home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / verantwoordelijkheidsgevoel / leren van fouten

Leren van fouten: is dat moeilijk?

Leren van eigen fouten is een slogan die veel mensen met de mond beamen maar weinigen in de praktijk brengen. Veel mensen zeggen: 'Je leert nog het meest van je eigen fouten.' En ze bedoelen: maak nooit dezelfde fout weer. Ik heb deze pagina onder verantwoordelijkheidsgevoel gezet omdat verantwoordelijkheid nemen ook betekent dat je bereid bent onder ogen te zien dat iets anders kan gaan dan je had gedacht. Je bent bereid jouw aandeel te onderzoeken, je bent aanspreekbaar en je gebruikt wat er gebeurde om verder te leren.

Deze pagina gaat dus niet over een aparte kernkwaliteit en ook niet over een valkuil. De vraag is hier vooral: staan wij onszelf werkelijk toe om van fouten te leren? In dit artikel ga ik overigens niet in op situaties waarbij mensen met een ingrijpend schuldgevoel of gevoel van falen rondlopen omdat ze vinden dat ze fout gehandeld hebben of omdat ze het gevoel hebben dat ze gefaald hebben. Dat is een onderwerp van een andere orde.

Wat is fout en wat zijn fouten?

De vraag is: wat is fout en wat zijn fouten? Die vraag moet eerst beantwoord worden voordat ik verder kan inzoomen op leren van fouten. Fout betekent in veel gevallen gewoon dat de werkelijkheid anders uitpakt dan het beeld dat wij vooraf hadden.

• Het gaat anders dan ik dacht.
• Het gaat anders dan verwacht.
• Het gaat niet zoals begroot of geprognosticeerd.
• Het loopt niet volgens plan of het gaat niet snel genoeg.
• Anderen hadden verwachtingen die niet uitgekomen zijn.
• Er zijn overschrijdingen van budget, kosten of tijd.

Daarmee wordt het woord fout meteen wat interessanter. Soms hebben we werkelijk iets verkeerd gedaan. Maar soms noemen we iets fout omdat een verwachting niet uitkomt. Het project duurt langer dan gepland. De kosten vallen hoger uit. Een keuze heeft een ander effect dan we vooraf konden voorzien. Dat is niet altijd hetzelfde als nalatig of onverantwoord handelen.

Wat leer je eigenlijk van een fout?

Dat hangt er helemaal vanaf wat je ermee doet. Alleen meemaken dat iets verkeerd gaat is nog geen leren. Wanneer je na iedere tegenvaller dezelfde verklaring geeft, opnieuw dezelfde keuze maakt en opnieuw dezelfde signalen negeert, heb je vooral ervaring opgedaan met het herhalen van fouten.

Leren begint wanneer je terugkijkt en onderzoekt. Wat dacht ik vooraf? Welke informatie had ik? Welke informatie miste ik? Wat heb ik over het hoofd gezien? Welke aanname bleek onjuist? Waar liet ik mij leiden door haast, enthousiasme, angst of gemak? En wat zou ik met wat ik nu weet een volgende keer anders doen?

Dat is ook waarom zelfreflectie hier zo belangrijk is. Niet om eindeloos in jezelf te graven of jezelf te veroordelen, maar om van ervaring kennis te maken. Anders blijft een fout alleen iets vervelends dat je zo snel mogelijk wilt vergeten.

Welke gevoelens kunnen fouten oproepen?

Fouten maken roept tal van negatieve gevoelens op gebaseerd op onze emotie angst. We noemen er een paar:

• Falen en mislukking.
• Frustratie.
• Ontevredenheid en onvrede.
• Onzekerheid.
• Paniek, overstuur zijn of radeloosheid.
• Schaamte.
• Schuldgevoelens of het gevoel gefaald te hebben.
• Spijt en berouw.
• Teleurstelling.
• Twijfel en vertwijfeling.
• Uitgeput, opgebrand of uitgeblust zijn.
• Verwarring.

Met zulke gevoelens is het niet vreemd dat we soms liever eerst een verklaring zoeken dan dat we rustig onderzoeken wat er werkelijk gebeurde. De fout raakt dan niet alleen het werk of de keuze maar ons zelfbeeld. Niet: ik heb iets verkeerd ingeschat. Maar: ik ben mislukt. Dat is een heel ander verhaal.

Waarom verhindert een angstcultuur het leren van fouten?

Een reden waarom vaak weinig van fouten wordt geleerd is naast de persoonlijke angst voor falen en fouten ook een cultuur van afrekening. Dat gebeurt in bedrijven maar ook in de politiek zijn tal van voorbeelden van fouten of misrekeningen die gemaakt zijn waarna een schuldige wordt gezocht die moet aftreden of verdwijnen als zijnde de oplossing voor het kwaad dat geschied is. Daarna gaat het systeem weer op dezelfde voet verder.

Dat draagt niet bij aan vertrouwen en zelfvertrouwen of aan een sfeer waarin mensen van fouten kunnen leren. Belijden met de mond is nog wat anders dan in de praktijk toepassen. Een organisatie kan honderd keer zeggen dat fouten maken mag. Wanneer de eerste medewerker die een fout toegeeft vervolgens publiekelijk wordt afgebrand, heeft iedereen de werkelijke boodschap wel begrepen.

Een afrekencultuur leert mensen vooral om zichzelf in te dekken. Mailtje bewaren, verantwoordelijkheid spreiden, zorgen dat iemand anders ook zijn handtekening heeft gezet en vooral niet te vroeg vertellen dat iets misschien niet goed gaat. Dan wordt niet het probleem gemanaged maar het persoonlijke risico.

Waarom zijn veiligheid en vertrouwen nodig om te leren?

Een voorwaarde voor een omgeving waarin van fouten wordt geleerd is veiligheid. Dat betekent niet dat alles maar moet kunnen en dat verantwoordelijkheid verdwijnt. Het betekent juist dat iemand kan zeggen: dit ging niet goed en dit was mijn aandeel, zonder dat daarmee onmiddellijk het vonnis over zijn hele functioneren is geveld.

Een cultuur waarbij tijdens het functioneringsgesprek alleen maar fouten worden opgesomd draagt daar niet aan bij. Wanneer een gesprek vooral een lange aanklacht wordt, ontstaat weinig ruimte om werkelijk te onderzoeken wat iemand kan leren.

Veiligheid betekent ook dat mensen op tijd iets durven melden. Niet pas wanneer het project al volledig is ontspoord, maar wanneer de eerste signalen ontstaan. Daar heeft een organisatie veel meer aan. Vroeg vertellen dat iets niet goed dreigt te gaan is vaak juist verantwoordelijk gedrag.

Waarom is leren van fouten zo moeilijk in een maakbare wereld?

Fouten maken is voor ons moeilijk in een zogenaamd maakbare wereld. We leven in de cultuur van maakbaarheid en blijkbaar menen we in alles te kunnen voorzien en alles vooraf te kunnen inschatten. Risico's moeten we van tevoren inventariseren met risicoanalyses en dergelijke. Echter, wanneer we alle risico's zouden kunnen inschatten, zijn er geen risico's meer. Het kenmerk van risico's is doorgaans dat ze niet bekend zijn.

Dat betekent niet dat voorbereiding zinloos is. Natuurlijk moet je nadenken, risico's onderzoeken en scenario's maken. Maar enige bescheidenheid past ons wel. Niet alles is te voorspellen. Niet ieder gevolg kan vooraf worden berekend en niet iedere omstandigheid laat zich in een Excelbestand vangen.

Juist daar raakt leren van fouten ook aan realistisch zijn. Realistisch zijn betekent niet dat alles vooraf precies voorspelbaar is. Het betekent ook dat je achteraf bereid bent om de werkelijkheid te zien zoals die zich daadwerkelijk heeft ontwikkeld, ook wanneer die afwijkt van jouw plan.

Welke oorzaken liggen vaak achter wat wij een fout noemen?

Onjuiste verwachtingen creëren

Onjuiste verwachtingen zorgen er vaak voor dat we iets in een later stadium fout noemen. We onderschatten de klus, we onderschatten het budget dat nodig is om de klus te klaren of we onderschatten de tijd die nodig is om een klus uit te voeren. Of we overschatten onszelf en onze eigen mogelijkheden. Daardoor ontstaat later wat we dan maar fouten noemen.

Onrealistisch kijken

We zijn vaak niet eerlijk in de zin van: niet realistisch. We zien de werkelijkheid niet voldoende onder ogen bij de uitvoering van onze werkzaamheden. We willen misschien zo graag dat een plan lukt dat signalen die iets anders vertellen worden weggepoetst.

Niet willen erkennen dat we feilbaar zijn

We vinden het moeilijk dat wij feilbaar zijn. Ook wij hebben soms verkeerde of onjuiste inzichten en prognoses. Ook wij zien zaken over het hoofd, onderschatten soms dingen of overschatten andere zaken. We vergeten weleens iets en we zien het soms rooskleuriger dan het werkelijk is.

Feilbaarheid is niet hetzelfde als onbekwaamheid. Het betekent dat je mens bent. Juist iemand die veel weet kan zich vergissen. Juist iemand met veel ervaring kan iets over het hoofd zien. De vraag is niet of je ooit een fout maakt, maar hoe je ermee omgaat wanneer het gebeurt.

Te veel willen en altijd meer

Te veel willen, altijd meer en nooit genoeg zijn thema's die ervoor zorgen dat de lat hoog ligt, dat we erg hoge eisen aan onszelf en aan anderen stellen en dat we snel iets fout vinden. Wanneer alleen perfect resultaat goed genoeg is, ontstaat er natuurlijk ook een enorme verzameling mislukkingen.

Wanneer wordt foutloos willen werken zelf een risico?

Wanneer het voorkomen van fouten belangrijker wordt dan goed werk leveren. Dat klinkt misschien vreemd, maar wie koste wat kost geen fout wil maken kan enorm voorzichtig, traag of defensief worden. Je probeert ieder risico vooraf uit te sluiten, vraagt voor alles toestemming of stelt beslissingen uit omdat je bang bent dat de uitkomst later tegen je gebruikt wordt.

Daarmee verdwijnt initiatief. Mensen kiezen vooral veilige oplossingen waarvan niemand later kan zeggen dat het onverstandig was. Innovatie wordt moeilijker, want iets nieuws proberen betekent per definitie dat je niet precies weet wat eruit komt.

Foutloosheid kan dus zelf een risico worden wanneer de angst voor een verkeerde keuze ervoor zorgt dat er geen keuze meer wordt gemaakt. Verantwoordelijkheid nemen vraagt ook dat je soms handelt met onvolledige informatie en accepteert dat je later misschien moet bijstellen.

Stoppen met anderen de schuld geven: fouten toegeven

Fouten toegeven betekent stoppen om anderen te beschuldigen. Wie zijn fouten toegeeft, neemt verantwoordelijkheid. Wie een ander voortdurend de schuld geeft, schuift de verantwoordelijkheid af maar sluit zichzelf daardoor ook af voor leren van fouten. Leren van fouten heeft dus ook te maken met jouw houding. Wanneer jij je er niet voor openstelt, leer je ook niets.

Daar past ook een waarschuwing bij tegen excuusgedrag. Natuurlijk zijn er omstandigheden en verklaringen. Maar wanneer iedere fout eindigt met een verhaal waarom jij er eigenlijk niets aan kon doen, blijft jouw eigen aandeel buiten beeld.

Aloude wijsheid: bezint eer je begint

De aloude wijsheid 'bezint eer je begint' is nog zo gek niet. Dat betekent: denk eens goed na voor je in actie komt. Kies een moment om keuzes en strategieën nog eens te heroverwegen en kom daarna pas in actie. Dat voorkomt roekeloosheid, impulsiviteit en ondoordachtheid.

Maar bezinnen is iets anders dan blijven nadenken totdat ieder risico verdwenen is. Op een gegeven moment moet je kiezen en handelen. Daarna ontstaat weer nieuwe informatie waarop je eventueel kunt bijsturen.

Zoek tegenspraak

Heb je een goed plan gemaakt? Tenminste een plan waar je zelf een goed gevoel bij hebt? Zoek eens tegenspraak bij andere mensen. Dus niet alleen bij de mensen die je naar de mond praten maar vooral bij mensen waarvan je weet dat ze ook weleens dingen zeggen die je liever niet wilt horen.

Tegenspraak kan vóór de uitvoering al zichtbaar maken wat jij zelf niet ziet. Dat vraagt wel dat je werkelijk bereid bent om te luisteren. Wanneer je alleen mensen om advies vraagt om daarna te bewijzen waarom jouw eigen plan toch beter is, heb je vooral een toneelstukje opgevoerd.

Hoe maak je van een fout werkelijk een les?

Door niet te stoppen bij de constatering dat iets fout ging. Een les ontstaat pas wanneer je kunt benoemen wat je hebt ontdekt en wat je daardoor de volgende keer anders gaat doen. Anders blijft het een vervelende herinnering.

Stel jezelf daarom na een fout een aantal vragen. Wat gebeurde er precies? Wat was mijn aandeel? Welke signalen heb ik gemist? Welke veronderstelling bleek niet te kloppen? Wat lag buiten mijn invloed? Wat had ik met de kennis van dat moment wel anders kunnen doen? En vooral: wat ga ik voortaan anders aanpakken?

Daarbij hoort ook dat je niet alleen naar het resultaat kijkt. Misschien liep een project verkeerd af terwijl jouw besluit met de informatie die toen beschikbaar was heel verdedigbaar was. En misschien liep iets toevallig goed terwijl jouw aanpak behoorlijk roekeloos was. Alleen succes of mislukking zegt dus nog niet alles over de kwaliteit van een keuze.

Leren vraagt dat je onderzoekt en niet alleen veroordeelt. Dat geldt voor jezelf, maar ook voor teams en organisaties. De interessantste vraag na een fout is niet automatisch: wie heeft dit gedaan? De interessantere vraag kan zijn: wat moeten we begrijpen zodat we hier de volgende keer anders mee omgaan?

Ontwikkeldoelen wanneer je beter wilt leren van fouten

• Jouw aandeel in een fout of tegenvaller onderzoeken zonder onmiddellijk een schuldige te zoeken of jezelf te veroordelen.
• Aanspreekbaar blijven op keuzes en gevolgen en verklaringen niet gebruiken om jouw verantwoordelijkheid buiten beeld te houden.
• Na een fout concreet benoemen wat je hebt geleerd en wat je bij een volgende vergelijkbare situatie anders gaat doen.

Veelgestelde vragen over leren van fouten

Leren van fouten klinkt eenvoudig, maar vraagt meer dan alleen zeggen dat iets niet nogmaals mag gebeuren. Je moet verantwoordelijkheid durven nemen, naar jouw eigen aandeel kijken en kunnen verdragen dat je niet onfeilbaar bent.

Waarom is leren van fouten zo moeilijk?

Omdat fouten gemakkelijk gevoelens van schaamte, onzekerheid, schuld of falen oproepen. Daardoor ontstaat de neiging om jezelf te verdedigen, een ander de schuld te geven of de fout kleiner te maken in plaats van te onderzoeken wat je ervan kunt leren.

Leer je automatisch van iedere fout?

Nee. Je leert pas wanneer je onderzoekt wat er gebeurde, welk aandeel jij had, welke informatie je miste en wat je een volgende keer anders gaat doen. Alleen een fout meemaken is nog geen leerproces.

Waarom hoort leren van fouten bij verantwoordelijkheid nemen?

Omdat verantwoordelijkheid betekent dat je bereid bent te staan voor jouw keuzes en handelen, ook wanneer de uitkomst tegenvalt. Je onderzoekt jouw aandeel en gebruikt die ervaring om jouw handelen bij te stellen.

Kun je alle fouten voorkomen?

Nee. Je kunt risico's verkleinen door na te denken, ervaring te gebruiken en tegenspraak te zoeken, maar je kunt nooit alle omstandigheden en gevolgen vooraf kennen. Wie verantwoordelijkheid neemt, accepteert ook dat niet alles voorspelbaar is.

Hoe creëer je een cultuur waarin mensen van fouten leren?

Door mensen aanspreekbaar te houden zonder van iedere fout onmiddellijk een afrekening te maken. Er moet ruimte zijn om iets tijdig te melden, open te onderzoeken wat er gebeurde en concrete lessen te trekken zonder dat fouten automatisch worden verstopt uit angst voor straf.