home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / verantwoordelijkheidsgevoel / oververantwoordelijk

Oververantwoordelijk is een valkuil

Oververantwoordelijkheid noem ik een valkuil. Voel jij je vaak oververantwoordelijk? Merk je dat dit soms een zware last is die op jouw schouders drukt? Wellicht kan dit artikel jou helpen om er wat aan te doen. Want verantwoordelijkheidsgevoel is een mooie kwaliteit. Maar wanneer je je overal, altijd en voor iedereen verantwoordelijk voelt, is het te veel van het goede.

Kenmerken

Ik noem een aantal kenmerken die bij oververantwoordelijkheid horen. Je hoeft ze natuurlijk niet allemaal te herkennen, maar misschien springen er een paar onmiddellijk uit:

• Je voelt je overal verantwoordelijk voor.
• Je voelt je altijd verantwoordelijk.
• Je voelt je voor iedereen verantwoordelijk.
• Je wilt dat het goed komt of dat het goed gaat en daarom trek je werkzaamheden snel naar je toe.
• Nee zeggen vind je moeilijk, want je weet dat het goed komt wanneer je zelf de taak uitvoert.
• Je voelt je schuldig wanneer iets verkeerd gaat.
• Je zegt snel sorry of verontschuldigt je snel bij bepaalde ongemakken, ook wanneer die niet werkelijk jouw verantwoordelijkheid zijn.
• Je bent erop gericht om de situatie zo goed mogelijk te laten verlopen en als dat niet lukt, voel jij je ongemakkelijk of schuldig.
• Je voelt je verantwoordelijk voor zaken waar je geen invloed op hebt en dat geeft soms een machteloos gevoel.
• Je voelt je zelfs verantwoordelijk voor het gedrag van anderen. Bij ongepast gedrag kun je vervuld zijn van plaatsvervangende schaamte omdat je het gênant vindt dat zoiets gebeurt.
• Je neemt je werk mee naar huis en ook buiten werktijd regel je tal van zaken. Soms slaap je er niet van.
• Je ziet voortdurend haken en ogen bij vraagstukken die zich voordoen.
• Je geeft anderen te weinig vertrouwen en kunt moeilijk loslaten.
• Regelmatig ben je gefrustreerd of geïrriteerd omdat het niet lukt of omdat het anders gaat dan je had verwacht of gewild.
• Wanneer je kritiek krijgt, kun je dat enorm op jezelf betrekken, juist omdat je zo goed jouw best doet om alles goed te laten verlopen.
• Je komt geen minuut te laat op jouw afspraken, maar je zit meestal een kwartier van tevoren al te wachten.
• Je zit als eerste bij de vergadering of het werkoverleg, terwijl anderen op het allerlaatste moment nog komen binnenstrompelen.
• Je veegt de sneeuw van jouw eigen straatje, maar je neemt het terrein van de buurvrouw ook mee. Stel dat er iemand komt te vallen en buurvrouw doet er zelf niets aan.

Zie je de rode draad? Je neemt verantwoordelijkheid. Maar je stopt niet altijd op de plek waar jouw verantwoordelijkheid ophoudt.

Wanneer wordt verantwoordelijkheidsgevoel oververantwoordelijkheid?

Het verschil zit wat mij betreft niet in de hoeveelheid werk die je doet, maar vooral in de vraag waarvoor jij je verantwoordelijk voelt. Voor jouw keuzes, afspraken, gedrag en taken ben jij verantwoordelijk. Maar ben jij ook verantwoordelijk voor de keuzes van jouw partner? Voor de motivatie van jouw medewerker? Voor het humeur van jouw collega? Voor het feit dat iemand anders zijn afspraken niet nakomt?

Oververantwoordelijkheid ontstaat wanneer die grens vervaagt. Jij ziet dat iets blijft liggen en denkt: dan doe ik het wel. Jij ziet een probleem aankomen en denkt: laat ik het maar vast oplossen. Jij ziet dat iemand geen keuze maakt en gaat alvast bedenken welke keuze diegene zou moeten maken. Je doet dat vaak niet vanuit slechte bedoelingen. Integendeel. Je wilt dat het goed gaat. Maar juist daardoor neem je gemakkelijk iets over wat helemaal niet van jou is.

Een gezond verantwoordelijkheidsbesef betekent dus ook dat je weet waar jouw verantwoordelijkheid begint én waar die ophoudt.

Zie je dat het mechaniekje van oververantwoordelijkheid niks brengt? Maar ja, als jij het niet doet, wie doet het dan? Hoe meer de ander verzaakt om de eigen verantwoordelijkheid te pakken, hoe harder jij gaat lopen. Een vicieuze cirkel noem ik dat. Nogmaals: hoe harder jij loopt, hoe luier de ander wordt.

Wat je zou willen bereiken, bereik je niet. Althans niet op deze manier. Het is nog erger: door jouw oververantwoordelijke gedrag houd je het gedrag van de ander mede in stand. Je maait het gras van de buurman en de buurman zegt: 'Hé, fijn dat je er weer bent. Maai jij het gras maar, dan loop ik er de kantjes wel af.'

Wat hoort bij jou en wat hoort bij de ander?

Hier zit voor mij de kern. Ieder mens heeft als het ware een eigen erf. Op jouw erf liggen jouw keuzes, behoeften, gevoelens, motivatie, gedrag en verantwoordelijkheden. Op het erf van de ander liggen zijn keuzes, behoeften, gevoelens, motivatie, gedrag en verantwoordelijkheden. Oververantwoordelijkheid ontstaat wanneer jij voortdurend het hek over klimt omdat het gras daar volgens jou alweer te lang staat.

Ieder mens is verantwoordelijk voor zijn eigen keuzes en voor de consequenties daarvan. Ieder mens is verantwoordelijk voor zijn eigen behoeften en voor wat hij daarmee doet. En ieder mens is verantwoordelijk voor zijn eigen motivatie, ook voor een gebrek aan motivatie en de consequenties daarvan.

Dat betekent niet dat je nooit mag helpen, waarschuwen of ondersteunen. Natuurlijk wel. Maar verantwoordelijkheid nemen betekent ook dat je aanspreekbaar bent op jouw eigen aandeel en niet dat je automatisch het aandeel van een ander overneemt.

Het tegenovergestelde bestaat trouwens ook. Bij excuusgedrag wordt verantwoordelijkheid juist onvoldoende genomen of van je afgeschoven. Dat is dus wat anders dan oververantwoordelijkheid. Hier gaat het juist om te veel verantwoordelijkheid naar je toe trekken.

Vrijheid is verantwoordelijkheid. Vrijheid betekent niet: ik doe maar wat ik wil. Je krijgt ruimte om keuzes te maken en daar hoort verantwoordelijkheid voor die keuzes bij. Dat zie je ook terug bij OEI-gedrag: ongewenst eigen initiatief. Vrijheid zonder verantwoordelijkheid wordt vrijblijvendheid of gedrag buiten de afgesproken kaders. Maar het andere uiterste is net zo onwenselijk: dat jij de ander nauwelijks nog vrijheid geeft omdat jij alle verantwoordelijkheid zelf naar je toe trekt.

Verschillende aspecten

Een te hoog verantwoordelijkheidsgevoel is een valkuil van de kernkwaliteit verantwoordelijkheidsgevoel en omvat een aantal aspecten. Soms lijkt het op zorgen, soms op controleren, soms op adviseren en soms op voortdurend achter een ander aanlopen.

De hele dag achter een ander aansjokken

Gedrag dat je misschien herkent: de hele dag achter iemand aansjokken. Ik noem het de heb-je-wel-dit-en-heb-je-wel-datmentaliteit:

• Zeg Piet, heb je de banden wel opgepompt van je fiets?
• Heb je je brood gesmeerd?
• Heb je de repetitie geleerd?
• Heb je de gymschoenen bij je?
• Denk je eraan dat je morgen een half uur eerder moet beginnen?

Het leidt ertoe dat je de ander niet helemaal serieus neemt. Je beschouwt de ander als iemand die kennelijk niet verantwoordelijk kan zijn voor zijn eigen leven. Natuurlijk mag je iemand ergens aan herinneren. Maar wanneer jij het complete externe geheugen van een ander wordt, hoef je niet verbaasd te zijn wanneer die ander zelf minder gaat onthouden.

De ander in bescherming nemen: doodknuffelen

Pijn en verdriet kun jij de ander niet besparen. Maar wanneer jij je erg verantwoordelijk voelt voor het wel en wee van anderen, kan jouw gedrag erop gericht zijn om alles in het werk te stellen om de ander pijn, moeite en verdriet te besparen. Bijvoorbeeld door bepaalde dingen niet te zeggen of door ze zo diplomatiek te verwoorden dat er eigenlijk niets gezegd wordt. Of door heel oplossingsgericht voor de ander aan de slag te gaan.

Je bedoelt het goed, maar je kunt iemand ook doodknuffelen. Een ander moet soms zelf ervaren dat iets mislukt, dat een keuze verkeerd uitpakt of dat iets anders loopt dan verwacht. Juist daardoor kan iemand leren van fouten. Wanneer jij iedere fout voorkomt, voorkom je soms ook een belangrijk stuk ontwikkeling.

De patriarch: belerend of bemoederend

Je bent er niet verantwoordelijk voor hoe de ander zijn leven inricht. Ook niet als hij zijn leven anders inricht dan jij zou willen zien. Maar nu kan het gebeuren dat je van mening bent dat de ander verkeerde keuzes maakt. Je ziet het als het ware verkeerd gaan.

Voorbeelden?

• Je zegt: 'Daar zul je vroeg of laat spijt van krijgen, let op mijn woorden.' Dat is de houding van: 'Ik weet wat goed voor jou is.'
• De ander maakt een keuze, komt er later op terug, heeft er spijt van en ziet dat het hem niets heeft gebracht. Wat zeg jij? 'Tsja, dat heb ik toen al tegen je gezegd.'

Misschien heb je alle gelijk van de wereld. Maar gelijk hebben betekent nog niet dat jij verantwoordelijk bent voor de keuzes van die ander.

Als ik jou was dan...

Je wilt de ander graag onder controle hebben of in ieder geval behoeden voor verkeerde keuzes. Je zegt: 'Als ik jou was dan...'

• Zou ik maar eens keuzes maken, anders kom je nergens.
• Zou ik maar eens tot actie overgaan.
• Zou ik maar eens stappen gaan ondernemen.
• Zou ik maar eens eerder naar bed gaan.

Echter: jij bent die ander niet. Die ander moet zelf leren om keuzes te maken, tot actie over te gaan en stappen te ondernemen. Of die ander moet er zelf achter komen wat de gevolgen zijn wanneer hij geen stappen onderneemt en niet in actie komt. Lastig hè? Want ook al heb je alle gelijk van de wereld, jouw gedrag van oververantwoordelijkheid werkt vaak averechts.

De oplosser: los jij het even op?

Je wilt het nog even oplossen. Als jij het niet doet, dan is er niemand die het doet. Waar iedereen verzaakt om na te denken over een oplossing, neem jij het voortouw wel. En zo ontstaat soms een prachtige taakverdeling: de ander levert het probleem en jij levert de oplossing.

Totdat jij op een dag denkt: waarom moet ík dit eigenlijk altijd oplossen?

Gevolgen

Wat zijn de gevolgen? Die raken twee kanten. Oververantwoordelijkheid kost jou veel energie, maar het heeft ook effect op de mensen om je heen. Het vreemde is dat je vanuit verantwoordelijkheidsgevoel handelt en daarmee juist kunt bereiken dat anderen minder verantwoordelijkheid gaan nemen.

Wanneer jij je verantwoordelijk blijft voelen voor alles en iedereen zal er weinig veranderen. Je blijft problemen van anderen oplossen. Anderen heb je misschien al zo 'opgevoed' dat ze op jou kunnen bouwen en vertrouwen in welke situatie dan ook. Zij weten immers dat jij de reddende engel bent. Wil je deze situatie veranderen, dan moet je eerst zelf veranderen en durven loslaten. Je geeft anderen hun verantwoordelijkheid terug door zelf meer afstand te nemen.

Het kan jezelf maar ook de relatie schaden

Oververantwoordelijkheid schaadt de relatie op den duur. Je ontneemt de ander de vrijheid om zijn leven op zijn manier in te vullen. In feite ga je gemakkelijk over de grens van de ander heen. Dat komt de relatie niet ten goede. Bovendien kost het jou veel tijd en energie.

En er is nog een vraag die oververantwoordelijke mensen zichzelf soms opvallend weinig stellen: wie voelt zich eigenlijk verantwoordelijk voor jou?

Energievreter

Op het moment dat je overladen bent, kun je jezelf alleen nog maar in bescherming nemen. Je zegt: 'Ze zoeken het maar uit, het zal mijn tijd wel duren.' Of: 'Ze komen er vanzelf wel achter.'

Je noemt dat misschien loslaten, maar ik meen dat hier soms een ander woord beter op zijn plek is. Jouw gedrag heeft je zoveel energie gekost dat je eigenlijk in een machteloos gebaar zegt: 'Stik er maar in' of 'Als je toch niet wilt luisteren, dan bekijk je het maar.'

Dat is niet echt loslaten. Het is eerder frustratie en teleurstelling. In feite schiet je uit zelfbescherming naar het tegenovergestelde van wat je in wezen bent: verantwoordelijk en betrokken.

Waarom doe je het?

Waarom trek je als leidinggevende zoveel verantwoordelijkheid naar jezelf toe? Daar kunnen verschillende redenen voor zijn:

• Je meent dat jij de beste bent: zonder jou komt er niets van terecht.
• Je vindt jouw medewerkers niet capabel genoeg.
• Je bent een controlefreak en kunt moeilijk loslaten.
• Je kunt moeilijk delegeren en loslaten of beschikt over te weinig vaardigheden daarvoor.
• Je bent je niet bewust van jouw eigen gedrag en van het feit dat oververantwoordelijkheid nadelig is voor jezelf en jouw medewerkers.
• Je hebt het zo geleerd en het is een gewoonte geworden.
• Je wilt koste wat kost voorkomen dat er iets fout gaat.

Staat jouw reden er niet bij? Kijk dan ook eens naar dat laatste punt. Wanneer jij iedere fout voorkomt, ontneem je jouw medewerkers ook de mogelijkheid om verantwoordelijkheid te dragen en zich verder te ontwikkelen.

Gevolgen voor jouw team

Oververantwoordelijkheid bij leidinggevenden heeft een merkwaardig effect. Je wilt juist dat medewerkers verantwoordelijkheid nemen, maar door jouw eigen gedrag kunnen ze steeds minder ruimte krijgen om dat te doen.

• Je creëert passiviteit binnen jouw team.
• Door jouw gedrag pakken medewerkers minder verantwoordelijkheid, want jij lost het toch zelf wel op.
• Medewerkers ontwikkelen zich onvoldoende door in hun functie.
• Het kost jou veel energie en geeft irritatie omdat je niet begrijpt waarom medewerkers hun verantwoordelijkheid niet pakken.
• Je raakt overbelast door jouw werk of bent gedwongen werk mee naar huis te nemen.
• Je staat taakvolwassenheid in de weg en kunt als leidinggevende zelf een belemmerende factor worden in de ontwikkeling van medewerkers.

Het pijnlijke is dus dat je precies kunt veroorzaken waar jij je vervolgens aan ergert. Jij wilt verantwoordelijke medewerkers en neemt daarom steeds verantwoordelijkheid over. Maar waarom zouden zij hem nog pakken als jij hem al hebt?

Veranderen en ontwikkelen

Wil jij jezelf doorontwikkelen als leidinggevende, dan is het zaak om verantwoordelijkheid daar neer te leggen waar die hoort. Dat betekent niet dat je als leidinggevende jouw eigen verantwoordelijkheid afschuift. Het betekent dat je duidelijk bent over verwachtingen, kaders, resultaten en bevoegdheden en vervolgens ruimte laat aan medewerkers.

Goed verantwoordelijkheid delegeren betekent dat een medewerker niet alleen een taak krijgt, maar ook werkelijk verantwoordelijkheid kan dragen. Daarvoor moet je soms ook verantwoordelijkheden en bevoegdheden op de juiste plek neerleggen.

En dan komt het moeilijke deel: niet onmiddellijk ingrijpen zodra iemand het anders doet dan jij. Misschien doet diegene het langzamer. Misschien pakt hij het anders aan. Misschien gaat het een keer fout. Dat hoort bij verantwoordelijkheid leren dragen.

Hoe geef je verantwoordelijkheid terug zonder onverschillig te worden?

Loslaten betekent niet: 'zoek het maar uit'. Dat is geen loslaten maar afhaken. De uitdaging is dat je betrokken blijft zonder automatisch het probleem, de taak of de verantwoordelijkheid over te nemen.

Stel jezelf vaker een paar eenvoudige vragen. Van wie is dit probleem? Wie heeft hier een keuze te maken? Wie moet er in beweging komen? Wie ervaart de consequenties wanneer er niets gebeurt? En misschien de lastigste vraag: waarom ben ík hier eigenlijk harder mee bezig dan degene om wie het gaat?

Je kunt ook vragen stellen in plaats van onmiddellijk oplossingen aan te dragen. 'Wat ga jij eraan doen?' 'Welke keuze maak jij?' 'Wat heb jij nodig om dit zelf op te lossen?' Daarmee laat je de ander niet vallen. Je geeft hem zijn verantwoordelijkheid terug.

Dat kan ongemakkelijk zijn. De ander doet het misschien anders dan jij. Minder snel. Minder perfect. Misschien gaat het een keer mis. Maar verantwoordelijkheid kan alleen ontstaan wanneer iemand ook ruimte krijgt om verantwoordelijkheid te dragen.

En jij? Jij mag stoppen met iedere avond het gras van de buurman te maaien.

Ontwikkeldoelen bij oververantwoordelijkheid

Wanneer jouw verantwoordelijkheidsgevoel regelmatig doorschiet, kunnen deze drie ontwikkeldoelen helpen om jouw kwaliteit weer in balans te brengen:

• Beter onderscheiden welke verantwoordelijkheid van jou is en welke verantwoordelijkheid bij de ander hoort.
• Meer vertrouwen ontwikkelen in het vermogen van anderen om zelf keuzes te maken, problemen op te lossen en consequenties te dragen.
• Leren loslaten zonder in controle, frustratie of onverschilligheid te schieten.

Veelgestelde vragen over oververantwoordelijkheid

Oververantwoordelijkheid wordt gemakkelijk verward met betrokkenheid, plichtsbesef en gewoon je verantwoordelijkheid nemen. De kernvraag is steeds of jij nog verantwoordelijkheid draagt voor jouw eigen aandeel of inmiddels ook het aandeel van anderen bent gaan dragen.

Is een groot verantwoordelijkheidsgevoel verkeerd?

Nee. Verantwoordelijkheidsgevoel is juist een kwaliteit. Je bent betrouwbaar, neemt zaken serieus en laat niet zomaar iets liggen. Het wordt een valkuil wanneer je verantwoordelijkheid naar je toe trekt die eigenlijk bij iemand anders hoort.

Waarom vind ik loslaten zo moeilijk?

Omdat loslaten onzekerheid geeft. Zodra jij iets niet meer controleert, bestaat de mogelijkheid dat een ander het anders doet, later begint dan jij verstandig vindt of zelfs een fout maakt. Wanneer jij gewend bent problemen vóór te zijn, kan dat behoorlijk ongemakkelijk voelen.

Waarom worden anderen passiever als ik alles regel?

Omdat jij de noodzaak kleiner maakt dat zij zelf in beweging komen. Wanneer jij structureel problemen opvangt, taken overneemt en gaten dichtloopt, kunnen anderen erop gaan vertrouwen dat jij er toch wel bent. Jij gaat harder lopen en zij kunnen rustiger gaan lopen.

Ben ik verantwoordelijk voor de gevoelens van een ander?

Je bent verantwoordelijk voor de manier waarop jij met iemand omgaat, maar niet voor ieder gevoel dat een ander ervaart. Je kunt zorgvuldig en respectvol zijn zonder de volledige verantwoordelijkheid voor de reactie van de ander naar je toe te trekken.

Hoe weet ik of ik help of verantwoordelijkheid overneem?

Vraag jezelf af wat jouw hulp met de ander doet. Kan iemand daarna zelfstandiger verder of wordt jouw hulp steeds opnieuw noodzakelijk? Goede hulp ondersteunt de ander om verantwoordelijkheid te dragen. Overnemen kan ervoor zorgen dat die verantwoordelijkheid juist kleiner wordt.