home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / positie sensitiviteit

Positie-sensitiviteit

Positie-sensitiviteit is een woord dat ik zelf introduceer. De aanleiding daarvoor is de discussie over grensoverschrijdend gedrag en vooral de vraag wat een positie met iemand doet. Want zodra je een functie krijgt waarin je kunt beslissen over anderen, informatie eerder ontvangt en invloed hebt op beoordelingen, loopbaan of werkverdeling, verandert er iets. Jouw woorden wegen zwaarder en jouw gedrag heeft meer impact dan je soms zelf in de gaten hebt.

Daarom hoort positie-sensitiviteit wat mij betreft thuis binnen macht en manipulatie in organisaties. Macht is niet automatisch verkeerd. Het probleem ontstaat wanneer iemand onvoldoende beseft hoeveel invloed zijn positie heeft en steeds minder aanspreekbaar wordt op wat hij met die invloed doet.

Waarom is positie-sensitiviteit belangrijk voor leidinggevenden?

Een leidinggevende heeft per definitie invloed op anderen. Je kunt werk verdelen, prioriteiten stellen, medewerkers beoordelen en soms beslissingen nemen die rechtstreeks gevolgen hebben voor iemands positie. Dat beschrijf ik ook bij leidinggevende en macht. Juist omdat die invloed bij de functie hoort, moet je jezelf voortdurend afvragen hoe je haar gebruikt.

Het gevaar is namelijk dat macht snel normaal gaat voelen. Wat voor jou een gewone opmerking is, kan voor een medewerker zwaar wegen omdat jij degene bent die hem beoordeelt. Wat voor jou een vrijblijvende vraag lijkt, kan voor de ander nauwelijks als een echte keuze voelen. Positie-sensitiviteit betekent dat je dat verschil blijft zien.

Nederigheid hoort bij een machtspositie

Ik leg positie-sensitiviteit graag uit aan de hand van de deugden die Benedictus aan leidinggevenden toekende. Eén daarvan is nederigheid. Nu klinkt nederigheid tegenwoordig misschien wat ouderwets, maar de gedachte erachter vind ik nog steeds bijzonder bruikbaar. Een leider moet de moed hebben om onder ogen te zien dat ook hij maar een mens is.

• Je bent niet hoogmoedig of hautain.
• Je kijkt niet op anderen neer.
• Je beseft dat ook jij fouten kunt maken.
• Je durft kwetsbaar te zijn.
• Je verheft jezelf niet boven anderen.
• Je voorkomt arrogantie en hooghartigheid.

Bescheidenheid is misschien een moderner woord. Maar ik bedoel meer dan jezelf niet op de borst kloppen. Het gaat erom dat je ondanks jouw positie corrigeerbaar blijft.

Hoogmoed is de gevaarlijke tegenhanger

Voor leiders is hoogmoed een grote valkuil, zeker wanneer ze succesvol zijn. Je kunt langzaam gaan geloven dat jouw visie de juiste visie is, dat jouw manier van kijken superieur is en dat mensen die het niet met jou eens zijn het kennelijk nog niet helemaal begrijpen. En als je maar hoog genoeg in de organisatie zit, bestaat de kans dat steeds minder mensen jou vertellen dat je misschien onzin verkoopt.

Daar kan een gewone machtspositie langzaam ongezond worden. Bij machtsmisbruik en machtswellust beschrijf ik hoe gebrek aan controle, verantwoording en tegenspraak ervoor kan zorgen dat de tijger steeds groter wordt. Positie-sensitiviteit werkt precies de andere kant op: je blijft beseffen dat jouw positie jou niet onfeilbaar maakt.

Waaraan herken je positie-sensitiviteit?

Positie-sensitiviteit wordt zichtbaar in heel praktisch gedrag. Niet in mooie verhalen over dienend leiderschap, maar in de vraag of mensen jou werkelijk kunnen bevragen en of jij bereid bent jouw handelen uit te leggen.

• Je bent je bewust van jouw positie en dus ook van jouw machtspositie.
• Je blijft aanspreekbaar op jouw doen en laten.
• Je bent bereid om jouw beslissingen en afwegingen uit te leggen.
• Je blijft reflecteren op jouw waarnemingen en beoordelingen van medewerkers.
• Je beseft dat je door jouw informatievoorsprong soms met 1-0 voorstaat.
• Je begrijpt dat jouw woorden meer impact kunnen hebben dan die van een medewerker zonder leidinggevende positie.
• Je blijft openstaan voor feedback en signalen uit de organisatie.

Daar zit voor mij de kern. Een positie-sensitieve leider doet niet alsof er geen machtsverschil bestaat. Die erkent juist dat het bestaat en organiseert zijn gedrag eromheen.

Controle, verantwoorden en aanspreekbaar zijn

Positie-sensitiviteit kun je voor mij samenvatten in drie woorden: controle, verantwoording en aanspreekbaarheid. Wie macht heeft, moet niet alleen beslissingen mogen nemen maar ook bereid zijn om te laten zien hoe die beslissingen tot stand kwamen.

• Je zorgt dat er controle mogelijk is op jouw taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden en bent bereid om gecontroleerd te worden.
• Je bent bereid om verantwoording af te leggen over jouw keuzes en handelen.
• Je blijft aanspreekbaar op jouw gedrag, beslissingen en gebruik van bevoegdheden.

Dat klinkt misschien formeel, maar het gaat juist om een houding. Niet denken: waarom zou ik mij moeten verantwoorden? Maar eerder: natuurlijk moet ik kunnen uitleggen waarom ik dit heb gedaan. Hoe groter jouw macht, hoe logischer die vraag wordt.

Jouw woorden hebben vanuit jouw positie meer impact

Positie-sensitiviteit betekent ook dat je begrijpt dat dezelfde woorden vanuit verschillende posities iets anders kunnen doen. Wanneer een collega zegt dat hij twijfelt aan jouw functioneren, kun je daar wakker van liggen. Wanneer jouw leidinggevende precies hetzelfde zegt, weet je bovendien dat die twijfel gevolgen kan hebben voor jouw beoordeling, functie of loopbaan.

Daarom kan een leidinggevende niet altijd zeggen: zo bedoelde ik het niet. Bedoeling is belangrijk, maar impact telt ook mee. Hoe groter jouw invloed op de ander, hoe meer verantwoordelijkheid je hebt om na te denken over de manier waarop je woorden, beoordelingen en beslissingen overkomen.

Het grootste gevaar is dat de tegenspraak verdwijnt

Hoe hoger je in de boom komt, hoe minder mensen jou vanzelfsprekend terechtwijzen. Dat vind ik misschien wel het grootste risico van een hoge positie. Niet alleen omdat je meer macht krijgt, maar omdat de natuurlijke correctie afneemt. Mensen kijken langer de kat uit de boom, formuleren kritiek voorzichtiger of zeggen uiteindelijk helemaal niets meer.

Je kunt dan gemakkelijk gaan denken dat jouw aanpak breed wordt gedragen. Misschien hoor je nauwelijks kritiek en concludeer je dat het dus wel goed zal zitten. Maar het kan ook betekenen dat mensen inmiddels geleerd hebben dat kritiek weinig oplevert. Dat is een wezenlijk verschil.

Een positie-sensitieve leider wacht daarom niet af totdat iemand de moed verzamelt om hem tegen te spreken. Die organiseert tegenspraak. Hij vraagt ernaar, zoekt mensen op die anders denken en maakt duidelijk dat verschil van mening niet automatisch gevolgen heeft voor de relatie of positie.

Een sterke leider organiseert zijn eigen tegenspraak

Ik denk aan een ondernemer die ieder jaar bij mij komt. Hij heeft meerdere bedrijven en komt niet omdat iemand hem verplicht om een functioneringsgesprek te voeren. Hij komt omdat hij zijn zorgen, worstelingen en kijk op zichzelf en zijn organisaties wil bespreken. En vooral omdat hij zich graag laat weerspreken. Hij zoekt bewust een tegenpool.

Dat vind ik positie-sensitief gedrag. Niet omdat hij geen macht heeft, want die heeft hij natuurlijk volop. Juist omdat hij begrijpt dat niemand hem vanzelfsprekend iedere dag zal vertellen waar zijn blinde vlek zit. Hoe hoger jouw positie, hoe meer verantwoordelijkheid je naar mijn idee hebt om mensen te organiseren die tegen jou durven zeggen: volgens mij zie je dit verkeerd.

Positie-sensitiviteit geldt niet alleen voor managers

Hoewel dit onderwerp sterk over leiderschap gaat, is informele macht minstens zo interessant. Een medewerker kan door kennis, relaties, informatie of een sterke positie in de groep eveneens grote invloed krijgen. Op de pagina over medewerkers en macht laat ik zien dat je daarvoor helemaal geen leidinggevende functie nodig hebt.

Ook dan geldt hetzelfde principe. Hoe groter jouw invloed wordt, hoe belangrijker het is dat je beseft wat je ermee doet. Positie-sensitiviteit gaat dus uiteindelijk niet alleen over een functie op papier. Het gaat over het bewust omgaan met de werkelijke invloed die je op anderen hebt.

Samengevat

Positie-sensitiviteit betekent dat je je bewust bent van jouw positie, jouw invloed en het machtsverschil dat daardoor kan ontstaan. Je begrijpt dat jouw woorden en beslissingen vanuit jouw functie meer gewicht kunnen hebben en dat mensen jou misschien minder gemakkelijk tegenspreken dan je zelf denkt.

Daarom horen controle, verantwoording en aanspreekbaarheid bij macht. Een sterke leider hoeft zijn positie niet kleiner te maken. Hij moet vooral voorkomen dat hij haar vanzelfsprekend gaat vinden. Hoe hoger je in de boom komt, hoe belangrijker het wordt dat er iemand beneden blijft staan die af en toe roept dat je misschien de verkeerde tak te pakken hebt.

Veelgestelde vragen over positie-sensitiviteit

Positie-sensitiviteit gaat niet over minder leidinggeven of jouw bevoegdheden niet gebruiken. Het gaat juist over bewust omgaan met de extra invloed die jouw positie je geeft. Deze vijf vragen vatten de belangrijkste punten samen.

Wat betekent positie-sensitiviteit?

Positie-sensitiviteit betekent dat je je bewust bent van jouw positie, de macht die daarbij hoort en de invloed die jouw woorden en beslissingen op anderen hebben. Je blijft daarnaast aanspreekbaar en bereid om verantwoording af te leggen.

Waarom is positie-sensitiviteit belangrijk voor leidinggevenden?

Omdat medewerkers niet altijd volledig vrij tegenover hun leidinggevende staan. Een leidinggevende kan beoordelen, beslissen en invloed hebben op werkzaamheden of loopbaan. Daardoor krijgen zijn woorden en gedrag automatisch extra gewicht.

Wat heeft nederigheid met positie-sensitiviteit te maken?

Nederigheid betekent hier vooral dat je jezelf niet boven anderen verheft en blijft beseffen dat ook jij fouten kunt maken. Een positie-sensitieve leider blijft daarom openstaan voor kritiek, feedback en andere zienswijzen.

Waarom is tegenspraak zo belangrijk bij een machtspositie?

Omdat tegenspraak vanzelf minder kan worden naarmate iemand hoger in de organisatie komt. Zonder tegenspraak bestaat het risico dat je jouw eigen visie steeds gemakkelijker als vanzelfsprekend of juist gaat beschouwen.

Hoe ontwikkel je meer positie-sensitiviteit?

Organiseer controle en tegenspraak, leg jouw beslissingen uit, vraag actief om andere perspectieven en kijk regelmatig naar de invloed die jouw positie op anderen heeft. Vooral de bereidheid om werkelijk aangesproken te worden maakt het verschil.