home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / weerstand / doodzwijgen

Doodzwijgen en verzwijgen als vorm van communicatie

Doodzwijgen en verzwijgen als vorm van communicatie raakt dieper dan we vaak beseffen. Ik merk in mijn werk hoe vernietigend stilte kan zijn wanneer er juist woorden nodig zijn. Het spreekwoord ‘spreken is zilver en zwijgen is goud’ gaat hier niet op. In dit artikel sta ik stil bij wat doodzwijgen en verzwijgen met mensen doet en waarom deze vorm van communicatie zoveel schade kan aanrichten.

Wat is het verschil tussen doodzwijgen en verzwijgen?

Bij verzwijgen gaat het niet zozeer om het negeren van een persoon, maar om het bewust niet benoemen van een gebeurtenis, waarheid of werkelijkheid. Er wordt wel gepraat, maar precies dát waar het werkelijk over zou moeten gaan, blijft buiten beeld.

Welke vormen van zwijgen bestaan er?

Zwijgen kent vele gezichten. Het gaat niet alleen over niets zeggen, maar over wat geen woorden mag krijgen binnen een gezin, team of organisatie. Soms is zwijgen bedoeld als bescherming, soms als behoud van rust of orde. Systemisch gezien heeft elke vorm van zwijgen gevolgen: wat niet wordt uitgesproken, blijft werkzaam in het systeem en zoekt een andere uitweg.

1. Bagatelliseren

Bagatelliseren is een vorm van zwijgen waarbij iets wel wordt benoemd, maar zo wordt verkleind dat het zijn betekenis verliest. De pijn, het verlies of het onrecht mag er niet volledig zijn. Door uitspraken als ‘zo erg was het toch niet’ of ‘iedereen maakt dit mee’ leert het systeem dat gevoelens overdreven zijn. Wat iemand heeft meegemaakt, krijgt geen volwaardige plek en wordt naar binnen verplaatst.

2. Normaliseren

Bij normaliseren wordt wat eigenlijk uitzonderlijk, pijnlijk of grensoverschrijdend is, voorgesteld als normaal. Het zwijgen zit hier in het gelijkmaken. Als alles ‘gewoon’ is, hoeft niemand verantwoordelijkheid te nemen. Systemisch leidt dit vaak tot herhaling: het patroon blijft bestaan omdat het nooit werkelijk ter discussie wordt gesteld.

3. Loyaliteitszwijgen

Loyaliteitszwijgen ontstaat wanneer iemand niet spreekt uit trouw en loyaliteit aan een ander of aan het systeem. Dat kan gaan om ouders, familie, een leidinggevende of een organisatie. De innerlijke boodschap is: ‘Als ik dit benoem, beschadig ik iemand anders.’ De last verschuift daardoor naar degene die zwijgt, die gaat dragen wat eigenlijk door het geheel gedragen zou moeten worden.

Een voorbeeld uit een familie. Een kind ziet hoe moeder structureel wordt gekleineerd door vader. Er wordt niet geslagen, maar woorden snijden diep. Het kind voelt dat dit niet klopt, maar spreekt niet. Want als ik dit benoem, kwets ik mijn vader. Of ik maak het voor mijn moeder nog moeilijker. En het kind is niet in de positie om te spreken.  Dus zwijgt het kind. Jaren later is datzelfde kind volwassen, zorgzaam en verantwoordelijk, maar draagt het een zware last die nooit van hem was. De loyaliteit hield het gezin bij elkaar, maar ging ten koste van zichzelf.

4. Tijdgebonden zwijgen

Tijdgebonden zwijgen is het idee dat iets niet meer benoemd hoeft te worden omdat het ‘te lang geleden’ is. De tijd wordt gebruikt als afsluitmechanisme. Systemisch klopt dit niet: wat niet is erkend, veroudert niet. Het verleden blijft doorwerken zolang het geen plek heeft gekregen in het gezamenlijke verhaal.

Een eenvoudig voorbeeld. In een gezin is jaren geleden een scheiding geweest die veel pijn heeft gedaan. Er werd nooit echt over gesproken. Nu, twintig jaar later, zegt men: ‘Dat is toch allang voorbij?’ Maar zodra het gesprek over relaties, vertrouwen of loyaliteit gaat, ontstaat er spanning. De pijn is oud, maar niet verdwenen. Ze werd nooit erkend en daarom werkt ze nog steeds door.

5. Institutioneel zwijgen

Institutioneel zwijgen wordt gedragen door regels, cultuur en ongeschreven wetten. Het systeem zelf bepaalt waarover wel en niet gesproken mag worden. Mensen voelen intuïtief aan dat benoemen risico’s heeft. Voor hun positie, hun veiligheid of hun plek in de gemeenschap. En dus zwijgt men.

Een pijnlijk en bekend voorbeeld is misbruik binnen de kerk. Jarenlang wisten mensen dat er iets niet klopte. Er waren signalen, vermoedens, soms zelfs concrete meldingen. Maar het systeem beschermde zichzelf. Er werd gesproken over vergeving, loyaliteit en het aanzien van de kerk. Slachtoffers zwegen, uit angst of schaamte. Omstanders zwegen, uit trouw of ontkenning. Niemand voelde zich eigenaar, maar de schade werkte diep door. In levens. In gezinnen. In generaties.

6. Intergenerationeel zwijgen

Intergenerationeel zwijgen gaat over wat in eerdere generaties niet gezegd kon worden en ook nu geen woorden krijgt. Het zijn gebeurtenissen waar nooit over is gesproken, maar die wel zijn doorgegeven. Denk aan schaamte, verlies, geweld of trauma.

Een eenvoudig voorbeeld. In een familie wordt nooit gesproken over opa die ‘plotseling verdween’. Niemand stelt vragen. Toch groeit een volgende generatie op met een sterk verantwoordelijkheidsgevoel, moeite met loslaten en een diep gevoel van onrust. Er lijkt geen oorzaak, maar die is er wel. Ze ligt in wat ooit verzwegen is en nooit een plek kreeg.

7. Ontkenning als vorm van zwijgen

Ontkenning is een radicale vorm van zwijgen. Niet alleen wordt er niet gesproken, het bestaan van de gebeurtenis of ervaring wordt actief ontkend. Systemisch ontstaat hierdoor een breuk tussen werkelijkheid en verhaal. Degene die iets heeft meegemaakt, raakt geïsoleerd in zijn ervaring en staat alleen tegenover het systeem.

8. Mooi weer spelen als sociaal smeermiddel

Aardig blijven. Meebewegen. De sfeer bewaken. Het is een verfijnde vaardigheid. Je voelt precies aan wat er van je verwacht wordt. Harmonie krijgt voorrang boven eerlijkheid. Relaties blijven intact, maar jij schuift langzaam naar de achtergrond. Grenzen, boosheid en verlangens krijgen weinig ruimte.

De kern is niet dat deze strategieën ‘fout’ zijn. Ze waren logisch. Nodig zelfs. Het probleem ontstaat wanneer ze automatisch blijven aanstaan in situaties die allang niet meer onveilig zijn.

Wat gebeurt er als een kind wordt doodgezwegen na een overlijden?

Ik denk aan Alice. Een aantal jaren geleden kwam ze bij mij voor een coachingssessie. Alice was in een diepe burn-out beland. En toen kwamen er emoties boven van vroeger. Ze was 7 jaar. En ze vertelde hoe haar broer van 12 jaar verongelukte, vlak voor de woning. Er was paniek, ontsteltenis en verwarring thuis. De dagen daarop was de verslagenheid enorm. Toen kwam de dag van de uitvaart. Ze zei: ‘En daarna is de naam van mijn broer nooit weer genoemd’.

Ik vroeg: ‘Mag ik de naam van jouw broer weten?’. Ze sprak zijn naam uit. En ze brak. De liefde voor haar broer trilde nog na in de ruimte en was verklonken in die ene naam.

Onvermogen om het verlies onder ogen te zien

Nu die vraag: waarom werd haar broertje doodgezwegen? Alice zei: ‘Ik denk dat ik het wel weet. Mijn moeder heeft met een schuldgevoel rondgelopen dat zijn weerga niet kent. Ze heeft zichzelf van alles verweten dat dit gebeurd is. Ze vindt dat ze onvoldoende heeft opgelet’.

Hoe werken schaamte en geheimen door in gezinnen?

Elaine (46) vertelde dat haar vader heeft gefraudeerd op het werk. Het bleek dat hij tien jaar lang geld achterover had gedrukt. Vader was boekhouder bij een groot concern. Hij stond bekend als betrouwbaar, precies en loyaal. Dat beeld viel in één klap weg.

Op een dag stond de recherche voor de deur. Vader werd meegenomen. Niet met veel spektakel, maar het was onmiskenbaar. De buurt zag het. De kinderen zagen het. Elaine herinnerde zich vooral de stilte die daarna in huis viel. Alsof iedereen tegelijk wist: hier gaan we het nooit meer over hebben. Vader kreeg ontslag. Het inkomen viel weg. De woning moest worden verkocht. Het gezin verhuisde naar een kleinere plek. Er volgden financieel moeilijke jaren, waarin alles draaide om overleven en overeind blijven. En toch, zei Elaine, was dit niet het zwaarste. Het zwaarste was dat er thuis nooit meer over werd gesproken. Niet over wat haar vader had gedaan. Niet over schaamte. Niet over angst. Niet over het verlies van zekerheid, status en vertrouwen. ‘We deden alsof het niet was gebeurd’, zei ze. ‘Alsof zwijgen het minder waar zou maken’. Maar juist dat zwijgen maakte het zo eenzaam. Elaine voelde de spanning, de schaamte en het oordeel, maar droeg het alleen. Dit is hoe verzwijgen en doodzwijgen samenkomen. Uit schaamte en schuldgevoel wordt de waarheid begraven. En wat begraven wordt, blijft werken. In een gezin. In een kind. En later in het volwassen leven.

Waarom zwijgen mensen uit schaamte?

Op dit voorval zit het gevoel van schaamte. Dat is een mogelijke derde oorzaak van doodzwijgen. We schamen ons voor wat er is gebeurd. We hebben een vader die dingen heeft gedaan die niet door de beugel konden en daar schamen we ons voor. En daarom houden we onze mond. We zwijgen het voorval dood.

Praktijkverhaal: Marieke en het zwijgen in haar familie

Ik noem haar hier Marieke. Niet omdat haar verhaal uniek is, maar juist omdat het zo herkenbaar is. Marieke kwam bij mij omdat ze vastliep. In haar werk, in haar energie en vooral in zichzelf. Ze zei: ‘Ik doe alles goed, maar ik voel me nergens echt veilig’. Gaandeweg werd duidelijk waar dat gevoel vandaan kwam. Marieke groeide op in een gezin waarin meerdere ingrijpende dingen samenkwamen. Haar vader was plotseling weggevallen. Niet alleen als persoon, maar ook doordat het familiebedrijf failliet ging. Hij was aanwezig geweest, zichtbaar, bepalend. Het werk, het inkomen en het sociale leven hingen sterk aan hem. En toen viel dat in één klap weg. Wat er daarna gebeurde, is precies wat ik vaak zie bij doodzwijgen. Er werd niet gesproken. Niet over het verlies. Niet over de pijn. Niet over wat dit betekende. Het gezin ging door. De dagen liepen verder. Maar de naam van haar vader werd nauwelijks nog genoemd. Marieke vertelde mij: ‘Het voelde alsof ik iets niet mocht aanraken. Alsof ik wist dat er iets was, maar dat ik daar geen woorden voor mocht gebruiken’.

Waarom werd hier doodgezwegen?

Niet omdat er geen liefde was. Integendeel. Maar omdat het verlies te groot was. De schaamte, het schuldgevoel en de angst om het verkeerde te zeggen, maakten dat iedereen zweeg. Haar moeder kon het niet dragen. De omgeving keek weg. En zo bleef Marieke als kind alleen achter met vragen waar geen taal voor was.

Dit is wat doodzwijgen doet. Het ontneemt woorden. En een kind gaat dan dragen wat eigenlijk niet van hem of haar is. Marieke leerde al jong zelfstandig te zijn. Sterk. Autonoom. Ze werd een bouwer en een oplosser. Maar onder die kracht zat een diepe laag van emotionele eenzaamheid. Ze zei later: ‘Ik heb geleerd alles zelf te doen, omdat niemand het met mij deed’.

Dit is één van de belangrijkste redenen waarom mensen doodzwijgen: onvermogen om pijn te dragen, gecombineerd met schaamte en angst. En ondertussen groeit er in stilte een wond die jarenlang meegaat.

Wat doet doodzwijgen met je identiteit?

Ik zie het vaak gebeuren. Wanneer iets essentieels niet benoemd mag worden, leert een mens zichzelf onzichtbaar te maken. Niet bewust, maar uit noodzaak. Als jouw gevoelens geen taal krijgen, ga je ze parkeren. En wat je parkeert, raak je uiteindelijk kwijt.

Doodzwijgen maakt dat je jezelf gaat aanpassen. Je voelt feilloos aan wat niet gezegd mag worden en je leert daarop te anticiperen. Je stelt geen vragen. Je houdt rekening met de ander. Je wordt sterk, zelfstandig en verantwoordelijk. Van buiten lijkt dat kracht. Van binnen kost het ongelooflijk veel. Als je lange tijd niet mag voelen wat je voelt, raak je vervreemd van jezelf. Je raakt jezelf kwijt, niet in één keer, maar stukje bij beetje. Totdat je op een punt komt waarop je vastloopt. In je werk. In relaties. Of in jezelf.

Wat mij daarin steeds raakt, is dit: het probleem is niet dat er iets pijnlijks is gebeurd. Het probleem is dat jij het alleen moest dragen.

Hoe doorbreek je doodzwijgen?

Herken jij situaties waarin iemand wordt doodgezwegen? Doorbreek het. Vertel het. Zoals Alice de naam van haar overleden broer durfde te noemen. Het golfde door de ruimte. Er brak iets los. De tranen kwamen en heelden de rauwe wond.

Doorbreek de schaamte. Zoals de Hoogevener Frits Kappers een boek schreef over het NSB-verleden van zijn ouders. Een boek met als titel: De schaduw van fout.

Wanneer is zwijgen wel krachtig?

Zwijgen is goud, zegt de volksmond. Maar doodzwijgen en verzwijgen niet. Toch wil ik als laatste stilstaan bij zwijgen als kracht. Zwijgen is niet de afwezigheid van woorden, maar de plek waar woorden soms niet meer passen. Als ik kijk naar waar het woord vandaan komt, wordt het nog duidelijker. Zwijgen is afgeleid van het Middelnederlandse swigen en het Oudgermaanse swigan. Dat betekent: stil zijn, ophouden met spreken, maar ook: bedwingen, intomen. Zwijgen gaat dus niet alleen over je mond houden, maar over jezelf tegenhouden. Over innerlijke beweging die niet naar buiten mag. Dat is de eerste laag van zwijgen: het ingehouden zwijgen. Woorden die er wel zijn, maar niet gezegd worden. 

Welke vormen van zwijgen zijn wel helpend?

Zwijgen is een kracht, als woorden te veel zijn. De stilte van zwijgen is krachtig wanneer woorden nietszeggend worden. Wanneer spreken zou vullen, uitleggen, nuanceren, terwijl dat juist niet is wat nodig is. Dan doet zwijgen geen tekort, maar recht.

Dat is de tweede laag: afgestemd zwijgen. Elkaar veelbetekend aankijken en allebei snappen wat er niet gezegd en wel bedoeld wordt. Geen uitleg nodig. Geen woorden vereist. Het zwijgen verbindt, juist omdat het gedeeld wordt. Het is nabijheid zonder taal.

Wanneer draagt zwijgen meer dan woorden?

Ik herinner me een moment dat haar vader overleed. Ik pakte haar vast. We stonden een kwartier lang gearmd. We zeiden niets. We zwegen. Ieder woord zou de sereniteit teniet hebben gedaan. Het zwijgen droeg ons. Het hield de ruimte open voor verdriet, voor nabijheid, voor wat er was. Dat is de derde laag van zwijgen: dragend zwijgen. Niet omdat er niets te zeggen valt, maar omdat woorden hier niet passen. Ze zouden niet helpen, maar verstoren.

Zo beweegt zwijgen van ingehouden spanning, naar gedeeld verstaan, naar betekenisvolle aanwezigheid. Zwijgen is geen tekort aan taal, maar soms de meest zuivere vorm van communicatie. En hier begint voor mij het echte gesprek over zwijgen.

Wanneer beschermt zwijgen?

Ik moet denken aan mijn oma. Vroeger spijbelde ik nog wel eens van school. Zij wist dat. Ze zag het. Maar ze zei nooit iets. Niet tegen mij. Niet tegen mijn ouders. Ze dekte me toe. Ze nam me in bescherming door te zwijgen. Dat zwijgen was geen onverschilligheid en geen ontkenning. Het was zorg. Ze woog kennelijk af wat gezegd moest worden en wat niet. En ze koos ervoor om het niet te zeggen. Zo is er een vierde laag van zwijgen: beschermend zwijgen. Zwijgen om iemand veilig te houden. Zwijgen om schade te voorkomen. Zwijgen omdat spreken op dat moment meer kapot zou maken dan helen.

In de oorlog heeft datzelfde mechanisme levens gered. Onderduikers konden alleen overleven omdat mensen zwegen. Omdat dorpen, gezinnen en buren besloten niets te zeggen, niets prijs te geven. In het Drentse dorp Nieuwlande, hier in de buurt, zaten veel onderduikers. Er verscheen later zelfs een boek met de veelzeggende titel: ‘Het dorp dat zweeg’. Dat is zwijgen uit bescherming. Niet uit angst, maar uit verantwoordelijkheid. Niet omdat er niets te zeggen viel, maar omdat spreken gevaarlijk zou zijn.

Zwijgen krijgt hier een morele lading. Het wordt een daad. Een keuze. Een vorm van trouw.

Wanneer kun je beter je mond houden?

Niet uit lafheid, maar uit wijsheid. Wijselijk je mond houden, omdat je weet: als ik dit nu zeg, maak ik meer kapot dan me lief is. Dan worden woorden geen brug, maar een sloophamer. Ik zie het vaak gebeuren. In relaties, in families, op het werk. Iemand zegt ‘de waarheid’, maar vergeet te kijken naar het moment, de bedding en de draagkracht van de ander. Het gevolg is niet helderheid, maar schade. Niet verbinding, maar afstand.

Dat is een vijfde laag van zwijgen: zwijgen vanuit inzicht. Vanuit het besef dat niet alles wat waar is, ook gezegd hoeft te worden. En zeker niet altijd nu. Dit zwijgen vraagt zelfbeheersing. Je slikt woorden in die misschien terecht zijn, maar op dit moment niet helpend. Je kiest ervoor om iets niet te zeggen, juist omdat je verantwoordelijkheid neemt voor de gevolgen van je woorden.

Zwijgen is hier geen verlies van eerlijkheid, maar een vorm van zorgvuldigheid. Je bewaakt de relatie. Je bewaakt de ruimte. Je bewaakt wat kwetsbaar is. En ook dit hoort bij zwijgen als plek waar woorden soms niet passen.

Wat is het verschil tussen zwijgen en doodzwijgen?

Zwijgen kan afgestemd en helpend zijn. Doodzwijgen niet. Bij doodzwijgen wordt iemand of iets uit de werkelijkheid gedrukt. Het krijgt geen woorden, geen erkenning en geen plek. Dat maakt eenzaam en ontwrichtend.

Is doodzwijgen altijd bewust?

Nee. Vaak gebeurt doodzwijgen uit onmacht. Mensen weten niet hoe ze met pijn, schaamte of schuld om moeten gaan. Zwijgen voelt dan veiliger dan spreken, maar de gevolgen zijn groot.

Waarom werkt doodzwijgen zo lang door?

Omdat wat niet wordt uitgesproken, niet kan worden verwerkt. Het blijft onderhuids aanwezig en zoekt een andere uitweg. In gedrag, in relaties, in lichamelijke klachten of in burn-out.

Hoe weet ik of ik zelf ben doodgezwegen?

Je merkt het vaak aan twijfel aan jezelf. Aan het gevoel dat je ‘te gevoelig’ bent. Dat je dingen voelt die niemand benoemt. Of dat je geleerd hebt sterk te zijn en alles alleen te dragen.

Moet alles altijd uitgesproken worden?

Nee. Niet alles hoeft gezegd te worden. Zwijgen kan ook wijs, dragend of beschermend zijn. Het verschil zit in de intentie. Helpt het zwijgen de verbinding, of verbreekt het die?

Wat is een eerste stap om doodzwijgen te doorbreken?

Erkenning. Niet meteen grote gesprekken, maar ergens beginnen waar woorden welkom zijn. Bij één mens. Eén zin kan al genoeg zijn om iets uit de schaduw te halen.