home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijke effectiviteit / afstand nabijheid

Afstand en nabijheid: hoe bewaak jij de grens?

Afstand en nabijheid: wat is dat? Het is een belangrijk onderwerp binnen persoonlijke effectiviteit. Enerzijds wil je naast jouw medemens staan. Je begrijpt de ander, je kunt je inleven in de ander en je bent betrokken op de ander. Anderzijds is het belangrijk om de juiste afstand te houden. Doe je dat niet, dan overschrijd je een grens.

Wat betekent afstand en nabijheid?

Te dichtbij komen

Wanneer je te weinig distantie hebt tot de ander, ervaart de ander te weinig ruimte. Dat kan in tal van situaties, maar ik noem wat voorbeelden:

• Je bent bijvoorbeeld zo inlevend dat je je te veel in de wereld van de ander verplaatst, zodanig dat je de gevoelens en de emoties van de ander overneemt.
• Je voelt je oververantwoordelijk voor de ander.
• Je wordt overzorgzaam of te zorgzaam voor de ander.
• Je raakt overbetrokken op de ander of op een situatie in het leven van de ander.
• Je wordt te begripvol of te inlevend en de pijn of het verdriet van de ander neem je nagenoeg over.
• Je bemoeit je te veel met het leven van anderen en je wordt bemoeizuchtig of bemoeiziek.
• Je gaat anderen voorschrijven hoe ze hun leven moeten invullen en je wordt betuttelend.
• Je gaat je opdringen aan een ander en je wordt te opdringerig.
• Je raakt vanuit overgevoeligheid emotioneel verstrengeld met een ander.
• Je wordt te behulpzaam of te hulpvaardig en je kunt de grenzen niet meer goed bewaken.
• Je maakt je te veel zorgen en je wordt overbezorgd.
• Je wordt te loyaal en te aardig.

Een gevolg is dat je emotioneel verstrengeld raakt met de ander, waarna de weg terug moeilijk c.q. onmogelijk is geworden en dat je niet meer kunt loslaten. Je vereenzelvigt jezelf te veel met de ander. Je bent niet meer objectief. Je bent onvoldoende in staat om de situatie nog in juiste proporties te zien. Lees ook wat je kunt doen wanneer jouw nabijheid als onveilig wordt ervaren.

Koud en koel

De andere kant is er natuurlijk ook. De ander ervaart juist afstand. Je geeft de ander in dat gevoel zoveel ruimte:

• Dat het kan leiden tot onzekerheid of twijfel bij de ander.
• Dat er te weinig verbinding is tussen jou en de ander.
• Dat je kil, koud, gevoelloos of onverschillig overkomt op de ander.
• Dat de ander het gevoel heeft dat je op geen enkele wijze begaan bent met zijn of haar lot.

Professioneel betrokken als hulpverlener

Bijna de BIG-registratie kwijtgeraakt

Marianne was bijna de BIG-registratie kwijtgeraakt. Ze werkte al jaren op de kinderafdeling in een ziekenhuis ergens in de Randstad. Ze raakte overbetrokken op een situatie waarbij een kind, patiënt op de afdeling waar Marianne werkte, de dupe werd van spanningen tussen vader en moeder die op dat moment in echtscheiding lagen. In haar overbetrokkenheid op het kind verloor Marianne haar objectieve benadering als verpleegkundige. Gevolg was dat de moeder een klacht indiende tegen haar en de inspectie onderzoek ging doen naar wat er precies gebeurd was. Gelukkig liep het met een berisping af, maar wel nadat Marianne middels een coachingstraject had aangetoond dat zij echt gewerkt had aan het onderwerp professionele betrokkenheid, c.q. professionele afstand houden.

De psycholoog

Een ander voorbeeld is psycholoog Erik. Erik is gehuwd, al jaren psycholoog en hij krijgt een jonge vrouw in traject die hij mag begeleiden. De klik is optimaal. Zij toont haar kwetsbaarheid, is open, laat ook haar gevoelens zien en vertelt ook wat ze mist in haar relatie. Regelmatig geeft ze aan dat ze gemakkelijker met Erik praat dan met haar eigen partner. Voor Erik is dit confronterend. Eigenlijk vindt hij het contact wel heel fijn. Zo af en toe vertelt hij ook wat uit zijn eigen leven. Dat raakt zijn cliënte behoorlijk en er ontstaat iets van emotionele verstrengeling. Het verhaal gaat verder. Op een dag vertelt de cliënte dat ze verliefd is op Erik. Dit verhaal vertelt ze ook thuis, met als gevolg dat haar partner een boze e-mail naar de baas van Erik stuurt. Je voelt het al: Erik heeft een probleem! Zonder meteen een oordeel te vellen, is er in de zin van distantie houden blijkbaar een grens overschreden.

De coach

Een mevrouw kwam in een coachingstraject bij coach Arnold. Zij had weinig zelfvertrouwen, voelde zich onzeker, had een negatief zelfbeeld et cetera. Arnold wou haar met de beste bedoelingen laten zien dat het eigenlijk een leuk uitziende mevrouw was met een vriendelijk en lief gezicht. Hij uitte dit openlijk richting deze mevrouw. De volgende dag zat Arnold bij zijn leidinggevende op de kamer. Mevrouw vond het ongewenst dat hij zulke opmerkingen maakte tijdens een coachingstraject en ze voelde zich onveilig.

Lees ook wat er kan gebeuren wanneer je een klacht krijgt wegens grensoverschrijdend gedrag.

Het ligt niet altijd bij de hulpverlener, maar de hulpverlener moet er wel mee omgaan!

Een echtpaar verschijnt bij de gynaecoloog. Ze hebben al drie miskramen meegemaakt en mevrouw is nu voor de vierde keer zwanger. Het echtpaar is gespannen. Ze zijn bang dat het nu weer verkeerd zal gaan. Nadat de nodige onderzoeken zijn gedaan, heeft de gynaecoloog goed nieuws. Alles is goed! Het kindje leeft volop! Mevrouw wordt zo blij en raakt zo geëmotioneerd dat ze de gynaecoloog om de hals valt en begint te knuffelen. De gynaecoloog begrijpt dat goed, maar voelt er zich toch niet happy bij. Maar ja: wat nu? Wat is eraan te doen?

Rolverwarring en rolvermenging

Afstand en nabijheid gaat niet alleen over grenzen. Het gaat ook over jouw rol. Je bent hulpverlener, maar je wordt ook redder. Je bent leidinggevende, maar je wilt ook vriend zijn. Je bent collega, maar tegelijkertijd vertrouwenspersoon, adviseur of beoordelaar. En waar houdt de ene rol op en begint de andere? Wanneer je dat niet meer goed weet, ontstaat rolverwarring. Je raakt de grip kwijt op jouw taak, jouw plek of jouw verantwoordelijkheid. Je weet niet meer waarvoor je er bent en waarvoor je er niet bent.

Bij rolvermenging lopen verschillende rollen door elkaar. Je bent bijvoorbeeld tegelijk manager, collega en vriend. Of hulpverlener, vertrouwenspersoon en redder. Dat kan een tijd goed gaan. Maar zodra de belangen uit elkaar lopen of zodra er spanning komt, ontstaat er een probleem. Een rolconflict ontstaat wanneer twee rollen iets anders van je vragen. Als leidinggevende moet je iemand aanspreken op zijn functioneren, maar als vriend wil je hem beschermen. Als hulpverlener moet je de verantwoordelijkheid bij jouw cliënt laten, maar als redder wil je het probleem oplossen. Wat doe je dan?

Je kunt ook te veel rollen tegelijk vervullen. Dan ontstaat roloverbelasting. Je probeert voor iedereen iets anders te zijn en uiteindelijk raak je jezelf kwijt. Professionele afstand helpt om jouw rol helder te houden. Niet omdat je koud moet worden. Maar omdat je moet weten wat jouw taak is, wat jouw verantwoordelijkheid is en wat bij de ander hoort.

De interne discussie over afstand en nabijheid

Ik maakte mee bij een zorgorganisatie dat een nieuwe manager uit een heel andere bedrijfscultuur kwam. In zijn vorige werkomgeving waren bepaalde opmerkingen, grapjes en vormen van nabijheid heel gewoon. In de nieuwe organisatie werden diezelfde opmerkingen anders ervaren. Sommige medewerkers voelden zich er ongemakkelijk of zelfs onveilig bij. Het lastige was dat de manager het zelf niet zag. Hij bedoelde het niet verkeerd. Maar daar zit nu precies het probleem. Jouw bedoeling kan goed zijn, terwijl het effect op de ander heel anders is.

Ik maakte mee dat er intern een hele discussie ontstond over een dichte deur. De manager zat met een medewerker in een kamer en deed de deur dicht omdat hij het koud had. Voor hem was dat een praktische handeling. Voor de medewerker voelde diezelfde dichte deur heel anders. Had hij even gevraagd: ‘Vind je het goed dat ik de deur dichtdoe?’ dan was er waarschijnlijk niets aan de hand geweest. Hetzelfde geldt voor naast iemand gaan zitten, dichtbij komen staan, iemand aanraken, een compliment geven of een grap maken. Voor jou stelt het misschien niets voor. Voor de ander kan het iets oproepen. Zeker wanneer jij leidinggevende, hulpverlener, coach of begeleider bent. Jouw positie maakt verschil.

Ik maakte ook mee dat een leidinggevende een opmerking maakte die onder collega’s misschien nog als een slechte grap was afgedaan. Maar medewerkers zeiden: ‘Het is ook nog onze leidinggevende.’ En dat is een belangrijk punt. Een opmerking krijgt meer gewicht wanneer die wordt gemaakt door iemand die invloed heeft op jouw beoordeling, werk, positie of toekomst. Dan ontstaat intern vaak de discussie: ligt het aan de opmerking, aan de persoon die hem maakt of aan de manier waarop de ander hem ervaart? Meestal is het niet zo eenvoudig. Afstand en nabijheid hebben ook te maken met positie, macht, context en omgevingssensitiviteit.

Een ander vraagstuk ontstaat wanneer iemand zich onveilig voelt, maar niet concreet kan of wil benoemen wat er is gebeurd. Ik maakte mee dat er een klacht lag, maar dat de voorbeelden ontbraken. Dan wordt het bijna onmogelijk om iemand aan te spreken. Je moet kunnen zeggen: dit is er gebeurd, dit heb jij gedaan, zo is het ervaren en dit is de norm die hier geldt. Veiligheid betekent dat iemand zijn verhaal mag vertellen. Maar degene over wie het gaat, moet ook weten welk gedrag wordt bedoeld. Anders ontstaat er alleen maar meer verwarring, wantrouwen en onveiligheid.

Wat mag men van een professionele hulpverlener verwachten?

Professionaliteit begint met zelfkennis: inzicht in jouw kracht en vooral ook inzicht in jouw valkuilen en waar je de neiging hebt om in deze valkuil te stappen. Bij een professionele beroepshouding past zelfkennis, inzicht in eigen mogelijkheden, kracht, zwakten, beperkingen en grenzen.

Macht, betrokkenheid en de reddersrol

Als hulpverlener heb je niet alleen te maken met afstand en nabijheid, maar ook met afhankelijkheid, macht, eigen behoeften en de neiging om in de rol van redder terecht te komen. Juist daarom moet je weten welke positie je inneemt, wat jouw verantwoordelijkheid is en waar jouw grens ligt.

Besef van verhoudingen en macht: de strohalm

In sommige situaties waarbij de deelnemer of cliënt zich niet vitaal voelt, maar in situaties verkeert van overspannenheid, overwerkt, burn-out, voilà, geef er een naam aan, zal jij als professional moeten begrijpen in welke situatie je je bevindt. Al te gauw is de hulpverlener de laatste strohalm waar de cliënt zich in zijn gevoelens van radeloosheid of machteloosheid aan vastklampt. En daarmee is de afhankelijkheidsrelatie geboren. Je bent geen strohalm maar hulpverlener en in jouw rol mag je meedenken met jouw klant, cliënt of coachee.

Overbetrokkenheid of de rol van redder is funest

Wanneer je als professional te betrokken raakt, overbetrokken, op de situatie van jouw klant of op de cliënt zelf, dan is er een einde gekomen aan het traject en ben je niet meer in staat die hulp te bieden waarom gevraagd wordt. Dat geldt wanneer je als hulpverlener overbetrokken raakt of wanneer je je oververantwoordelijk gaat voelen voor de ander. Je hoeft de situatie van jouw klant of cliënt niet op te lossen: je bent aangesteld om met jouw cliënt mee te denken en om jouw klant te helpen om situaties op te lossen.

Oordelen en perceptie: de eigen bril thuislaten

Jouw vak vraagt een bijzondere vaardigheid of een bijzonder inzicht. Wat je hoort van jouw klant moet je niet door jouw eigen bril bekijken. Je moet vooral leren kijken door de ogen van de klant zelf. Het gaat niet om jouw perceptie, kennis, inzicht of referentiekader. Juist niet! Immers, dan hoor je jouw eigen verhaal wanneer jouw klant zijn of haar verhaal aan je vertelt.

Heeft de deelnemer hulpverleners nodig of heeft de hulpverlener deelnemers nodig?

Iedere hulpverlener kan het een keer overkomen om in de rol van redder terecht te komen. Daarvoor hoef je niet meteen naar de dokter. Als je er je maar tijdig bewust van bent en indien je het maar bespreekt en de juiste maatregelen neemt. Als het goed is heeft jouw cliënt jouw hulp nodig en niet andersom. Ik doel daarbij op hulpverleners die de cliënt nodig hebben om in eigen behoeften van aandacht en zelfs bewondering te voorzien. Zij genieten van de bewondering en afhankelijkheid van de klant en leven er als het ware van. De eigen behoefte aan waardering en erkenning en de eigen behoefte aan aandacht vullen zij met het applaus van de deelnemer.

De hulpverlener als redder

De hulpverlener die gaat optreden als redder staat eigenlijk altijd klaar voor een ander. Hij is behulpzaam, zorgzaam, inlevend, invoelend en heeft een en al aandacht voor zijn deelnemers. Op zich zijn dat mooie eigenschappen, maar toch zit er een addertje onder het gras. De redder heeft vaak één groot vraagstuk en dat zijn grenzen. Regelmatig gaat hij over de eigen grenzen heen, maar soms gaat de redder ook over de grens van de ander heen.

De rol van dader, redder en slachtoffer heb ik beschreven in de serie over de spiraal bij ineffectieve communicatie. Misschien moet je dit lezen voordat je je verder verdiept in de hulpverlener en dan vooral ook het onderscheid tussen de drie rollen:

• De rol van dader.
• De rol van slachtoffer.
• De rol van redder.

De juiste distantie in leidinggevende functies

Te weinig afstand leidinggevende en medewerker

Echter: wanneer er te weinig afstand of distantie is tussen de leiding en de medewerker:

• Wordt de sfeer te informeel en te close.
• Wordt het moeilijk voor de leidinggevende om medewerkers aan te spreken op ongewenst gedrag.
• Staat het de bedrijfsresultaten in de weg.
• Ga je te amicaal met elkaar om.
• Kunnen andere medewerkers het gevoel hebben dat sommigen een voorkeursbehandeling krijgen en dat zij achtergesteld worden of minder belangrijk zijn.
• Is het onderwerp objectief beoordelen onmogelijk geworden.
• Ontstaan er afhankelijkheidsrelaties, eenzijdig of wederzijds.
• Kan de leiding of de medewerker in de reddersrol terechtkomen, overigens ook in de slachtofferrol.
• Ontstaan er ongezonde relaties op de werkvloer.

Veelgestelde vragen over afstand en nabijheid

Hieronder lees je antwoorden op veelgestelde vragen over afstand, nabijheid, distantie en overbetrokkenheid.

Wat is emotionele verstrengeling?

Wanneer je de gevoelens van de ander overneemt alsof het jouw eigen emoties zijn.

Is overbetrokkenheid een valkuil?

Ja. Het komt voort uit kwaliteiten als zorgzaamheid of loyaliteit, maar kan doorslaan.

Hoe weet ik of ik te dichtbij kom?

Als je het verhaal van de ander meeneemt naar huis, je het niet los kunt laten of je je verantwoordelijk voelt voor het geluk van de ander.

Wat is gezonde distantie?

Betrokken zijn zonder het over te nemen. Aanwezig zijn zonder jezelf te verliezen.

Kun je dit leren?

Ja. Het vraagt oefening, reflectie en vaak ook begeleiding.