home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / hoofd hart handen / coping

Coping: wat is dat?

Coping is een woord dat komt uit de psychologie. De oorsprong van het woord komt uit de Engelse taal en is een verbuiging van ‘to cope with’, wat staat voor: je kunt omgaan met bepaalde situaties of je bent opgewassen tegen bepaalde situaties. En met situaties bedoel ik vooral nare of vervelende situaties. Je zou kunnen zeggen: situaties die pijn doen, zoals een echtscheiding of ziekte. Maar het gaat ook over stress, werkdruk, zorgen of angst. Binnen autonomie en persoonlijk leiderschap is inzicht in jouw coping belangrijk, omdat je daarmee ontdekt wat je automatisch doet wanneer het leven pijn doet of spanning oproept.

We hebben allemaal manieren ontwikkeld om onszelf staande te houden. Als kind konden die manieren levensreddend zijn. Ze hielpen je door dagen die anders te zwaar waren. Maar wanneer je volwassen wordt, kan dezelfde strategie die jou ooit redde, je later in de weg gaan zitten. Je klapt dicht terwijl je wilt spreken, je pleast terwijl je nee wilt zeggen of je probeert alles onder controle te houden terwijl je eigenlijk naar rust verlangt.

Wat wil je met coping beschermen?

Een copingmechanisme is jouw bodyguard. Het beschermt iets wat je op dat moment niet kunt verdragen of niet opnieuw wilt meemaken. Het kan je beschermen tegen pijn, afwijzing, kritiek, uitsluiting, machteloosheid of het gevoel dat je niet goed genoeg bent. Het is een schild om niet geraakt te worden. Daarom is de belangrijkste vraag niet meteen: hoe kom ik van dit gedrag af? De eerste vraag is: wat wil ik met dit gedrag beschermen? Misschien ben je bang dat je wordt afgewezen wanneer je jezelf laat zien. Misschien wil je voorkomen dat anderen kritiek op je hebben. Misschien zorg je dat je onzichtbaar blijft, want als je onzichtbaar bent, krijg je ook geen commentaar.

Coping gaat dus nooit alleen over zichtbaar gedrag. Het gaat ook over wat daarachter zit. Waarom doe je wat je doet? Welke pijn probeer je te voorkomen? Welke kwetsbaarheid probeer je te koesteren en te beschermen?

Coping als reddingsvest

Copingmechanismen zijn als reddingsvestjes. Ze hielpen je toen je dacht dat je zou verdrinken. Je had ze nodig om boven water te blijven in een situatie die te zwaar, te pijnlijk of te onveilig was. Dat reddingsvest werkte. Het beschermde je en hielp je door een moeilijke periode heen. Maar het probleem is dat je soms zoveel reddingsvestjes blijft dragen dat ze je uiteindelijk naar beneden trekken. Je blijft jezelf aanpassen, controleren, terugtrekken of opjagen terwijl de oorspronkelijke situatie allang voorbij is. Het reddingsvest dat jou ooit redde, wordt dan zwaar.

Je hoeft jouw reddingsvest niet te veroordelen. Je mag eerst erkennen waarom je het nodig had. Misschien heb je later niet alle reddingsvesten meer nodig. Misschien is één reddingsvest genoeg. Je bent geen drenkeling meer.

Weerbaarheid is belangrijk

Weerbaarheid is dus belangrijk. En dan praat ik over mentale weerbaarheid. Mentale weerbaarheid helpt jou om met bepaalde situaties om te gaan. Dat is wat anders dan een poging om de situatie te veranderen. Want soms kun je de situatie veranderen, maar heel vaak ook niet. Ik moet denken aan een mevrouw die kampt met chronische vermoeidheid. Elke dag moet ze leren omgaan met mogelijkheden en grenzen. Elke dag moet ze opnieuw uitvinden wat haar hoofd graag wil en wat haar lichaam nog kan. Het geeft geen pas om tegen die mevrouw te zeggen dat ze de situatie moet veranderen. Nee, ze moet met de situatie leren omgaan.

Weerbaar zijn betekent niet dat je altijd flink moet zijn, alles zelf moet oplossen of geen pijn mag voelen. Het betekent dat je spanning kunt verdragen, hulp kunt toelaten, grenzen leert herkennen en na tegenslag kunt herstellen. Soms vraagt een situatie om actie. Soms vraagt zij om aanvaarding. Soms heb je beide nodig.

Wat hebben vechten, vluchten en bevriezen met coping te maken?

Wanneer een situatie bedreigend, spannend of onveilig voelt, kun je automatisch gaan vechten, vluchten of bevriezen. De één wordt rebels en gaat het gevecht aan. De ander vlucht letterlijk of figuurlijk onder de tafel. Weer een ander klapt dicht en weet niet meer wat hij moet zeggen of doen. Je kunt ook gaan pleasen, jezelf onzichtbaar maken of je in alle bochten wringen. Ik noem dat weleens IABW: in alle bochten wringen. ISBW is een opleidingsinstituut, maar aan IABW hebben ook heel veel mensen gestudeerd.

Misschien zorg je ervoor dat je de kop niet boven het maaiveld uitsteekt. Want als je niet opvalt, krijg je ook geen kritiek. Misschien verstop je jouw verdriet om een ander niet nog verdrietiger te maken. Als kind kan dat een manier zijn om een moeilijke situatie draaglijk te houden. Als volwassene kun je nog steeds dezelfde strategie gebruiken, terwijl zij niet meer nodig is.

Wat hebben hoofd, hart en handen met coping te maken?

Coping speelt zich af in jouw hoofd, hart en handen. Je denkt iets over de situatie, je voelt wat zij met je doet en je handelt om ermee om te gaan. Die drie beïnvloeden elkaar voortdurend.

Hoofd

Met jouw hoofd analyseer, redeneer, argumenteer, pieker of relativeer je. In je hoofd zit je hoog en droog. Daar kun je verklaringen zoeken, verbanden zien en oplossingen bedenken. Maar je kunt er ook zo veilig gaan zitten dat je van jouw gevoel vervreemdt. Je beleeft het niet, je ervaart het niet, je beredeneert het.

Hart

In jouw hart ervaar je angst, verdriet, boosheid, schaamte, machteloosheid en verlangen. Je wilt gezien, gehoord en gevoeld worden. Wanneer die gevoelens te pijnlijk of te spannend zijn, kun je ze afsluiten, wegdrukken of in de koelkast zetten.

Handen

Met jouw handen kom je in actie. Je gaat werken, zorgen, controleren, vluchten, pleasen, verdoven of grenzen stellen. Coping zit dus niet alleen in wat je doet. Het zit ook in wat je denkt, wat je voelt en wat je juist probeert niet te voelen.

Copingstijlen

Er worden meestal een zevental copingstijlen genoemd namelijk:

• Een actieve houding.
• Verdoving.
• Vermijding.
• Steun zoeken.
• Passief en gelaten reageren.
• De ander of jezelf beschuldigen.
• Relativeren.

Op de pagina over copingstijlen lees je hoe deze reacties eruitzien en wanneer ze jou helpen of juist tegenwerken.

Wat is het verschil tussen een copingstijl en een copingstrategie?

Een copingstijl is de manier waarop je meestal reageert wanneer je stress, pijn of tegenslag ervaart. De één zoekt snel steun, de ander gaat hard werken en weer een ander trekt zich terug. Een copingstrategie is de concrete aanpak die je in een bepaalde situatie gebruikt. In de praktijk lopen die begrippen gemakkelijk door elkaar. Daar hoeven we geen theoretische veldslag van te maken. Belangrijker is dat je ziet wat je doet en of het nog werkt.

Wanneer wordt coping een patroon?

Ieder mens is ingewikkeld in patronen. Soms zit je in de gevangenis van zo’n vicieuze cirkel. Geen doorkomen aan. Wat begint als reactie op één moeilijke situatie, kan door herhaling een vaste route worden die je ook gebruikt wanneer zij niet meer past. Je gaat bijvoorbeeld altijd vermijden, voortdurend pleasen, alles controleren, beschuldigen, jezelf terugtrekken of steeds harder werken. De reactie gaat zo snel dat je niet meer bewust kiest. Op de pagina over patronen en overlevingsstrategieën lees je hoe zulke automatische routes ontstaan en hoe je ze kunt doorbreken.

Wanneer wordt coping een overlevingsmechanisme?

Een overlevingsmechanisme is coping op de automatische piloot. Het ontstaat vaak wanneer je pijn, dreiging, afwijzing of onveiligheid ervaart en nog weinig andere mogelijkheden hebt om daarmee om te gaan. De reactie helpt je op dat moment werkelijk. Je wordt stil, sterk, behulpzaam, onzichtbaar, rationeel, waakzaam of daadkrachtig. Later kan dezelfde bescherming actief blijven, terwijl de oorspronkelijke situatie al lang voorbij is. Je beschermt dan iets wat misschien niet meer op dezelfde manier beschermd hoeft te worden.

Je kunt jezelf zo goed beschermen dat je in een gouden kooi terechtkomt. De deur staat open, je hebt zelf de sleutel, maar je durft niet meer te vliegen. Wat jou ooit hielp om pijn te verdragen, kan jouw vrijheid gaan beperken.

Hoe kan verlies van onschuld tot coping leiden?

Wanneer je jouw vanzelfsprekende gevoel van veiligheid verliest, kan jouw vertrouwen ernstig beschadigd raken. Je ontdekt dat mensen niet altijd beschermen, dat thuis niet altijd veilig is of dat de wereld anders in elkaar zit dan jij dacht. Je kunt daarna alert worden, jezelf terugtrekken, gevoelens afsluiten, alles controleren of niemand meer volledig vertrouwen. Op de pagina over je onschuld verliezen lees je hoe zo’n breuk aanleiding kan zijn voor coping en overlevingsmechanismen. Je onschuld verliezen is de breuk. Coping is wat je daarna ontwikkelt om met die breuk te leven.

Welke talenten zitten er achter coping?

In jouw manier van overleven woont vaak ook jouw grootste talent. Wanneer je als kind iets moeilijks meemaakt, zet je in wat je bij je hebt. Een pleaser is vaak behulpzaam, collegiaal en heeft oog voor anderen. Iemand die in zijn hoofd gaat zitten, kan analytisch zijn en uitstekend verbanden zien. Iemand die blijft doorgaan, beschikt vaak over daadkracht en doorzettingsvermogen. Het talent is niet het probleem. Het probleem ontstaat wanneer het talent doorschiet en voortdurend door angst wordt aangestuurd. Op de pagina over talent en overlevingsstrategie lees je hoe een kwaliteit kan veranderen in een automatische manier van overleven.

Voorbeelden van coping en overlevingsmechanismen

Coping kan er heel verschillend uitzien. De één gaat harder werken, de ander kruipt in zijn hoofd en weer een ander gaat voor iedereen zorgen. Wat aan de buitenkant een karaktertrek lijkt, kan vanbinnen een manier zijn om pijn, spanning of machteloosheid te hanteren.

De pusher

De pusher blijft doorgaan, presteren en regelen. Stilstaan kan onrust, schuldgevoel of pijn oproepen. Daarom lijkt doorgaan veiliger dan rust nemen. Daadkracht en doorzettingsvermogen zijn de talenten, maar angst kan de motor worden.

De rationele denker

De rationele denker zoekt naar feiten, verklaringen en logica. Begrijpen kan helpen, maar kan ook een manier worden om niet te voelen wat een gebeurtenis werkelijk met je doet. Je beleeft het niet, je ervaart het niet, je beredeneert het. Hoofd en hart lijken dan bijna doorgeknipt.

Beschuldigen

Bij beschuldigen probeer je machteloosheid, pijn of onzekerheid te hanteren door een schuldige aan te wijzen. Dat kan een ander zijn, maar je kunt ook steeds jezelf de schuld geven. Zelfbeschuldiging kan zelfs een vreemde vorm van controle geven: als het jouw schuld was, had je het misschien kunnen voorkomen.

Parentificatie

Bij parentificatie neemt een kind verantwoordelijkheden over die eigenlijk bij de ouder horen. Zorgen geeft tijdelijk grip op spanning en chaos, maar de eigen gevoelens en behoeften verdwijnen naar de achtergrond.

Kan parentificatie ook een vorm van coping zijn?

Ja, parentificatie kan een manier zijn waarop een kind probeert om grip te krijgen op een moeilijke thuissituatie. Als een ouder niet beschikbaar is, emotioneel instabiel is of veel stress ervaart, voelt het kind vaak haarfijn aan dat er iets mis is. Zonder dat iemand het vraagt, neemt het verantwoordelijkheden op zich. Zorgen wordt dan een manier om spanning, chaos of machteloosheid te verdragen. Het kind denkt: ‘Als ik maar help, wordt het beter.’ Deze vorm van coping geeft tijdelijk een gevoel van controle en betekenis. Het lijkt alsof het helpt, maar er zit een hoge prijs aan: het kind leert dat zijn of haar eigen gevoelens er niet toe doen.

Jaren later zie je vaak dat volwassenen die dit patroon kennen, moeite hebben met grenzen stellen, zichzelf opofferen voor anderen en zich schuldig voelen als ze voor zichzelf kiezen. Wat ooit een manier was om te overleven, kan zo uitgroeien tot een belemmerend patroon.

Waarom houd je coping zo lang vol?

Je blijft coping niet alleen gebruiken omdat je iets vermijdt. Je blijft haar ook gebruiken omdat zij iets oplevert. De reactie kan opluchting, controle, rust, waardering, erkenning, succes of een gevoel van betekenis geven. Wanneer je hard werkt, krijg je misschien waardering. Wanneer je voor iedereen zorgt, voel je jezelf nodig. Wanneer je iets koopt, drinkt of eet, ervaar je tijdelijk een prettig gevoel. Wanneer je alles controleert, lijkt de wereld even overzichtelijk. Dat is een beloning en die beloning maakt het logisch dat je de strategie blijft herhalen. Daarom is het niet genoeg om alleen naar het gedrag te kijken. Je moet ook onderzoeken wat het gedrag jou brengt en welk deel van jou daar gelukkig, rustig of veilig van probeert te worden.

Wanneer krijg je last van jouw coping?

Meestal ontdek je jouw patroon doordat je ergens vastloopt. Je raakt uitgeput, functioneert niet meer goed op jouw werk, krijgt conflicten, belandt in een burn-out of merkt dat jouw leven betekenisloos voelt. Je komt er niet achter omdat je een brief van de minister van coping krijgt. De één past zich voortdurend aan, terwijl dat niet meer nodig is. De ander vermijdt ieder conflict, terwijl juist een gesprek nodig is. Een derde wordt rebels en gaat overal de discussie aan. De bescherming keert zich dan tegen je en kost steeds meer energie. Je kunt ook merken dat je niet goed weet wie je bent zonder jouw coping. Heb je altijd een deel van jezelf geleefd en bleef jouw essentie buiten beeld? Welke behoefte, kwetsbaarheid of kwaliteit zit er achter de bescherming?

Hoe ontdek je of jouw coping je nog helpt?

Bewustwording begint niet met het veroordelen van jouw coping. Het begint met herkennen wat je doet, waarom je het doet en welke functie het ooit had.

• Wat doe ik wanneer ik spanning ervaar?
• Wat probeer ik te voorkomen?
• Wat wil ik met mijn gedrag beschermen?
• Waar ben ik bang voor?
• Wat levert dit gedrag mij direct op?
• Wat kost het mij op langere termijn?
• Past deze reactie nog bij mijn huidige leven?
• Heb ik nog keuze?
• Kan ik ook anders reageren?
• Welk talent zit er achter mijn coping?

Gezonde coping betekent niet dat je altijd rustig, verstandig of positief reageert. Het betekent dat je kunt merken wat je doet en kunt bijsturen wanneer jouw oude reactie niet meer past.

Moet je jouw coping loslaten?

Je hoeft jouw coping niet te bestrijden of te veroordelen. De reactie heeft jou ooit geholpen. Misschien had je weinig andere mogelijkheden en was dit precies wat je nodig had om jezelf staande te houden. Heb mededogen en compassie met wat je hebt gedaan om te komen waar je nu bent. Dat betekent niet dat je op dezelfde manier verder moet. Je kunt het talent behouden en leren om het anders in te zetten. De pleaser mag behulpzaam blijven zonder zichzelf weg te cijferen. De rationele denker mag analyseren zonder het gevoel buiten te sluiten. De pusher mag daadkrachtig zijn zonder zichzelf voortdurend op te jagen. Misschien heb je niet al die reddingsvesten meer nodig. Je mag onderzoeken welk reddingsvest nog helpt en welk reddingsvest inmiddels zo zwaar is geworden dat je het voorzichtig kunt uittrekken.

Durf je ook pijn en ongelukkig zijn toe te laten?

Een leerproces kan zijn om ook de moed te hebben om ongelukkig te zijn en pijn te hebben. Alles wat met pijn en ongelukkig zijn te maken heeft, willen we vaak zo snel mogelijk oplossen, verdoven of wegdrukken. Zodra we ons ongelukkig voelen, vragen we: wat is er mis met mij? Maar ongelukkig zijn betekent niet automatisch dat er iets mis met je is. Pijn kan je iets laten zien. Verdriet, boosheid, machteloosheid of teleurstelling kunnen je bewust maken van wat je nodig hebt, wat je mist of waar jouw grens ligt. Misschien moet je eerst ongelukkig zijn om jouw copingmechanisme te leren kennen. Niet omdat pijn verheerlijkt moet worden, maar omdat je soms pas ziet hoe je jezelf beschermt wanneer jouw oude strategie niet meer werkt.

Wat hebben coping en autonomie met elkaar te maken?

Autonomie ontstaat wanneer je jouw automatische reacties leert herkennen en opnieuw keuzevrijheid ontwikkelt. Je begrijpt wat jouw bodyguards proberen te beschermen en kunt onderzoeken of die bescherming nog past bij jouw huidige leven. Je hoeft jouw talenten niet weg te doen. Je kunt behulpzaam, analytisch, daadkrachtig, zorgvuldig of waakzaam blijven. Maar je hoeft die kwaliteiten niet langer voortdurend door angst te laten aansturen. Coping gaat niet over de vraag of jij sterk of zwak bent. Het gaat over de manier waarop jij jezelf staande houdt wanneer het leven pijn doet. Autonomie ontstaat wanneer je jouw bodyguards leert kennen, hun talent behoudt en niet langer automatisch hoeft te doen wat je altijd deed.

Veelgestelde vragen over coping

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over coping, copingstijlen, patronen en overlevingsmechanismen.

Wat betekent coping?

Coping is de manier waarop je omgaat met stress, pijn, verlies, onzekerheid en moeilijke veranderingen. Het gaat om wat je denkt, voelt en doet om jezelf staande te houden.

Waarom ontwikkelen mensen copingmechanismen?

Mensen ontwikkelen copingmechanismen om zichzelf te beschermen tegen pijn, afwijzing, kritiek, machteloosheid of onveiligheid. De reactie helpt om een moeilijke situatie draaglijk te maken.

Wat is het verschil tussen coping en een overlevingsmechanisme?

Coping is iedere manier waarop je met een moeilijke situatie omgaat. Een overlevingsmechanisme is coping die diep is ingesleten, automatisch werkt en actief kan blijven nadat de oorspronkelijke situatie voorbij is.

Wanneer helpt coping niet meer?

Coping helpt niet meer wanneer je steeds automatisch dezelfde reactie gebruikt, terwijl die niet meer bij de situatie past. De strategie kan dan veel energie kosten, relaties belasten of jouw keuzevrijheid beperken.

Kun je een copingmechanisme veranderen?

Ja. Verandering begint met herkennen wat je doet, begrijpen wat je probeert te beschermen en erkennen hoe de reactie jou ooit heeft geholpen. Daarna kun je nieuwe manieren ontwikkelen zonder de kwaliteiten achter jouw coping kwijt te raken.