home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / hoofd hart handen / coping / beschuldigen

Beschuldigen als copingmechanisme

Beschuldigen kan dienen als copingmechanisme. Binnen coping en overlevingsmechanismen kan beschuldigen een manier zijn om met pijn, spanning of onmacht om te gaan. Soms wijs je de ander als schuldige aan. Soms wijs je juist voortdurend naar jezelf. Ik heb al eerder geschreven over de oorsprong van het woord beschuldigen. Het komt uit het Middelnederlands en is afgeleid van het werkwoord “sculden”, wat “schuld hebben aan” of “schuldig zijn aan” betekent. Het is gerechtvaardigd om iemand te beschuldigen van iets wanneer die persoon daadwerkelijk schuldig is. In dat geval noem ik het een terechte beschuldiging.

Wat is het verschil tussen verwijten en beschuldigen?

Ik beschouw een verwijt als een lichte vorm van beschuldiging. Het is vaak wat ik noem “een bevroren verlangen”. Je verwijt bijvoorbeeld iemand dat hij of zij al drie maanden niets van zich heeft laten horen, maar in werkelijkheid verlang je naar contact met die persoon. Bij een verwijt vertel je vooral wat de ander verkeerd doet. Je zegt niet rechtstreeks wat je mist, waar je naar verlangt of wat je nodig hebt. Beschuldigen voelt voor mij zwaarder aan. Je wijst niet alleen op gedrag, maar verklaart de ander ook verantwoordelijk of schuldig. Dat verschil kan persoonlijk worden ervaren, maar in beide gevallen kan onder de aanval een onvervuld verlangen schuilgaan.

Waarom beschuldig je een ander?

Wanneer je een ander beschuldigt, leg je de oorzaak, verantwoordelijkheid of schuld buiten jezelf. Dat kan terecht zijn, maar het kan ook voorkomen dat je naar jouw eigen aandeel, gedrag of gevoelens hoeft te kijken.

Leg je de verantwoordelijkheid buiten jezelf?

Beschuldigen kan een manier zijn om de verantwoordelijkheid voor een gebeurtenis te ontlopen of te vermijden. Wanneer je zakt voor het rijexamen, is dat de schuld van de examinator of van die ene roekeloze bestuurder op de rotonde waardoor jij een fout maakte. Je kent vast de voorbeelden van vroeger op school, zoals te laat komen omdat de brug openstond. Dit zijn nog vrij lichte voorbeelden. Toch zie je hetzelfde mechanisme: je zoekt de verklaring volledig buiten jezelf. Daardoor hoef je niet te onderzoeken wat jouw eigen aandeel was, wat je anders had kunnen doen of welk gevoel het resultaat bij je oproept.

Gebruik je de ander als rechtvaardiging voor jouw gedrag?

Het wordt ernstiger wanneer je de ander verantwoordelijk maakt voor gedrag dat je zelf vertoont. Bijvoorbeeld:

• “Dat ik me zo agressief gedraag, komt omdat jij dat bij me oproept met jouw matige communicatieve vaardigheden.”
• “Ik drink elke dag alcohol om het bij jou uit te houden als partner.”

Voel je wat er gebeurt? Je klaagt de ander aan voor gedrag dat je zelf vertoont. Als het ware heb je een rechtvaardiging om met dat gedrag door te gaan als die ander niet verandert. Je eigen keuze en verantwoordelijkheid verdwijnen uit beeld.

Word je de aanklager?

Op deze manier kun je terechtkomen in de aanklagersrol in de reddingsdriehoek. Als aanklager wijs je aan wie er schuldig is. De ander moet eerst veranderen voordat jij naar jouw eigen gedrag hoeft te kijken. De aangeklaagde persoon zal zich meestal verdedigen, terugvechten of kleiner maken. Daardoor raakt het gesprek steeds verder verwijderd van de werkelijke vraag: wat gebeurt hier, wat is ieders aandeel en wie is waarvoor verantwoordelijk?

Wat probeer je door beschuldigen niet te voelen?

Beschuldigen is niet alleen een gedachte of uitspraak. Het kan ook bescherming bieden tegen gevoelens die moeilijk te verdragen zijn. Zolang er een schuldige is, hoef je misschien minder te voelen hoe machteloos, verdrietig, bang, beschaamd of gekwetst je bent. Misschien werd je afgewezen, verloor je de controle of liep iets anders dan je had gehoopt. Door direct iemand aan te wijzen, hoef je niet stil te staan bij jouw onzekerheid of teleurstelling. De beschuldiging geeft een duidelijke verklaring en die kan tijdelijk houvast bieden. Wanneer je steeds op dezelfde manier reageert, kan beschuldigen een terugkerend copingpatroon worden. Je zoekt automatisch een schuldige voordat je onderzoekt wat er werkelijk is gebeurd en wat je daarbij voelt.

Waarom beschuldig je jezelf?

Beschuldigen hoeft niet altijd naar buiten gericht te zijn. Je kunt ook alle schuld naar jezelf toetrekken. Daarmee lijkt het alsof jij volledige controle had over wat er gebeurde, zelfs wanneer de werkelijkheid veel ingewikkelder is.

Neem je alle schuld op je?

Zo kun je na een conflict alle schuld op je nemen en geloven dat het alleen aan jouw wijze van communiceren ligt. Zoals Carin zei: “Het is mijn schuld dat we ruzie hebben, ik had niet zo defensief moeten reageren.” Misschien had zij inderdaad een aandeel, maar een conflict ontstaat zelden door slechts één persoon. Na een relatiebreuk zei Astrid: “Het is mijn eigen schuld dat het zo is gegaan. Ik had beter mijn best moeten doen en ik had niet genoeg aandacht voor hem.” Ze vergat dat de relatie een gezamenlijke verantwoordelijkheid is. Ze vergat ook dat uit elkaar groeien in een relatie de verantwoordelijkheid van beide personen kan zijn. En als ik het heel intens benoem: na een tragedie kun je jezelf de schuld geven. Ik denk aan Hennie. Ze verloor haar geliefde door een ernstige ziekte. Elke dag denkt zij: “Het is mijn schuld dat hij is overleden, ik had beter moeten opletten.” Zij maakt zichzelf verantwoordelijk voor een gebeurtenis die zij mogelijk helemaal niet kon voorkomen.

Geeft schuld je een gevoel van controle?

Als alles jouw schuld is, lijkt het alsof je het ook had kunnen voorkomen. Dat kan soms draaglijker voelen dan erkennen dat je machteloos was, dat je niet alles kon overzien of dat het leven niet volledig controleerbaar is. Schuld geeft dan een schijn van invloed. De gedachte “ik had het anders moeten doen” voelt misschien minder bedreigend dan de erkenning “ik kon dit niet tegenhouden”. Zelfbeschuldiging beschermt je daardoor tijdelijk tegen verdriet, verlies en onmacht.

Wanneer wordt zelfverwijt een copingstrategie?

Zelfverwijt wordt een copingstrategie wanneer je jezelf automatisch aanwijst als veroorzaker van alles wat misgaat. Je haalt jezelf fors onderuit, neemt meer verantwoordelijkheid dan bij jou hoort en laat het aandeel van anderen of de omstandigheden buiten beschouwing. Zelfbeschuldiging kan een manier zijn waarop je probeert om te gaan met gevoelens van onmacht, verdriet of stress. Je neemt de schuld op je, omdat schuld concreter en beter te begrijpen lijkt dan de wirwar van emoties die eronder ligt.

Hoe wordt beschuldigen een copingstijl?

Beschuldigen is een copingstijl wanneer het jouw vaste manier wordt om met moeilijke gebeurtenissen om te gaan. Je reageert dan niet alleen op wat er gebeurt, maar volgt steeds hetzelfde automatische spoor. Bij het beschuldigen van anderen leg je de oorzaak buiten jezelf. Daardoor hoef je de pijn misschien niet te voelen of kun je jouw eigen gedrag rechtvaardigen. Bij zelfbeschuldiging doe je het tegenovergestelde. Je betrekt alles op jezelf, haalt jezelf onderuit en wijst jezelf aan als veroorzaker. Beide richtingen maken het moeilijk om genuanceerd te kijken. Bij de ene richting heb jij geen aandeel en ligt alles bij de ander. Bij de andere richting ligt alles bij jou en heeft de ander nauwelijks verantwoordelijkheid. De werkelijkheid bevindt zich vaak tussen die twee uitersten.

Wat is het verschil tussen schuld en verantwoordelijkheid?

Schuld en verantwoordelijkheid worden gemakkelijk door elkaar gehaald. Schuld gaat over de vraag wie iets verwijtbaar heeft veroorzaakt. Verantwoordelijkheid gaat ook over wat jij nu kunt doen, hoe je met de gevolgen omgaat en welk aandeel je kunt erkennen. Je kunt verantwoordelijkheid nemen zonder overal schuldig aan te zijn. Misschien kon je een gebeurtenis niet voorkomen, maar kun je nu wel hulp zoeken, een grens stellen of jouw gevoelens bespreken. Je kunt ook een aandeel hebben in een conflict zonder de volledige oorzaak te zijn. Andersom kun je erkennen dat een ander werkelijk iets heeft veroorzaakt zonder jouw eigen handelingsmogelijkheden op te geven. De verantwoordelijkheid buiten jezelf leggen is wat anders dan erkennen dat een ander aantoonbaar verantwoordelijk is. Verantwoordelijkheid nemen is niet hetzelfde als alle schuld op je nemen. Het betekent dat je eerlijk onderzoekt wat bij jou hoort, wat bij de ander hoort en wat door omstandigheden is ontstaan.

Hoe neem je verantwoordelijkheid zonder te beschuldigen?

Verantwoordelijkheid nemen vraagt om vertraging. In plaats van direct een schuldige aan te wijzen, onderzoek je de feiten, jouw aandeel, het aandeel van de ander en de gevoelens die door de gebeurtenis worden opgeroepen.

Wat zijn de feiten?

Begin met wat er concreet is gebeurd. Wat zei of deed de ander? Wat zei of deed jij? Welke gevolgen waren zichtbaar? Maak vervolgens onderscheid tussen de feiten en jouw interpretatie van die feiten. De uitspraak “je hebt niet gereageerd op mijn bericht” is een feitelijke constatering. De uitspraak “je reageert niet omdat ik niets voor je beteken” is een interpretatie. Door dat verschil te zien, voorkom je dat een aanname meteen verandert in een beschuldiging.

Wat is jouw aandeel?

Onderzoek wat jij hebt gedaan, nagelaten of bijgedragen. Misschien communiceerde je onduidelijk, ging je te snel in de aanval of negeerde je een grens. Dat mag je erkennen zonder jezelf tot enige schuldige te verklaren. Jouw aandeel onder ogen zien geeft je de mogelijkheid om iets te veranderen. Je kunt excuses aanbieden, ander gedrag oefenen of duidelijker vertellen wat je nodig hebt.

Wat hoort bij de ander?

Verantwoordelijkheid nemen betekent niet dat je de verantwoordelijkheid van de ander overneemt. Wanneer iemand liegt, een grens overschrijdt of jou bewust benadeelt, hoort dat gedrag bij die persoon. Je hoeft de ander niet te ontschuldigen om zelf autonoom te zijn. Je kunt helder benoemen wat er is gebeurd en tegelijk voorkomen dat jouw hele leven afhankelijk wordt van de vraag of de ander schuld bekent.

Welk gevoel ligt onder de beschuldiging?

Vraag jezelf af welk gevoel onder jouw beschuldiging ligt. Ben je verdrietig, bang, gekwetst, beschaamd, teleurgesteld of machteloos? Misschien verlang je naar erkenning, veiligheid, contact of rechtvaardigheid. Wanneer je het gevoel en het verlangen kunt benoemen, hoef je minder snel aan te vallen. Je kunt dan zeggen wat de situatie met je doet en wat je nodig hebt, zonder jouw ervaring te ontkennen.

Welke andere copingstrategie kun je kiezen?

Je kunt een andere copingstrategie kiezen. Je kunt gevoelens benoemen, hulp vragen, de feiten onderzoeken, een grens stellen of een gesprek voeren over ieders verantwoordelijkheid. Soms betekent een gezondere strategie dat je accepteert wat je niet kon voorkomen. Soms moet je juist duidelijk benoemen wat de ander heeft gedaan. Het doel is niet om schuld altijd te vermijden, maar om schuld niet als automatische en enige verklaring te gebruiken.

Wat hebben beschuldigen en autonomie met elkaar te maken?

Autonomie betekent niet dat je alles zelf moet oplossen of dat je nooit iemand verantwoordelijk mag houden. Het betekent ook niet dat je alle schuld naar jezelf toe moet trekken. Je onderzoekt jouw aandeel zonder jezelf te onderuit te halen. Je laat de verantwoordelijkheid van de ander bij de ander zonder jouw eigen keuzes en gevoelens te ontkennen. Je leert bovendien verdragen dat niet iedere pijnlijke gebeurtenis volledig te verklaren of te controleren is. Autonomie betekent dat je jouw aandeel onder ogen ziet zonder alles buiten jezelf te leggen en zonder alle schuld naar jezelf toe te trekken.

Veelgestelde vragen over beschuldigen als copingmechanisme

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over terechte beschuldigingen, anderen beschuldigen, zelfbeschuldiging en verantwoordelijkheid.

Wanneer is een beschuldiging terecht?

Een beschuldiging kan terecht zijn wanneer iemand aantoonbaar verantwoordelijk is voor schade, onrecht of grensoverschrijdend gedrag. Niet iedere beschuldiging is dus een copingmechanisme. Het wordt coping wanneer je automatisch een schuldige aanwijst om niet naar gevoelens, feiten of jouw eigen aandeel te hoeven kijken.

Waarom beschuldig je een ander?

Je kunt een ander beschuldigen om verantwoordelijkheid buiten jezelf te leggen, jouw gedrag te rechtvaardigen of gevoelens zoals schaamte, verdriet en onmacht te vermijden. De ander moet dan veranderen voordat jij naar jouw eigen aandeel hoeft te kijken.

Waarom beschuldig je jezelf?

Zelfbeschuldiging kan een gevoel van controle geven. Wanneer alles jouw schuld is, lijkt het alsof je de gebeurtenis had kunnen voorkomen. Dat kan tijdelijk draaglijker voelen dan erkennen dat je machteloos was of niet alles kon beïnvloeden.

Is beschuldigen een copingmechanisme?

Beschuldigen kan een copingmechanisme zijn wanneer het een automatische manier is om met spanning, pijn of onzekerheid om te gaan. Je legt dan alle schuld buiten jezelf of trekt juist alle schuld naar jezelf toe.

Hoe neem je verantwoordelijkheid zonder te beschuldigen?

Onderzoek eerst de feiten en maak onderscheid tussen wat jij deed, wat de ander deed en wat door omstandigheden ontstond. Erken jouw aandeel zonder alle schuld op je te nemen en laat de verantwoordelijkheid van de ander bij de ander.