home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / macht manipulatie organisaties

Macht en manipulatie binnen organisaties

Macht, manipulatie, emotionele chantage en intriges komen nog steeds voor op de werkvloer. Soms gaat het om een leidinggevende die zijn positie misbruikt, soms om medewerkers die onderling behoorlijk veel macht hebben en soms om patronen waarbij je achteraf nauwelijks meer begrijpt wat er eigenlijk is gebeurd. Je ging een gesprek in met een helder punt en komt eruit terwijl je aan jezelf twijfelt. Of je denkt dat er eindelijk een afspraak ligt en een paar weken later blijkt die afspraak ineens anders te zijn.

Macht en manipulatie zijn daarom een belangrijk onderdeel van grensoverschrijdend gedrag op het werk. Op deze pagina gaat het niet alleen over de vraag wie formeel de baas is. Het gaat ook over informele macht, beïnvloeding, beeldvorming, verantwoordelijkheid afschuiven en allerlei patronen waardoor iemand grip kan krijgen op jouw gedrag, keuzes of waarneming.

Wanneer wordt macht machtsmisbruik?

Macht wordt ongezond wanneer iemand zijn positie vooral gebruikt voor eigen gewin, anderen onder druk zet of nauwelijks nog aanspreekbaar is op wat hij doet. Een leidinggevende mag een impopulair besluit nemen. Dat is nog geen machtsmisbruik. Het wordt iets anders wanneer belangen worden verzwegen, informatie bewust wordt achtergehouden of iemand zijn positie gebruikt omdat de ander toch nauwelijks nee kan zeggen.

Macht en verantwoordelijkheid horen daarom bij elkaar. Wie veel invloed heeft, moet bereid zijn om veel verantwoording af te leggen. Je kunt niet zeggen dat jouw functie je het recht geeft om besluiten te nemen en tegelijkertijd vinden dat niemand vragen mag stellen over de manier waarop je dat doet.

• Je blijft aanspreekbaar op jouw gedrag en beslissingen.
• Je bent bereid jouw afwegingen uit te leggen.
• Je bent transparant over belangen die een rol spelen.
• Je gebruikt jouw positie niet vooral voor jouw eigen belang.

Welke vormen van macht en manipulatie komen voor?

Machtsmisbruik en manipulatie zien er niet altijd hetzelfde uit. Soms is het duidelijk en zichtbaar, bijvoorbeeld wanneer iemand intimideert of voortdurend zijn positie gebruikt om anderen klein te houden. Maar vaak zijn de patronen veel subtieler. Juist daarom hebben we binnen dit onderwerp verschillende pagina’s gemaakt. Ze beschrijven ieder een ander mechanisme.

Machtsmisbruik en machtswellust

Bij machtsmisbruik en machtswellust gaat het over iemand die zijn positie steeds verder naar zich toe trekt, steeds minder tegenspraak duldt en steeds meer gewend raakt aan de invloed die hij heeft. Ik vergelijk dat met een klein tijgertje dat steeds groter wordt wanneer niemand grenzen stelt. Gebrek aan controle, aanspreekbaarheid en verantwoording kan zo een gewone machtspositie langzaam laten ontsporen.

Medewerkers kunnen ook macht hebben

Macht zit niet alleen bij leidinggevenden. Een medewerker kan ook veel macht hebben door kennis, informatie, relaties of een sterke informele positie binnen het team. Medewerkers kunnen besluiten traineren, informatie sturen, bondgenootschappen vormen of anderen meekrijgen. Op papier heeft de leidinggevende misschien de meeste bevoegdheden, terwijl in de praktijk iemand anders behoorlijk veel bepaalt.

Positie-sensitiviteit als tegenwicht

Wie macht heeft, moet beseffen wat zijn positie met anderen doet. Dat noem ik positie-sensitiviteit. Je beseft dat jouw woorden vanuit jouw functie meer impact kunnen hebben, dat jij misschien een informatievoorsprong hebt en dat mensen jou minder gemakkelijk tegenspreken. Positie-sensitiviteit betekent daarom: gecontroleerd willen worden, verantwoording willen afleggen en aanspreekbaar blijven.

Welke manipulatiepatronen komen voor op het werk?

Manipulatie hoeft niet te bestaan uit een rechtstreeks bevel of zichtbare dreiging. Vaak zit het juist in de manier waarop communicatie, verantwoordelijkheid en verwachtingen verschuiven. Je merkt dat er iets niet klopt, maar krijgt er moeilijk grip op. De volgende patronen komen op de werkvloer regelmatig voor.

Triangulatie

Bij triangulatie op het werk verloopt communicatie niet rechtstreeks. Jij hoort via een collega wat iemand anders over jou gezegd zou hebben, krijgt te horen dat ‘anderen’ er ook zo over denken of ontdekt dat jouw situatie buiten jou om wordt besproken. Het effect kan zijn dat je niet meer precies weet wie wat werkelijk vindt en bij wie je eigenlijk moet zijn.

Schuldverschuiving

Bij schuldverschuiving op het werk verschuift de verantwoordelijkheid. Jij kaart bijvoorbeeld aan dat een afspraak niet is nagekomen en voor je het weet gaat het gesprek over jouw ongeduld, jouw toon of jouw communicatie. Dat kan allemaal best bespreekbaar zijn, maar de oorspronkelijke vraag blijft bestaan: wie was waarvoor verantwoordelijk?

DARVO

Bij DARVO op het werk gaat de draai nog verder. Gedrag wordt eerst ontkend, daarna wordt degene die het gedrag aankaart aangevallen en uiteindelijk kunnen slachtoffer en dader van plaats wisselen. Je begint een gesprek omdat jij iets hebt meegemaakt en eindigt terwijl je jouw eigen gedrag moet verdedigen.

Double bind

Bij een double bind op het werk kom je klem te zitten tussen tegenstrijdige verwachtingen. Je moet initiatief tonen, maar wanneer je dat doet bemoei je je te veel. Je moet grenzen stellen, maar wanneer je dat doet werk je niet mee. Je moet spreken, maar zodra je spreekt ben je lastig. Dan kun je eindeloos zoeken naar de perfecte reactie terwijl die misschien helemaal niet bestaat.

Future faking

Bij future faking op het werk wordt een aantrekkelijk toekomstperspectief belangrijk voor wat jij vandaag accepteert. Nog even volhouden, want straks komt ondersteuning. Nog even deze taken dragen, want daarna verandert jouw functie. Nog niet weggaan, want binnenkort wordt alles anders. De vraag wordt uiteindelijk hoeveel jij vandaag blijft investeren in iets wat telkens pas morgen zou gebeuren.

Moving the goalposts

Bij moving the goalposts op het werk veranderen de voorwaarden terwijl jij probeert eraan te voldoen. Je hebt gedaan wat gevraagd werd en daarna blijkt er ineens nog een nieuwe eis te zijn. Een afspraak mag natuurlijk veranderen. Het wordt verwarrend wanneer de oude afspraak later niet meer lijkt te hebben bestaan en jij steeds opnieuw moet bewijzen dat je aan een bewegende norm kunt voldoen.

Machtsmisbruik door leidinggevenden

Wanneer degene die manipuleert of zijn macht misbruikt jouw leidinggevende is, speelt er altijd nog iets extra’s: het machtsverschil. De leidinggevende kan beoordelen, informatie over jou delen, werk verdelen en invloed hebben op jouw positie. Daardoor kan dezelfde opmerking of hetzelfde gedrag veel meer impact hebben dan wanneer een willekeurige collega het doet.

Macht tussen medewerkers onderling

Een leidinggevende heeft formele macht, maar medewerkers kunnen gezamenlijk een heel andere vorm van macht ontwikkelen. Denk aan een hechte groep die informatie beheerst, iemand structureel buiten de groep houdt of de leiding door middel van weerstand en vertraging behoorlijk onder druk zet.

Wanneer macht onderdeel wordt van de organisatiecultuur

Machtsmisbruik kan groter worden dan één persoon. In sommige organisaties ontstaat een cultuur waarin mensen weten dat tegenspraak niet wordt gewaardeerd, fouten hard worden afgestraft of medewerkers vooral gehoorzaam moeten zijn. Angst wordt dan bijna een managementinstrument.

Dat raakt aan een angstcultuur of afrekencultuur. Macht wordt dan niet alleen door een individu misbruikt, maar zit als het ware in de manier waarop de organisatie is gaan functioneren. Mensen leren zichzelf inhouden, denken twee keer na voordat ze iets zeggen en passen hun gedrag aan om problemen te voorkomen.

Hoe herken je macht en manipulatie op het werk?

Ik zou niet proberen ieder vervelend gesprek onmiddellijk als manipulatie te bestempelen. Mensen maken fouten, afspraken worden soms verkeerd begrepen en in een conflict kan iedereen een keer onhandig reageren. Kijk daarom vooral naar herhaling, machtsverschil en effect.

• Iemand wordt steeds minder aanspreekbaar op zijn eigen gedrag.
• Informatie wordt selectief gedeeld of achtergehouden.
• Afspraken of verwachtingen veranderen steeds wanneer jij denkt dat ze duidelijk zijn.
• Jouw reactie wordt belangrijker gemaakt dan de gebeurtenis waarop jij reageerde.
• Andere mensen worden gebruikt om druk uit te oefenen of een beeld over jou te vormen.
• Je gaat steeds meer aan jouw eigen waarneming twijfelen.
• Je merkt dat je jezelf inhoudt omdat je bang bent voor mogelijke gevolgen.

Geen enkel signaal bewijst automatisch dat iemand bewust manipuleert. Maar wanneer meerdere patronen steeds terugkomen en jouw vrijheid, positie of vertrouwen in jezelf steeds verder onder druk komen te staan, zou ik het niet te gemakkelijk afdoen als een communicatieprobleem.

Wat kun je doen bij macht en manipulatie?

Probeer allereerst zo dicht mogelijk bij feiten en concrete gebeurtenissen te blijven. Wat is er daadwerkelijk gezegd? Welke afspraak lag er? Wie had welke verantwoordelijkheid en bevoegdheid? Wat veranderde er daarna? Dat geeft vaak meer houvast dan eindeloos proberen te begrijpen waarom iemand iets doet.

Maak belangrijke afspraken waar nodig schriftelijk, houd feiten en interpretaties uit elkaar en probeer niet iedere beschuldiging onmiddellijk te weerleggen. Soms kost verdedigen ontzettend veel energie terwijl je steeds verder weg raakt van de oorspronkelijke kwestie. Bij manipulatie vermijden gaat het voor mij daarom niet om de ander verslaan. Het gaat erom dat jij jouw eigen waarneming, grenzen en regie niet kwijtraakt.

Samengevat

Macht is niet automatisch verkeerd. Organisaties hebben juist mensen nodig die verantwoordelijkheid nemen en besluiten kunnen nemen. Het risico ontstaat wanneer macht nauwelijks gecontroleerd wordt, iemand steeds minder aanspreekbaar wordt of beïnvloeding wordt gebruikt om anderen afhankelijk, onzeker of stil te maken.

Daarom moet je bij macht en manipulatie niet alleen naar de leidinggevende kijken. Ook medewerkers kunnen veel informele invloed hebben en manipulatie kan allerlei vormen aannemen. Soms worden mensen tegen elkaar uitgespeeld, soms wordt verantwoordelijkheid verplaatst, soms worden slachtoffer en dader omgedraaid en soms blijf je vooral wachten op een toekomst of eindstreep die steeds verder weg schuift. Hoe verschillend de patronen ook zijn, de belangrijkste vraag blijft steeds dezelfde: wat gebeurt hier werkelijk en hoeveel grip heb jij nog op jouw eigen waarneming en keuzes?

Veelgestelde vragen over macht en manipulatie op het werk

Macht hoort bij iedere organisatie en beïnvloeding hoort bij menselijke communicatie. Het verschil zit daarom vooral in de manier waarop die invloed wordt gebruikt en in het terugkerende effect op anderen. Deze vijf vragen helpen om de belangrijkste verschillen scherper te krijgen.

Wat is macht op het werk?

Macht betekent dat iemand vanuit zijn positie, kennis, informatie of relaties invloed heeft op anderen. Dat kan formele macht zijn van een leidinggevende, maar ook informele macht van een medewerker of groep.

Wanneer wordt macht machtsmisbruik?

Macht wordt misbruikt wanneer iemand zijn positie vooral gebruikt voor eigen belang, anderen onder druk zet, informatie bewust stuurt of nauwelijks nog aanspreekbaar is op de gevolgen van zijn handelen.

Wat is manipulatie op het werk?

Manipulatie is beïnvloeding waarbij jouw keuzes, waarneming of positie op een manier worden gestuurd die niet altijd direct zichtbaar is. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren via triangulatie, schuldverschuiving, DARVO, future faking of steeds veranderende voorwaarden.

Is iedere beïnvloeding manipulatie?

Nee. Mensen beïnvloeden elkaar voortdurend en daar is niets vreemds aan. Kijk vooral naar het patroon, het machtsverschil, de transparantie en de vraag of jij nog vrij en goed geïnformeerd jouw eigen keuzes kunt maken.

Wat kun je doen als je manipulatie op het werk vermoedt?

Ga terug naar concrete feiten en afspraken, probeer patronen over langere tijd te herkennen en houd jouw eigen grenzen in beeld. Maak belangrijke afspraken waar nodig schriftelijk en zoek passende ondersteuning wanneer je merkt dat je steeds meer aan jouw eigen waarneming gaat twijfelen.