home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / verantwoordelijkheidsgevoel / excuus gedrag

Smoesjes en excuusgedrag op de werkvloer

Excuusgedrag komt niet alleen voort uit onschuldige verontschuldigingen. Het kan ook ontstaan door steeds vaker smoesjes te gebruiken om verantwoordelijkheid te ontwijken. Daarom heb ik deze pagina onder verantwoordelijkheidsgevoel gezet. Excuusgedrag is geen aparte kernkwaliteit en ook geen valkuil. Het laat vooral zien wat er kan gebeuren wanneer je jouw eigen aandeel niet werkelijk wilt pakken en verklaringen, smoesjes of excuses gebruikt om jezelf buiten schot te houden. Dat lijkt soms onschuldig, maar kan op de werkvloer verstrekkende gevolgen hebben voor jezelf, jouw collega's en de organisatie als geheel.

Waarom hoort excuusgedrag bij verantwoordelijkheidsgevoel?

Omdat verantwoordelijkheid nemen iets anders is dan een goede verklaring produceren. Wanneer jij een afspraak niet nakomt, een fout maakt of bepaald gedrag laat zien, kun je natuurlijk uitleggen wat er is gebeurd. Maar de eerste vraag blijft: wat was jouw aandeel? Wanneer jouw uitleg vooral bedoeld is om te bewijzen dat jou eigenlijk niets te verwijten valt, verschuift het gesprek van verantwoordelijkheid nemen naar jezelf vrijpleiten.

Daarvoor heb je ook verantwoordelijkheidsbesef nodig. Je moet kunnen zien wat werkelijk van jou is. Misschien lagen de omstandigheden tegen. Misschien heeft iemand anders ook een fout gemaakt. Misschien was de opdracht onduidelijk. Dat kan allemaal waar zijn. Maar daarmee is jouw eigen aandeel niet automatisch verdwenen.

Excuusgedrag wordt dus interessant zodra het een rookgordijn vormt. Niet: dit is er gebeurd en dit was mijn aandeel. Maar: luister vooral naar alle omstandigheden waardoor je zult begrijpen dat ik er eigenlijk niets aan kon doen. Dan wordt de verklaring belangrijker dan de verantwoordelijkheid.

Hoe ontstaat de vicieuze cirkel van smoesjes?

Je merkt misschien dat je steeds vaker een smoesje gebruikt om een gemiste deadline of een fout te verklaren. 'Het systeem lag eruit', zeg je, terwijl je eigenlijk zelf te laat bent begonnen. Of je verzint een reden waarom je afwezig was bij een belangrijke vergadering in plaats van eerlijk te zijn over wat er speelde.

Dit gedrag kan onschuldig beginnen: een leugentje om bestwil om confrontaties te vermijden. Misschien zie je enorm op tegen het ongemakkelijke gesprek dat volgt wanneer je gewoon zegt: ik ben te laat begonnen en daardoor heb ik het niet gehaald. Dan is een technisch probleem ineens een aantrekkelijker verhaal. Wanneer je vaker langs die route ontsnapt, wordt het gemakkelijker om opnieuw een smoes te bedenken.

Na verloop van tijd ontstaat er een patroon. Je merkt dat je steeds meer smoesjes nodig hebt om eerdere verhalen overeind te houden. Soms raak je zelfs in de war: aan wie heb je welk excuus verteld? Dat levert stress op en tast jouw geloofwaardigheid aan. Bovendien leer je jezelf dat het blijkbaar veiliger is om een verklaring te verzinnen dan om gewoon te zeggen wat er werkelijk gebeurde.

Welke vormen van excuusgedrag zijn er?

Jezelf verantwoorden terwijl niemand daarom vraagt

Een vorm van excuseren is 'jezelf verantwoorden'. Rebecca vertelde: 'Als mijn moeder onverwachts komt en het is een troep in mijn huis, dan baal ik en ga ik helemaal uitleggen waarom ik er nog niet aan toegekomen ben om het huis op te ruimen.'

Dat vind ik een prachtig voorbeeld. Haar moeder heeft misschien nog helemaal niets gezegd. Toch begint Rebecca alvast met haar verdediging. Kennelijk verwacht ze een oordeel en probeert ze dat oordeel vóór te zijn. De uitleg wordt daarmee niet alleen informatie maar ook een poging om zichzelf alvast vrij te pleiten.

Denken voor een ander

Een andere vorm is denken voor een ander. Stel je belt iemand op en je begint met: 'Ja, sorry dat ik je stoor.' Voel je wat er dan gebeurt? Je excuseert je voor iets terwijl dat misschien helemaal niet nodig is. Je weet immers niet of je de ander stoort. En bovendien: als je daar werkelijk bang voor bent, waarom vraag je dan niet gewoon of het gelegen komt?

We kunnen ons op die manier de hele dag verontschuldigen voor wat wij dénken dat een ander misschien van ons vindt. Dan wordt excuseren een manier om spanning vooraf te neutraliseren.

Verantwoordelijkheid ontlopen

Een situatie die ik meemaakte ging over ochtendhumeur. Een medewerker had daar behoorlijk last van en kon nog weleens bot reageren. Toen zij daarop werd aangesproken zei ze: 'Ja sorry, ik ben nu eenmaal zo.'

Dat klinkt als een excuus, maar feitelijk gebeurt er iets anders. 'Ik ben nu eenmaal zo' sluit het gesprek af. Er hoeft niets veranderd te worden, want het gedrag hoort kennelijk onveranderlijk bij de persoon. Daarmee wordt sorry bijna een vrijbrief: ik weet dat ik bot doe, maar dit is nu eenmaal wie ik ben.

Eigen gedrag rechtvaardigen vanuit het verleden

Wat mensen ook vaak doen is iets wat in hun leven gebeurd is gebruiken als rechtvaardiging voor eigen gedrag. Alwin vertelde: 'Mijn ouders zijn gescheiden toen ik zeven jaar was. Bij ons thuis was er altijd spanning en onvrede. Daardoor heb ik als kind geleerd om conflictvermijdend te zijn. Op latere leeftijd kreeg ik daar hinder van. Zodra ik spanning ervaar, ook in mijn relatie, dan vermijd ik het gesprek. Ik nam niet de verantwoordelijkheid om aan mijn eigen ontwikkelpunt te gaan werken maar ik gebruikte de scheiding van mijn ouders altijd om mijn gedrag te rechtvaardigen.'

Zijn geschiedenis verklaart veel. Maar verklaren is nog geen rechtvaardigen. Je kunt heel goed begrijpen waar een patroon vandaan komt en tegelijkertijd erkennen dat jij er vandaag iets mee te doen hebt. Anders wordt jouw verleden de levenslange vrijbrief voor gedrag waar jijzelf en anderen last van hebben.

Jezelf vooraf indekken

Een andere vorm noem ik indekken. Wie bang is om fouten te maken, kan zich het beste op voorhand indekken. Excuus wordt dan een vorm van vermijding van nare consequenties. Stel je moet verkeersexamen doen en je bent bang dat je zakt. Om dat te verbergen ga je van tevoren allerlei smoesjes en excuses bedenken waarom je zou kunnen zakken.

Wat daarin zit is: 'Het ligt niet aan mij als ik zak.' Misschien was de examinator streng. Misschien had je slecht geslapen. Misschien was het druk op de weg. Je hebt de mogelijke teleurstelling alvast voorzien van een vangnet waardoor jouw eigen aandeel zo klein mogelijk wordt.

Wanneer is een excuus oprecht en wanneer wordt het een uitvlucht?

Een oprecht excuus erkent wat er is gebeurd. Je zegt niet alleen sorry om van het ongemak af te zijn maar je laat ook zien dat je begrijpt wat jouw handelen voor de ander heeft betekend. Wanneer herstel mogelijk is, hoort daar wat mij betreft ook de bereidheid bij om iets te herstellen of anders te doen.

Een uitvlucht doet bijna het tegenovergestelde. De woorden lijken misschien op een excuus, maar de boodschap eronder is: je moet begrijpen waarom ik hier eigenlijk niet verantwoordelijk voor ben. Het verhaal gaat dan vooral over omstandigheden, andere mensen, jouw karakter, jouw verleden of iets wat onmogelijk te voorzien was.

Je kunt het verschil soms horen aan wat er na 'sorry' komt. 'Sorry, maar...' is nogal eens het begin van de verdediging. Natuurlijk mag je uitleg geven. Alleen is uitleg iets anders dan jezelf verschonen. Wanneer jouw uitleg iedere keer eindigt met de conclusie dat jij nergens werkelijk iets mee hoeft, heb je waarschijnlijk geen excuus aangeboden maar een pleidooi gehouden.

Waarom gebruiken mensen smoesjes om confrontaties te vermijden?

Omdat eerlijkheid soms een ongemakkelijk gesprek oplevert. Wanneer jij zegt dat je gewoon te laat begonnen bent, kan iemand vragen waarom. Wanneer je erkent dat je een afspraak vergeten bent, kan de ander teleurgesteld of boos reageren. Wanneer je zegt dat je iets niet goed hebt aangepakt, moet je misschien kritiek verdragen.

Voor iemand die sterk confrontatiemijdend is, kan een smoes dan bijzonder aantrekkelijk worden. Je probeert niet alleen verantwoordelijkheid te vermijden maar ook de gevoelens en reacties die bij verantwoordelijkheid nemen kunnen horen.

Alleen koop je daarmee vaak tijdelijke rust. Het gesprek dat je vermijdt verdwijnt niet altijd. En wanneer mensen ontdekken dat jouw verklaring niet klopt, komt er een tweede probleem bij: niet alleen ging er iets fout, maar je bent er ook niet eerlijk over geweest.

Wat zijn de gevolgen van excuusgedrag op de werkvloer?

Wanneer smoesjes en excuses de overhand nemen, ontstaan er verschillende problemen:

• Verlies van vertrouwen: collega's en leidinggevenden merken het wanneer verhalen niet consistent zijn en gaan twijfelen aan jouw betrouwbaarheid.
• Stagnatie in groei: door verantwoordelijkheid te ontlopen onderzoek je jouw eigen aandeel niet en leer je minder van wat er gebeurt.
• Onduidelijkheid: wanneer iedereen vooral uitlegt waarom hij ergens niets aan kon doen, wordt steeds minder duidelijk wie waarvoor werkelijk staat.
• Extra controle: wanneer mensen niet meer vertrouwen op afspraken en uitleg, ontstaat gemakkelijk meer controle en toezicht.
• Een negatieve werksfeer: als meerdere teamleden verantwoordelijkheid vermijden, kan een cultuur ontstaan van indekken, beschuldigen en naar elkaar wijzen.

Vooral dat verlies van vertrouwen is ernstig. Wanneer collega's verwachten dat jij bij iedere tegenvaller eerst een verklaring klaar hebt waarom het niet aan jou lag, wordt samenwerken moeizaam. Mensen gaan controleren, bevestigingen per mail vragen of zelf taken overnemen omdat ze niet zeker weten of jij ervoor gaat staan.

Waarom moet je aanspreekbaar kunnen zijn zonder meteen met een excuus te komen?

Verantwoordelijkheid betekent dat je aanspreekbaar bent op jouw keuzes, afspraken en gedrag. Iemand moet dus met jou kunnen bespreken dat iets niet goed is gegaan zonder dat jij nog voor het einde van de eerste zin jouw verdedigingsrede afsteekt.

Aanspreekbaar zijn betekent niet dat je ieder verwijt klakkeloos aanvaardt. Misschien klopt de kritiek niet. Misschien ligt een deel van de verantwoordelijkheid daadwerkelijk ergens anders. Prima. Maar luister eerst naar wat er wordt gezegd en onderzoek jouw aandeel voordat je begint uit te leggen waarom de ander het verkeerd ziet.

Daar zit voor mij een volwassen vorm van verantwoordelijkheid. Je hoeft jezelf niet onmiddellijk schuldig te verklaren. Je hoeft jezelf alleen niet voortdurend vrij te pleiten.

Wat betekent een excuus in de communicatie?

In de communicatie en in de relationele sfeer is excuus belangrijk. Er zijn situaties waarin een eenvoudig 'sorry' uitstekend voldoet. Je stoot per ongeluk tegen iemand aan, bent een paar minuten te laat of hebt iets kleins over het hoofd gezien. Dan hoeft er geen plechtige ceremonie van gemaakt te worden.

Maar wie excuus aanbiedt in een situatie waarin een oprechte spijtbetuiging op zijn plaats zou zijn, slaat de plank radicaal mis. Stel dat je iemand werkelijk beschadigd hebt, een belangrijk vertrouwen hebt geschonden of bewust iets hebt gedaan waarvan je wist dat het niet klopte. Dan kan 'excuus voor het ongemak' bijna beledigend worden.

Een oprechte spijtbetuiging vraagt dat je ziet wat er is gebeurd en wat jouw aandeel daarin was. Niet alleen woorden dus. Soms hoort daar herstel bij. Soms moet je iets rechtzetten, terugkomen op jouw gedrag of laten zien dat je werkelijk begrijpt waarom de ander geraakt is.

Hoe stop je met excuusgedrag zonder jezelf vrij te pleiten?

Begin eens met minder uitleg. Dat klinkt misschien vreemd, maar veel excuusgedrag ontstaat juist doordat je onmiddellijk een compleet verhaal produceert. Probeer eerst te zeggen wat er feitelijk gebeurde. 'Ik heb de deadline niet gehaald.' 'Ik heb die afspraak vergeten.' 'Ik reageerde bot.' Punt. Daarna kun je onderzoeken wat jouw aandeel was.

Vervolgens kun je best uitleggen welke omstandigheden meespeelden. Maar maak onderscheid tussen context en vrijspraak. Dat je het druk had is context. Dat betekent niet automatisch dat je geen verantwoordelijkheid hebt voor een gemiste afspraak. Dat je conflictvermijdend bent geworden door jouw jeugd verklaart jouw gedrag. Het betekent niet dat jij er vandaag niets meer aan kunt doen.

En wanneer je werkelijk iets te herstellen hebt, herstel het dan. Vraag wat nodig is, maak een nieuwe afspraak of verander jouw aanpak. Daarmee krijgt het excuus inhoud. Dan is sorry niet het eindpunt waarmee het probleem van tafel moet, maar het begin van verantwoordelijkheid nemen.

Ontwikkeldoelen wanneer je jezelf vaak excuseert

• Jouw eigen aandeel benoemen voordat je omstandigheden, verklaringen of andere mensen erbij haalt.
• Onderscheid leren maken tussen een oprecht excuus, nuttige uitleg en een smoes waarmee je jezelf vrijpleit.
• Aanspreekbaar blijven wanneer iets niet goed gaat en vervolgens laten zien wat je herstelt of anders gaat doen.

Veelgestelde vragen over smoesjes en excuusgedrag

Niet ieder excuus is excuusgedrag. Het verschil zit vooral in de bedoeling en in wat er na het excuus gebeurt. Neem je jouw aandeel werkelijk serieus of gebruik je de verklaring vooral om jezelf buiten schot te houden?

Wat is excuusgedrag?

Excuusgedrag betekent dat je excuses, verklaringen of smoesjes gebruikt om jouw eigen verantwoordelijkheid te verkleinen of te vermijden. Je legt vooral uit waarom iets eigenlijk niet aan jou lag in plaats van eerst te onderzoeken wat jouw aandeel was.

Waarom gebruiken mensen zoveel smoesjes?

Smoesjes kunnen bescherming bieden tegen kritiek, schaamte, teleurstelling of een ongemakkelijk gesprek. Ze helpen je op korte termijn om buiten schot te blijven, maar kunnen op langere termijn jouw geloofwaardigheid en het vertrouwen van anderen aantasten.

Wat is het verschil tussen uitleg geven en een excuus zoeken?

Uitleg geeft context bij wat er is gebeurd en kan heel relevant zijn. Een excuus wordt een uitvlucht wanneer de uitleg vooral wordt gebruikt om te bewijzen dat jij geen verantwoordelijkheid hoeft te nemen voor jouw eigen aandeel.

Is sorry zeggen altijd verantwoordelijkheid nemen?

Nee. Je kunt tien keer sorry zeggen en ondertussen niets erkennen of veranderen. Verantwoordelijkheid blijkt vooral uit de bereidheid om jouw aandeel te zien, waar nodig herstel te bieden en jouw gedrag of aanpak aan te passen.

Wat doet excuusgedrag met vertrouwen op het werk?

Wanneer mensen merken dat je voortdurend een verklaring hebt waarom iets niet aan jou lag, kunnen zij aan jouw betrouwbaarheid gaan twijfelen. Daardoor ontstaan gemakkelijker controle, afstand, irritatie en een cultuur waarin mensen zich vooral proberen in te dekken.