home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / directief / opdringerig

Opdringerig gedrag: wanneer ga je over iemands grens?

Opdringerigheid: ik denk dat iedereen het wel kent. Van die opdringerige, hinderlijke, vrijpostige verkopers op straat die op onbescheiden wijze hun spullen aanbieden. Of ongewenste telefonische acquisitie. Maar opdringerigheid zit in tal van zaken: harde of felle stemgeluiden, opdringerige muziek, felle lichten, iemand die je beetpakt terwijl jij daar helemaal niet op zit te wachten of iemand die je meteen een knuffel geeft terwijl je denkt: 'Hoe overleef ik dit?'

Opdringerigheid is hinderlijk en storend. Ook als mensen bovenop je gaan staan terwijl ze met jou praten. Ze gaan over een grens heen: dat is de kern van mijn betoog. In dit artikel gaat het vooral over opdringerig gedrag als valkuil die onder andere kan ontstaan wanneer directief zijn doorschiet. Je wilt richting geven, invloed uitoefenen of betrokken zijn, maar je geeft de ander onvoldoende ruimte.

Wat betekent opdringerigheid?

Ik definieer opdringerigheid als volgt: gedrag waarmee je over de grens van de ander gaat of gedrag waarbij de ander over jouw grens gaat. Het kenmerkende is dus dat er onvoldoende ruimte blijft voor de ander om zelf te kiezen, afstand te houden of te bepalen wat hij of zij wel en niet wil.

Dat hoeft niet altijd grof of luidruchtig te gebeuren. Iemand kan heel vriendelijk zijn en toch opdringerig. Sterker nog: juist wanneer het gedrag verpakt is in aandacht, bezorgdheid of goede bedoelingen kan het lastig zijn om te benoemen dat iemand te ver gaat.

Wanneer wordt directief gedrag opdringerig?

Directief zijn betekent dat je richting geeft, duidelijk bent en kunt aangeven wat er moet gebeuren. Daar is niets mis mee. Soms is dat zelfs hard nodig. Maar wanneer richting geven verandert in geen ruimte meer laten voor de ander, kom je in opdringerigheid terecht.

Je geeft bijvoorbeeld niet alleen een advies maar blijft doorgaan totdat de ander het opvolgt. Je vraagt niet alleen hoe het gaat maar blijft doorvragen terwijl iemand duidelijk niet alles met jou wil delen. Of je wilt iemand helpen en blijft oplossingen aandragen terwijl diegene allang heeft aangegeven dat hij het zelf wil uitzoeken.

Daar ligt ook de verbinding met dwingend gedrag. Bij dwingend gedrag zet je druk om jouw doel te bereiken. Bij opdringerigheid ervaart de ander vooral dat jij onvoldoende afstand houdt en over diens persoonlijke grens heen beweegt.

Hoe herken je opdringerig gedrag?

Graag benoem ik nog andere voorbeelden. Opdringerigheid kan zich namelijk voordoen in persoonlijke relaties, familie, werk en sociale contacten.

• Bemoeizucht met jouw privéleven, bijvoorbeeld van andere familieleden of collega's.
• Nieuwsgierigheid: mensen die alles van je willen weten.
• Verplichtingen waarvan verwacht wordt dat je eraan meedoet terwijl je liever wat anders zou willen doen.
• Mensen die jou bepaalde normen en waarden willen aanpraten of bepaalde overtuigingen willen opleggen.
• Werkgevers die opdringerig zijn omdat ze verwachten dat je altijd beschikbaar moet zijn voor jouw werk.
• Kleffe, te knusse of te close omgangsvormen op het werk waarbij een ongewilde vermenging van privé en werk ontstaat.
• Mensen die zich oververantwoordelijk voelen en jou niet meer vrij kunnen laten.
• Overbetrokkenheid die op den duur vervelend wordt.
• Overbezorgdheid: mensen die je te weinig vertrouwen geven.
• Drammerigheid: achter je aan blijven drammen.
• Overzorgzaamheid.
• Mensen die dominant of bazig zijn.

Wat al deze voorbeelden gemeenschappelijk hebben, is dat jouw bewegingsruimte kleiner wordt. Iemand bepaalt voor jou wat verstandig is, wil weten wat jij liever privé houdt, blijft aandringen nadat jij eigenlijk al nee hebt gezegd of geeft zoveel aandacht dat je het gevoel krijgt dat je nauwelijks nog ademruimte hebt.

Welke twee vormen van opdringerigheid zijn er?

Samenvattend zie ik twee soorten van opdringerigheid:

• De agressieve vorm: mensen die dominant en bazig zijn.
• De subassertieve vorm van overbetrokken, te zorgzaam of oververantwoordelijk gedrag.

Bij de agressieve vorm herken je de druk vaak gemakkelijker. Iemand komt nadrukkelijk binnen, wil zijn zin, accepteert weinig tegenspraak of duwt zijn mening en wensen naar voren. Dat kan aansluiten bij dominant en bazig gedrag.

De andere vorm ziet er op het eerste gezicht heel anders uit. Daar zegt iemand niet: 'Jij moet doen wat ik zeg', maar bijvoorbeeld: 'Ik doe het alleen maar omdat ik zoveel om je geef.' Toch kan ook die aandacht verstikkend worden wanneer iemand jou niet meer loslaat, voortdurend bezorgd is of zich overal verantwoordelijk voor voelt.

Waarom kan goedbedoelde zorg ook opdringerig worden?

Omdat goede bedoelingen niet automatisch betekenen dat jouw gedrag goed uitpakt voor de ander. Je kunt werkelijk van iemand houden, bezorgd zijn of willen helpen en tegelijkertijd over een grens gaan. Juist daar zit de moeilijkheid. Je bedoelt het goed en daarom begrijp je misschien niet waarom de ander jouw gedrag als hinderlijk ervaart.

Dat zie je bijvoorbeeld bij oververantwoordelijk gedrag. Je wilt dat het goed komt, voelt je verantwoordelijk voor wat de ander doet en probeert problemen te voorkomen. Maar hoe meer jij overneemt, controleert of waarschuwt, hoe minder ruimte de ander krijgt om zelf verantwoordelijkheid te dragen.

Hetzelfde kan gebeuren bij overbetrokkenheid. Je belangstelling wordt dan zo groot dat de ander zich gevolgd, bekeken of beklemd voelt. Misschien wil je alleen maar helpen, maar de ander ervaart dat jij je steeds met hem of haar bemoeit.

Daarom is 'ik bedoel het goed' voor mij geen eindpunt van het gesprek. Je kunt het uitstekend bedoelen en toch te dichtbij komen. De vraag is niet alleen wat jouw bedoeling is, maar ook hoeveel ruimte de ander nog ervaart.

Hoe ga je om met opdringerig gedrag?

In feite is de agressieve vorm nog de meest gemakkelijke. Dominantie, bazigheid en overruled worden door de ander zijn soms gemakkelijker te pareren dan de subassertieve vorm. Waarom? Omdat mensen bij die tweede vorm menen dat ze het zo goed doen. Ze hebben het idee dat ze alles voor je doen en altijd voor je klaarstaan.

Om te voorkomen dat je de ander teleurstelt, is het soms nog moeilijker om jouw eigen grenzen te bewaken. Iemand zegt bijvoorbeeld: 'Ik maak me gewoon zorgen om jou.' Of: 'Ik wil je alleen maar helpen.' Dan kun jij je bijna schuldig gaan voelen wanneer je zegt dat je die hulp helemaal niet wilt. Toch zal er een moment komen waarop je weinig anders kunt dan jouw grenzen aangeven en bewaken.

Daarbij helpt het om niet eindeloos te discussiëren over de goede bedoeling. Je kunt erkennen dat iemand het goed bedoelt en tegelijkertijd duidelijk maken dat jij meer ruimte nodig hebt. Die twee dingen kunnen naast elkaar bestaan.

Hoe geef je richting zonder over de grens van de ander te gaan?

Door ruimte in te bouwen voor een nee. Dat klinkt eenvoudig, maar daar zit veel in. Geef je advies? Dan moet de ander ook kunnen besluiten er niets mee te doen. Bied je hulp aan? Dan moet die hulp geweigerd kunnen worden. Geef je richting? Dan moet je blijven kijken hoeveel eigen afweging en verantwoordelijkheid de ander nog heeft.

Let ook op signalen. Trekt iemand zich terug? Worden antwoorden korter? Zegt iemand meerdere keren dat hij het zelf wil doen? Verandert een gesprek in jouw voortdurende poging om de ander alsnog te overtuigen? Dan kan het zijn dat je al over een grens heen bent gegaan.

Je hoeft niet onzichtbaar of besluiteloos te worden. Directief, aanwezig en daadkrachtig zijn blijven kwaliteiten. Maar kracht zonder gevoel voor grenzen wordt druk. Richting geven zonder ruimte te laten wordt sturen. En betrokkenheid zonder afstand wordt beklemmend.

Ontwikkeldoelen bij opdringerig gedrag

• Leren herkennen wanneer jouw aandacht, richting of betrokkenheid voor de ander te veel wordt.
• Meer ruimte geven aan de eigen keuzes, grenzen en verantwoordelijkheid van de ander.
• Duidelijk en daadkrachtig blijven zonder te dwingen, te drammen of over persoonlijke grenzen heen te gaan.

Veelgestelde vragen over opdringerig gedrag

Opdringerigheid gaat in de kern over grenzen. De vorm kan hard en dominant zijn, maar ook vriendelijk, zorgzaam of goedbedoeld. Daarom wordt niet iedere vorm even snel herkend.

Wat betekent opdringerig gedrag?

Opdringerig gedrag is gedrag waarmee je over de grens van een ander gaat. Je komt te dichtbij, oefent te veel druk uit, bemoeit je te veel of geeft de ander onvoldoende ruimte om zelf te kiezen.

Wanneer wordt helpen opdringerig?

Helpen wordt opdringerig wanneer de ander geen werkelijke ruimte meer ervaart om hulp te weigeren, iets zelf op te lossen of een andere keuze te maken. Een goede bedoeling verandert daar niets aan.

Is opdringerigheid hetzelfde als dominant gedrag?

Nee. Dominant gedrag is één vorm van opdringerigheid. Opdringerigheid kan ook ontstaan vanuit overbetrokkenheid, overzorgzaamheid of oververantwoordelijkheid. De buitenkant ziet er anders uit, maar in beide gevallen wordt een grens overschreden.

Waarom is zorgzame opdringerigheid soms moeilijker te begrenzen?

Omdat de ander zijn gedrag kan presenteren als liefde, bezorgdheid of hulp. Daardoor kun jij je schuldig voelen wanneer je afstand vraagt. Toch mag je aangeven dat de aandacht of bemoeienis voor jou te veel is.

Wat is het belangrijkste leerdoel bij opdringerigheid?

Ruimte leren geven. Je kunt directief, daadkrachtig en betrokken blijven, maar moet blijven zien waar jouw verantwoordelijkheid stopt en waar de vrijheid en grens van de ander beginnen.