home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / kritisch / overkritisch

Overmatig kritisch: wanneer wordt kritisch zijn vervelend?

Overmatig kritisch zijn is een valkuil. Heb jij daar last van? Ben je soms te kritisch? Merk je dat je overal kritiek op hebt? Aan deze valkuil ligt de kernkwaliteit kritisch zijn ten grondslag. Kritisch kijken is een kracht. Je ziet wat niet klopt, stelt vragen en neemt niet alles zomaar voor waar aan. Maar je kunt er ook in doorslaan. Dan verandert jouw scherpe blik in voortdurend iets aan te merken hebben en wordt kritiek jouw vaste bijdrage.

Wat is het verschil tussen kritisch zijn en overal kritiek op hebben?

Kritisch zijn betekent niet dat je tegen alles moet zijn. Een kritische blik kan juist helpen om een vraagstuk beter te begrijpen, een fout te ontdekken of een plan scherper te maken. Je kijkt, onderzoekt, stelt een vraag en legt misschien de vinger op de zere plek. Daar kunnen mensen ontzettend veel aan hebben.

Overmatig kritisch wordt het wanneer de kritiek bijna een automatisme wordt. Een ander komt met een voorstel en jij ziet eerst wat er niet klopt. Er wordt een idee geopperd en jij weet onmiddellijk waarom het niet werkt. Iemand heeft iets gemaakt en jouw oog valt direct op dat ene onderdeel dat beter had gekund. Dan gaat het niet meer alleen over jouw vermogen om kritisch te kijken. Je bent steeds meer de criticus geworden.

Dat verschil is belangrijk. Kritisch zijn kan iets openen. Overmatige kritiek kan iets sluiten. De inhoud van jouw opmerking kan zelfs kloppen, maar wanneer mensen jouw kritiek al verwachten voordat jij jouw mond hebt opengedaan, heb je een ander probleem gekregen.

Waarom ben je soms overmatig kritisch?

Waarom doe je het? Ik ken jou niet maar wat ik zie is het volgende:

• Je hebt maling aan hiërarchie en gezag.
• Je bent balorig.
• Je voelt je onzeker en je hebt gebrek aan zelfvertrouwen maar door jouw kritische houding maskeer je dat.
• Je ligt dwars omdat je vol afgunst en jaloezie zit en omdat je het gevoel hebt dat anderen bevoordeeld worden.
• Je bent boos en opstandig en je zit vol wrok of wroeging.
• Je weigert om als een schaap de leiding te volgen en je bent ongezeglijk.
• Je bent rebels en tegendraads.
• Je hebt sterk de neiging om je te laten horen maar dan op een weerspannige manier.
• Je wilt laten zien hoe goed jij bent door aan te tonen dat zij het niet goed doen.

Er kunnen dus heel verschillende bewegingen achter hetzelfde gedrag zitten. De één is overmatig kritisch omdat hij werkelijk overal fouten ziet. Een ander gebruikt kritiek om onzekerheid te maskeren. Weer een ander is boos of opstandig en gebruikt ieder onderwerp als gelegenheid om die onvrede naar buiten te brengen. Daarom helpt alleen de boodschap 'je moet minder kritisch zijn' vaak niet. Interessanter is de vraag wat jij eigenlijk met jouw kritiek aan het doen bent.

Wanneer wordt kritiek veroordelend?

Vaak zit er in de overmatige criticaster ook een veroordelende toon. In ieder geval is de kritiek zelden positief, constructief of opbouwend. Sterker nog: het is altijd negatief. Kritiek is jouw oordeel of mening geven over iets of iemand, wellicht met de bedoeling om iemand te veranderen. Maar negatieve kritiek is een vorm van oordelen en veroordelen waardoor niemand verandert. Niemand is zelfs bereid om na te denken over wat je zegt.

Daar zit de paradox. Jij wilt misschien iets verbeteren en daarom wijs je aan wat niet goed gaat. Maar wanneer jouw boodschap bij de ander vooral binnenkomt als afkeuring, verdedigt die persoon zichzelf in plaats van dat hij over jouw punt nadenkt. Hoe scherper jij vervolgens gaat uitleggen waarom je toch echt gelijk hebt, hoe verder je soms van jouw oorspronkelijke doel afraakt.

Waarom luisteren mensen niet meer als je steeds kritiek geeft?

Omdat mensen op een gegeven moment niet meer alleen naar jouw inhoud luisteren. Ze herkennen het patroon. Daar komt weer een bezwaar. Daar komt weer commentaar. Daar komt weer iets wat niet goed genoeg is. En dan gebeurt precies wat ik eerder zei: de oren gaan dicht. Misschien heb je deze keer een uitstekend punt, maar jouw voorgeschiedenis loopt voor jouw boodschap uit.

Dat is het gevaar van overmatig kritisch gedrag. Jouw scherpe blik verliest invloed doordat je hem te vaak inzet. Wanneer alles belangrijk genoeg is om kritiek op te leveren, wordt uiteindelijk niets meer belangrijk. Mensen kunnen niet voortdurend op scherp staan en zullen zich beschermen door minder naar je te luisteren, zich te verdedigen of jou maar helemaal te vermijden.

Dat betekent niet dat je voortaan jouw mond moet houden. Het betekent dat je selectiever moet worden. Welke kwestie doet er werkelijk toe? Waar voegt jouw kritische blik iets toe? En wanneer is het gewoon niet nodig om opnieuw uit te leggen wat jij ervan vindt?

Welke beeldvorming ontstaat als je altijd kritiek hebt?

Voor je het weet ontstaat er beeldvorming over jou in de trant van: 'Daar heb je hem of haar ook weer.' Je krijgt een sticker op je rug: 'lastige collega'. Of anderen gaan ertegenop zien om met jou in discussie te gaan. Voor jouzelf heeft het ook gevolgen. Mensen gaan aan jou voorbij, keren jou de rug toe, nemen je niet meer serieus en de relatie gaat kapot. Wellicht dat je je dan nog eenzamer voelt dan je al deed.

Dat is nogal een prijs. Je wilde misschien gehoord worden, maar uiteindelijk luisteren mensen minder. Je wilde laten zien wat er niet klopt, maar ondertussen wordt vooral jouw gedrag onderwerp van gesprek. Je wilde invloed uitoefenen, maar jouw invloed neemt juist af. Dan is het zaak om niet alleen opnieuw uit te leggen waarom jouw kritiek inhoudelijk correct was. Kijk ook naar het effect dat jouw manier van doen inmiddels heeft gekregen.

Wat kun je leren van de kritische rol in een team?

Ik denk dat we allemaal kunnen leren van de situatie waarin één persoon zich overmatig opwerpt als de criticus. Ik denk aan Saskia. Of het nu gaat om een brainstormsessie, een vergadering of een projectvoorstel, Saskia is er altijd als de kippen bij om haar scherpe blik te werpen op elk aspect van de zaak. Maar achter die scherpe blik schuilt vaak meer dan alleen een criticus. Saskia heeft een zekere humor, zorgzaamheid, betrokkenheid en warmte die minder zichtbaar zijn tijdens die vergaderingen en overleggen. Daardoor zien anderen haar als de dwarsligger, degene die altijd met commentaar komt en de 'lastige' persoon in het team is. En misschien is ze dat ook wel, maar is dat alles wat ze is?

Het is interessant om te zien hoe Saskia zich voorbereidt op weerstand telkens wanneer ze kritiek levert. Ze lijkt te anticiperen op tegenstand en is vastbesloten om haar standpunt krachtig te verdedigen. Maar is dat echt wie ze is, of is het een rol die haar is opgedrongen door de reacties van anderen? Het is belangrijk om te erkennen dat elke kritische stem in een team waardevol is. Kritische mensen kunnen nieuwe perspectieven bieden, blinde vlekken blootleggen en helpen om beslissingen te verbeteren. Maar het is even belangrijk om te onthouden dat achter die kritische stem een mens schuilt met verschillende kwaliteiten en eigenschappen.

Misschien moeten we dus wat meer ruimte creëren voor diversiteit in denken en handelen in onze professionele omgevingen. Niet iedereen hoeft op dezelfde manier naar een probleem te kijken. Tegelijk hoeft Saskia niet bij ieder onderwerp automatisch de rol van vaste tegenstem te krijgen. Zowel de persoon als het team kan daarin vastlopen.

Welke kwaliteiten zitten achter jouw kritische blik?

Het goede nieuws is drieledig:

• Blijkbaar beschik je over de kernkwaliteiten kritisch en scherpzinnig.
• Je bent niet bang om de dingen te zeggen die je wilt zeggen.
• Je durft de confrontatie aan.

Dat zijn geen kleine kwaliteiten. Organisaties hebben mensen nodig die niet klakkeloos meelopen, die een zwakke plek in een plan zien en die durven zeggen wat anderen misschien liever onbesproken laten. De oplossing is daarom niet dat jouw kritische blik verdwijnt. Dan gooi je de kracht samen met de valkuil weg.

Hoe blijf je scherp zonder de criticaster te worden?

Door onderscheid te maken tussen zien en zeggen. Je kunt iets opmerken zonder dat je er automatisch een oordeel over hoeft uit te spreken. Je kunt een zwakke plek signaleren en eerst onderzoeken of jouw opmerking op dit moment iets toevoegt. En je kunt kritisch zijn zonder de ander persoonlijk onderuit te halen. Dat vraagt niet om minder scherpte, maar om meer beheersing van jouw scherpte.

Vraag jezelf eens af: wil ik hier werkelijk iets verbeteren of moet ik vooral laten horen dat ik het anders zie? Is mijn opmerking belangrijk genoeg om nu te maken? Heb ik alleen kritiek of kan ik ook aangeven wat volgens mij wél zou werken? En misschien nog belangrijker: zit de ander überhaupt op mijn mening te wachten?

Je hoeft niet overal een mening over te hebben en de dingen zijn soms zoals ze zijn. Niet iedereen en overal zit op jouw mening te wachten. Laat een ander in zijn of haar waarde. Dat is niet kritiekloos worden. Dat is leren bepalen wanneer jouw kritische vermogen kracht is en wanneer het alleen nog maar geluid produceert.

Ontwikkeldoelen bij overmatig kritisch zijn

• Balans leren vinden tussen kritisch zijn en kunnen meebewegen zonder voortdurend iets aan te merken.
• Voorkomen dat jouw kritische communicatie te direct, snedig of veroordelend wordt en daardoor zijn werking verliest.
• Leren onderscheiden wanneer jouw mening werkelijk iets toevoegt en wanneer je de ander beter in zijn of haar waarde kunt laten.

Veelgestelde vragen over overmatig kritisch zijn

Kritisch zijn is een kracht. Overmatig kritisch worden is iets anders. De grens wordt vooral zichtbaar wanneer jouw kritische blik niet meer helpt, mensen zich voortdurend aangevallen voelen of jouw omgeving jouw opmerkingen bij voorbaat niet meer serieus neemt.

Wat betekent overmatig kritisch zijn?

Overmatig kritisch zijn betekent dat jouw kritische blik doorschiet. Je hebt vaak iets aan te merken, richt veel aandacht op wat niet goed gaat en voelt sterk de behoefte om jouw oordeel of mening daarover te geven.

Wanneer ben je te kritisch?

Een belangrijk signaal is wanneer mensen hun oren voor je dichtdoen. Zodra jouw omgeving denkt: 'Daar heb je hem of haar ook weer', heeft jouw kritiek zoveel voorspelbaarheid gekregen dat de inhoud steeds minder binnenkomt.

Is kritisch zijn een negatieve eigenschap?

Nee. Kritisch zijn is juist een kernkwaliteit. Je ziet zwakke plekken, stelt vragen en neemt niet alles klakkeloos aan. De valkuil ontstaat wanneer jouw kritische vermogen verandert in voortdurend commentaar, muggenziften of veroordelen.

Waarom worden mensen defensief van veel kritiek?

Omdat zij het gevoel kunnen krijgen dat zij zich steeds moeten verdedigen. Wanneer kritiek voortdurend op hen afkomt, luisteren ze niet alleen meer naar de inhoud maar beschermen ze zichzelf ook tegen de manier waarop de boodschap wordt gebracht.

Hoe word ik minder overmatig kritisch zonder mijn scherpte kwijt te raken?

Wees selectiever met wat je uitspreekt. Vraag jezelf af of jouw opmerking werkelijk iets verbetert, of dit het juiste moment is en of de ander op jouw oordeel zit te wachten. Je hoeft jouw kritische blik niet kwijt te raken, maar je hoeft ook niet alles wat je ziet te zeggen.