home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / zorgzaam

Zorgzaam zijn: helpen zonder de ander over te nemen

Zorgzaam is een kwaliteit. Past de kwaliteit zorgzaam bij jou? Dan heb jij oog voor de ander. Je ziet snel de behoeften of de nood bij jouw medemens en je merkt vaak snel op dat iemand zorgen heeft. Maar daarbij laat je het niet. Je biedt ook hulp aan.

Ik heb zorgzaam ingedeeld bij de persoonlijke kernkwaliteiten die gaan over hoe je met mensen omgaat. Dat lijkt me logisch. Zorgzaamheid begint bij oog hebben voor jouw medemens, vervolgens opmerkzaam zijn op wat iemand nodig heeft en daarna bereid zijn om iets te doen. Zien, opmerken en handelen horen hier dus bij elkaar.

Hoe ziet zorgzaamheid er in de praktijk uit?

Zorgzaam is een kernkwaliteit, maar de manier waarop je jouw zorgzaamheid vormgeeft hangt ook samen met jouw vaardigheden, interesses en mogelijkheden. Niet iedere zorgzame persoon biedt namelijk dezelfde soort hulp.

• De een biedt fysieke zorg en neemt bijvoorbeeld verzorging op zich bij ziekte: wassen, aankleden, eten of drinken.
• Een ander heeft vooral oog voor de geestelijke nood van de ander en is een praatpaal of steunpilaar.
• Een derde biedt praktische hulp, bijvoorbeeld door een tuin te onderhouden voor iemand die dat zelf niet meer kan.
• Een vierde helpt iemand met administratie of het beheer van financiën.

Zorgzaamheid hoeft dus helemaal niet te betekenen dat je in de zorg werkt. De ene persoon zorgt met zijn handen, de andere door te luisteren en weer een ander door iets praktisch te regelen.

Waaraan herken je een zorgzaam persoon?

Ben je zorgzaam? Dan herken je waarschijnlijk een aantal van deze kenmerken:

• Je hebt oog en aandacht voor een ander.
• Je waakt over iemands welzijn, lichamelijk of geestelijk.
• Je bent lief en toegewijd.
• Je hebt interesse in wat er bij de ander leeft.
• Je toont betrokkenheid en bent betrokken.
• Je voelt je verantwoordelijk voor het wel en wee van de ander.
• Je behartigt gemakkelijk het belang van de ander.
• Je bent verzorgend ingesteld en verzorgt de ander graag.
• Je draagt graag zorg voor mensen of zaken die aan jou zijn toevertrouwd.

Vooral dat verantwoordelijkheidsgevoel voor het welzijn van de ander is kenmerkend. En precies daar zit zowel jouw kracht als een mogelijke valkuil. Want waar houdt jouw verantwoordelijkheid op en waar begint die van de ander?

Wanneer help je werkelijk en wanneer neem je over?

Dat is voor een zorgzaam mens een belangrijke vraag. Je ziet dat iemand het moeilijk heeft en jouw eerste neiging is misschien om iets te doen. Maar hulp die jij goed bedoelt, hoeft niet automatisch de hulp te zijn waar de ander behoefte aan heeft.

Je kijkt namelijk altijd door jouw eigen bril. Jij ziet wat volgens jou nodig is, maar de ander kan daar heel anders over denken. Gezonde zorgzaamheid vraagt daarom niet alleen: "Wat kan ik voor jou doen?" maar soms eerst: "Heb je hier eigenlijk hulp bij nodig?" Dat kleine verschil kan voorkomen dat helpen langzaam verandert in overnemen.

Wat is de belangrijkste valkuil van zorgzaamheid?

De meest directe valkuil van zorgzaamheid is dat je te zorgzaam wordt. Je bent zo gericht op het welzijn van de ander dat je meer verantwoordelijkheid gaat dragen dan bij jou hoort. Dan ontstaat overzorgzaam en bemoederend gedrag.

Je vergeet jezelf, houdt voortdurend in de gaten hoe het met de ander gaat en voelt je verantwoordelijk voor zaken die de ander misschien prima zelf kan of moet dragen. Zorgzaamheid slaat dan door. Niet omdat zorg verkeerd is, maar omdat geven en ontvangen uit balans raken.

Wat heeft zorgzaamheid met autonomie van de ander te maken?

Wanneer je werkelijk goed voor iemand wilt zorgen, zul je ook diens autonomie en eigen regie moeten respecteren. De ander is geen project dat jij moet oplossen. Ook iemand die hulp nodig heeft, houdt behoeften, grenzen, voorkeuren en eigen verantwoordelijkheid.

Dat vind ik een belangrijk onderscheid. Je kunt beschikbaar zijn zonder alles over te nemen. Je kunt iemand helpen zonder hem afhankelijk te maken. En soms is de meest zorgzame reactie juist dat je even op jouw handen gaat zitten en de ander zelf laat proberen.

Wat is het leerdoel als je te zorgzaam bent?

Het leerdoel noem ik begrenzen en loslaten. Loslaten is overigens ook een vorm van begrenzen. Je bepaalt wat werkelijk van jou is en wat bij de ander hoort.

• Begrenzen wanneer je merkt dat je over de grens van de ander gaat door te betuttelen of bemoederen.
• Loslaten wanneer je overmatige zorg biedt en merkt dat dit ten koste van jezelf gaat.
• De ander ruimte geven om zelf keuzes te maken, fouten te maken en verantwoordelijkheid te dragen.

Zorgzaamheid hoeft dus niet minder te worden. Je moet alleen voorkomen dat jouw zorgzaamheid ten koste gaat van jezelf of van de ontwikkeling van de ander.

Wat betekent ontzorgen?

Werken zorgzame mensen uitsluitend in de zorg? Mooie vraag. Natuurlijk werken in de zorg veel mensen die over deze kwaliteit beschikken, maar zorgzame mensen vind je net zo goed bij bedrijven, op kantoren, in fabrieken en binnen teams.

Meestal zijn het fijne collega's die jou ontzorgen. Ze maken hun eigen werk netjes af en als ze klaar zijn kijken ze ook nog even of een collega hulp kan gebruiken. Ontzorgen is dan geen grote theorie. Het betekent gewoon dat jij iets ziet wat een ander helpt en bereid bent om daar iets in te betekenen.

Ook daar geldt overigens de grens: iemand ontzorgen is iets anders dan alles voor die persoon gaan regelen. Gezonde hulp maakt het leven gemakkelijker. Overmatige hulp kan iemand juist afhankelijker maken.

Waar ergert een zorgzaam persoon zich aan?

Herken jij je in de beschrijving van zorgzaamheid? Dan weet ik waarschijnlijk ook iets over jouw irritatiezone. Het tegenovergestelde van zorgzaam zijn kan behoorlijk tegen jouw natuur ingaan.

• Onverschilligheid.
• Hard en gevoelloos gedrag.
• Geen mededogen hebben met jouw medemens.
• Geen enkele interesse tonen in het welzijn van anderen.

Je kunt je moeilijk voorstellen dat iemand ziet dat een ander hulp nodig heeft en vervolgens denkt: zoek het maar uit. Maar ook hier zit een spiegel. Iemand die minder snel helpt dan jij is niet automatisch onverschillig. Misschien laat diegene de verantwoordelijkheid bewust langer bij de ander liggen.

Is zorgzaam zijn voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Je bent zelfstandig ingesteld, lost jouw eigen problemen op en verwacht dat anderen dat ook doen. Je merkt niet altijd snel op wanneer iemand behoefte heeft aan aandacht, steun of praktische hulp. Dan kan zorgzaamheid voor jou een uitdaging zijn.

Dat betekent niet dat je iedereen moet gaan verzorgen. Begin eens met opmerken. Hoe gaat het werkelijk met die ander? Is er iets wat ik kan betekenen? En misschien nog belangrijker: durf het gewoon te vragen. Zorgzaamheid begint niet altijd met oplossen. Soms begint het met aandacht.

Welke ontwikkeldoelen passen bij zorgzaamheid?

Wanneer zorgzaamheid sterk bij jou past, hoef je minder voor anderen zorgen niet als doel te kiezen. De ontwikkeling zit vooral in helpen zonder jezelf of de ander uit het oog te verliezen.

• Hulp aanbieden zonder automatisch verantwoordelijkheid over te nemen.
• Jouw eigen behoeften en grenzen serieus blijven nemen.
• De ander ruimte geven om zelf keuzes te maken en verantwoordelijkheid te dragen.

Veelgestelde vragen over zorgzaam zijn

Zorgzaamheid wordt gemakkelijk verward met alles voor een ander doen, verantwoordelijkheid overnemen of voortdurend beschikbaar zijn. Daarom nog vijf aanvullende vragen.

Is zorgzaam zijn hetzelfde als behulpzaam zijn?

Niet helemaal. Behulpzaamheid gaat vooral over bereid zijn om iemand te helpen. Zorgzaamheid begint vaak al eerder: je merkt op hoe het met iemand gaat, ziet een behoefte of zorg en voelt betrokkenheid bij diens welzijn. Hulp kan daar vervolgens uit voortkomen.

Kun je te zorgzaam zijn?

Ja. Dan ga je meer verantwoordelijkheid dragen dan bij jou hoort, vergeet je jouw eigen behoeften of maak je de ander afhankelijk van jouw hulp. Zorgzaamheid slaat dan door in overzorgzaamheid.

Waarom is betuttelen geen echte zorg?

Omdat jij dan steeds meer voor de ander gaat invullen wat goed of nodig is. Je bedoelt het misschien uitstekend, maar de ander krijgt minder ruimte om zelf te denken, kiezen en verantwoordelijkheid te nemen.

Is iemand ontzien altijd verkeerd?

Nee. Soms is iemand ontzien juist liefdevol en verstandig, bijvoorbeeld bij ziekte, verlies of tijdelijke overbelasting. Het wordt een valkuil wanneer je de ander structureel spaart voor noodzakelijke gesprekken, verantwoordelijkheden of ervaringen die hij zelf aankan.

Hoe weet ik of mijn hulp werkelijk nodig is?

Vraag het. Dat klinkt eenvoudig en dat is het eigenlijk ook. In plaats van meteen te regelen wat jij denkt dat nodig is, kun je vragen: "Kan ik iets voor je doen?" Daarmee geef je de ander ruimte om zelf aan te geven wat wel en niet helpt.