invloed op en waarvoor ben ik daadwerkelijk verantwoordelijk?
Hoe verhouden verantwoordelijkheid en invloed zich tot elkaar?
Je bent verantwoordelijk voor zaken waar je invloed op hebt. Sterker nog: je kunt nooit werkelijk verantwoordelijk zijn voor iets waarop je geen enkele invloed hebt. Klinkt logisch hè? Maar dan ga je voorbij aan de complexiteit van dit onderwerp. Ik kom in organisaties regelmatig verantwoordelijkheden tegen die niet overeenkomen met de bevoegdheden die iemand heeft.
Wel verantwoordelijk, wel invloed
Ben je verantwoordelijk en heb je invloed? Dan is het zaak om jouw invloed aan te wenden en jouw verantwoordelijkheid daadwerkelijk te nemen. Je bent aanspreekbaar, kunt ter verantwoording worden geroepen en bent bereid om je te verantwoorden.
Wel verantwoordelijk, geen invloed
Voel je je verantwoordelijk maar heb je er geen invloed op? Dan kom je bij een belangrijk leerpunt: loslaten. "Ja", zeg je misschien, "maar die ander pakt zijn verantwoordelijkheid niet. Dus als ik het niet doe..." Zelfs wanneer je gelijk hebt, krijg je de ander niet werkelijk in beweging door diens verantwoordelijkheid over te nemen.
Niet verantwoordelijk, wel invloed
Je kunt ergens invloed op hebben zonder dat het jouw verantwoordelijkheid is. Waarom zou jij je daar automatisch mee bezighouden? Voor je het weet, kom je terecht in bemoeien, bedillen of verantwoordelijkheid overnemen.
Niet verantwoordelijk, geen invloed
De laatste is niet zo moeilijk. Ben je niet verantwoordelijk en heb je geen invloed? Mooi laten gaan.
Wanneer heb je te weinig verantwoordelijkheidsgevoel?
Je kunt ook een gebrek hebben aan verantwoordelijkheidsgevoel. Dan laat je zaken eerder op hun beloop, schuif je verantwoordelijkheid af of kom je pas in beweging wanneer een ander druk op je zet. Dat is niet de valkuil van verantwoordelijkheidsgevoel, maar juist de tekortkant ervan.
- Je gaat onverantwoord met taken om.
- Je voelt je niet geroepen om een keer een stap harder te zetten.
- Je laat al te gauw de regie over aan een ander.
- Je laat het er snel op aankomen of bent reactief ingesteld.
- Je wordt niet koud of warm als er iets fout gaat.
- Je bent onzorgvuldig of te gemakkelijk ingesteld.
- Anderen kunnen niet goed op jou aan.
Hoe kun je verantwoordelijkheid ontlopen?
Bij een tekort aan verantwoordelijkheidsgevoel zie je soms gedrag waarmee iemand probeert onder verantwoordelijkheid uit te komen. Je legt de oorzaak buiten jezelf, dekt jezelf in of komt achteraf met een uitleg waarom je er eigenlijk niets aan kon doen.
Dat kan bijvoorbeeld zichtbaar worden in excuusgedrag en smoesjes of wanneer je je vooral probeert te verontschuldigen in plaats van jouw eigen aandeel onder ogen te zien.
Wanneer wordt verantwoordelijkheidsgevoel oververantwoordelijkheid?
Weet je wat de echte valkuil van verantwoordelijkheidsgevoel is? Dat is een te hoog verantwoordelijkheidsgevoel. Je voelt je oververantwoordelijk, overal verantwoordelijk of altijd verantwoordelijk. Je vindt het moeilijk om verantwoordelijkheden bij de ander te laten liggen.
- Je kunt zaken moeilijk loslaten of aan een ander overlaten.
- Je trekt verantwoordelijkheid snel naar jezelf toe.
- Je voelt je snel schuldig wanneer iets mis dreigt te gaan.
- Je zet alles op alles om fouten te voorkomen.
- Je zegt ja terwijl je eigenlijk nee bedoelt.
- Je loopt op jouw tenen omdat je alles goed wilt doen.
- Je zorgt gemakkelijk voor anderen maar vergeet jezelf.
Ik leg het weleens zo uit: wie zich overal verantwoordelijk voor voelt, maait het gras van de buurman. En daarmee creëer je luie, passieve buurmannen die niet in beweging komen. Buurman zegt: "Dank je wel, ben je er alweer! Maai jij mijn gazonnetje maar, dan loop ik er de kantjes wel af."
Webinar: voel jij je vaak oververantwoordelijk?
Herken je dat je je verantwoordelijk voelt voor te veel, vaak ja zegt terwijl je nee bedoelt, moeilijk kunt begrenzen of schuldgevoel krijgt wanneer je iets niet oplost? In mijn webinar ga ik uitgebreid in op verantwoordelijkheid, verantwoordelijkheidsgevoel en oververantwoordelijkheid. Je leert ook kijken naar jouw triggers, invloed, begrenzen en loslaten wat niet van jou is.
Wat hebben schuldgevoel en oververantwoordelijkheid met elkaar te maken?
Mensen halen schuldgevoel en verantwoordelijkheid vaak door elkaar. Dat zit bijvoorbeeld in de uitspraak: "Waar er twee kijven, hebben er twee schuld." Ik zou ervan maken: "Waar er twee kijven, hebben er twee verantwoordelijkheid." Ik zie dat ook vaak bij conflicten en echtscheidingen. De volksmond vraagt al snel: "Wiens schuld is dat?" Ik praat liever over verantwoordelijkheden.
Sommige mensen zijn uitermate vaardig om een ander een schuldgevoel aan te praten. Daarbij spelen ze vooral in op jouw verantwoordelijkheidsgevoel. Je hoort dan bijvoorbeeld: "Jij hebt me niet gesteund en daarom is dit gebeurd" of: "Moet je kijken wat ik allemaal voor jou doe." Zeker wanneer jij van nature veel verantwoordelijkheid draagt, kun je daar gevoelig voor zijn.
Een ander blijft echter verantwoordelijk voor eigen keuzes. En vergeet niet: voor schuld moet je naar de bank, wellicht willen ze het financieren.
Leerdoel: loslaten wat niet van jou is
Om te vermijden dat jij je oververantwoordelijk voelt, is het belangrijk om te leren loslaten. Loslaten betekent in dit verband dat je verantwoordelijkheid bij de ander laat liggen wanneer die daar hoort.
Ik vind deze formulering nog mooier: ik hoef niet te dragen wat niet van mij is. Je kunt de pijn van jouw medemens niet dragen. Je kunt het verdriet van een ander niet overnemen. Je kunt de zorgen van een ander niet allemaal op jouw rug nemen. Je kunt het proberen, maar je krijgt er vooral rugpijn van.
Waarom hoort aanspreekbaar zijn bij verantwoordelijkheid?
Verantwoordelijkheden dragen gaat niet zomaar. Wanneer je ergens verantwoordelijk voor bent, ben je bereid om je te verantwoorden als dat van jou gevraagd wordt. Je bent open en transparant en kunt uitleg geven over jouw gedrag, keuzes of werkzaamheden.
Wie verantwoordelijkheid neemt, is dus ook aanspreekbaar op verantwoordelijkheid. Dat is geen valkuil maar juist een positieve verdieping van deze kernkwaliteit.
Wat is het verschil tussen verantwoordelijk zijn en je verantwoordelijk voelen?
Dat verschil wordt op de werkvloer nogal eens vergeten. Je kunt formeel verantwoordelijk zijn voor een taak zonder dat je je daar werkelijk verantwoordelijk voor voelt. Andersom kun je je zeer verantwoordelijk voelen voor iets dat formeel helemaal niet bij jouw rol hoort.
Pas sprak ik met de algemeen directeur van een groot bedrijf. Hij zei: "We willen dat onze medewerkers hun verantwoordelijkheid leren pakken, zich verantwoordelijk weten voor de wijze van communicatie en zich verantwoordelijk weten wanneer er een fout wordt gemaakt." "Tjaaa", zei ik, "dat kun jij wel willen, maar de vraag is of zij dat ook willen."
Verantwoordelijkheidsgevoel woont van binnen. Je hebt je ergens aan gecommitteerd. Zodra verantwoordelijkheid alleen van buitenaf wordt opgelegd, krijg je misschien gehoorzaamheid of sociaal wenselijk gedrag, maar nog geen intrinsiek verantwoordelijkheidsgevoel.
Welke vier voorwaarden horen bij verantwoordelijkheid dragen?
Daarom kom ik tot vier voorwaarden die bij verantwoordelijkheidsgevoel horen.
Bereidheid om te verantwoorden
Verantwoorden hoort bij verantwoordelijkheid. Wie met verantwoordelijkheden kan omgaan, is bereid om uit te leggen waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt, voortgang te melden, te informeren en knelpunten of bijzonderheden te rapporteren.
Draagvlak en commitment
Verantwoordelijkheidsgevoel ontstaat gemakkelijker wanneer er draagvlak en commitment is. Mensen moeten zich kunnen uitspreken en begrijpen waaraan zij zich verbinden. Wanneer doelen en taken zonder inspraak worden opgelegd, kan iemand formeel verantwoordelijk zijn zonder zich intrinsiek verantwoordelijk te voelen.
Aanspreekbaarheid
Wie bereid is zich te verantwoorden, staat open voor vragen over voortgang, keuzes en werkwijze. Ook kritiek of twijfel van anderen moet bespreekbaar kunnen zijn. Je bent controleerbaar en traceerbaar.
Bevoegdheid en invloed
Je kunt alleen verantwoordelijkheid dragen wanneer je ook voldoende bevoegdheid en invloed hebt. Verantwoordelijk zijn voor een resultaat terwijl je niets mag beslissen of aanpassen, is een onwerkbare constructie. Verantwoordelijkheid en bevoegdheid moeten met elkaar in balans zijn.
Wat heeft vrijheid met verantwoordelijkheid te maken?
Wie met vrijheid kan omgaan, neemt verantwoordelijkheid voor eigen handelen en begrijpt ook waar de kaders liggen. Vrijheid is dus iets anders dan "doe maar wat raak". Vrijheid is een verantwoordelijkheid en dat vraagt dat je de organisatie en de begrenzing kent.
Oei-gedrag noem ik ongewenste eigen initiatieven. Je kleurt buiten de lijnen van de organisatie zonder voldoende afstemming, overleg of bevoegdheid.
Hoe ontwikkel je gezamenlijke verantwoordelijkheid binnen teams?
Gezamenlijke verantwoordelijkheden ontwikkelen doe je samen. Klinkt logisch, maar toch gaat het daar vaak mis. In de wandelgangen wordt door leidinggevenden bijvoorbeeld snel gezegd: "Voor de veiligheid binnen ons bedrijf hebben we een gezamenlijke verantwoordelijkheid." Dat kan ook gaan over hygiëne, werksfeer of kwaliteit. Wat vaak niet wordt gezegd, is wat dat nu precies betekent.
Als iedereen verantwoordelijk is, is niemand verantwoordelijk. Iedereen bestaat niet. Iedereen is hetzelfde als niemand. Je zult dus duidelijk moeten zijn en verantwoordelijkheden moeten adresseren.
Je committeren aan verantwoordelijkheden
Medewerkers zullen zich alleen aan verantwoordelijkheden committeren wanneer er voldoende vertrouwen is in het team. Verantwoordelijk zijn voor is een belangrijke stap in de fasen van teamontwikkeling.
Aanspreekbaar zijn op eigen verantwoordelijkheden
Medewerkers kunnen pas goed aanspreekbaar zijn wanneer zij zich hebben gecommitteerd, zich hebben kunnen uitspreken en daadwerkelijk invloed hebben op de verantwoordelijkheid die zij dragen.
Duidelijk zijn
Wanneer iedereen verantwoordelijk is voor orde en netheid in de bedrijfskantine, moet je duidelijk maken wat dit precies betekent. Stel bijvoorbeeld een corveedienst in of spreek af dat ieder zijn eigen koffiekopje opruimt. Verantwoordelijkheden moet je adresseren.
Individuele ontwikkeling
Ook gezamenlijke verantwoordelijkheid blijft individueel maatwerk. Teamleden moeten zich verbinden aan hun eigen aandeel. Anders kunnen zij formeel verantwoordelijk worden gesteld zonder zich daadwerkelijk verantwoordelijk te voelen.
Welke ontwikkeldoelen passen bij verantwoordelijkheidsgevoel?
Verantwoordelijkheidsgevoel hoeft niet minder te worden. De ontwikkeling zit vooral in het juiste onderscheid: pakken wat van jou is, aanspreekbaar blijven en loslaten wat bij de ander hoort.
- Verantwoordelijkheid nemen voor jouw eigen keuzes, gevoelens, behoeften en handelen.
- Grenzen herkennen tussen jouw verantwoordelijkheid en die van een ander.
- Loslaten wat buiten jouw verantwoordelijkheid of invloed ligt.
Eigenschappenanalyse: rapport en webinar
Wil je beter zicht krijgen op jouw kwaliteiten, persoonskenmerken en valkuilen? Met de eigenschappenanalyse krijg je een rapport. Daarnaast kun je een webinar van een uur bekijken waarin de analyse en het rapport worden uitgelegd.
E-books over talenten, kwaliteiten en valkuilen
Wil je verder de diepte in? In mijn e-books over talenten, kwaliteiten en valkuilen krijg je woorden voor wat jou van nature typeert, waar jouw kracht ligt en wat er gebeurt wanneer een kwaliteit doorschiet.
Veelgestelde vragen over verantwoordelijkheidsgevoel
Verantwoordelijkheid nemen klinkt eenvoudig, maar juist de grens tussen te weinig, gezond en te veel verantwoordelijkheidsgevoel zorgt vaak voor vragen.
Is een hoog verantwoordelijkheidsgevoel altijd positief?
Nee. Een sterk verantwoordelijkheidsgevoel is een kwaliteit zolang je verantwoordelijkheid neemt voor wat werkelijk van jou is. Wanneer je structureel taken, zorgen en problemen van anderen gaat dragen, kan dezelfde kwaliteit doorschieten in oververantwoordelijkheid.
Waarom erger ik mij aan mensen die verantwoordelijkheid ontlopen?
Wanneer verantwoordelijkheidsgevoel sterk bij jou past, ligt jouw eigen lat waarschijnlijk hoger. Iemand die zaken gemakkelijker laat liggen, kan daardoor sneller irritatie oproepen. Dat zegt iets over het gedrag van de ander, maar ook over jouw eigen positie op de schaal van verantwoordelijkheidsgevoel.
Kun je verantwoordelijkheid nemen zonder alles zelf te doen?
Zeker. Verantwoordelijkheid nemen kan juist betekenen dat je de juiste persoon inschakelt, delegeert, een probleem meldt of duidelijk aangeeft dat iets buiten jouw bevoegdheid ligt. Alles zelf oplossen is geen voorwaarde voor verantwoordelijk gedrag.
Waarom krijg ik schuldgevoel als ik iets niet overneem?
Dat kan ontstaan wanneer helpen, zorgen en verantwoordelijkheid sterk met elkaar verbonden zijn geraakt. Je voelt dan al snel dat je tekortschiet wanneer je iets bij de ander laat. Juist dan is het belangrijk om te onderzoeken of het werkelijk jouw verantwoordelijkheid is.
Wat is gezond verantwoordelijkheidsgevoel?
Gezond verantwoordelijkheidsgevoel betekent dat je vastpakt wat van jou is en loslaat wat niet van jou is. Je bent betrokken, betrouwbaar en aanspreekbaar, maar je neemt de autonomie en verantwoordelijkheid van een ander niet over.
Verantwoordelijkheidsgevoel in balans
Verantwoordelijkheidsgevoel in balans betekent dat je niet wegkijkt, afspraken serieus neemt en aanspreekbaar bent op jouw handelen. Te weinig verantwoordelijkheid betekent ontlopen. Te veel verantwoordelijkheid betekent dragen wat niet van jou is. De kunst zit precies in het midden: vastpakken wat van jou is en loslaten wat bij de ander hoort.
Auteur en publicatiegegevens
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 03-08-2021
Update: 12 augustus 2026.
