Narcisten: hoe gaan ze te werk?
Hoe werkt een narcist eigenlijk? Heel eenvoudig gezegd: aantrekken, dramatiseren, afstoten en vrede sluiten. Daarna begint het weer overnieuw. Bij het thema relatieproblemen kan narcistisch gedrag een grote invloed hebben op wat er tussen jou en jouw partner gebeurt. Misschien heb je een partner met narcistische trekken of misschien probeer je al langere tijd te begrijpen waarom jouw relatie steeds volgens hetzelfde patroon verloopt. In dit artikel ga ik in op de vraag hoe een narcist te werk kan gaan en waarom het soms zo moeilijk is om te herkennen wat er eigenlijk gebeurt.
Aantrekken
Narcisten beginnen om jou te veroveren. Ze tonen een bijzondere belangstelling voor je of laten je in alles merken hoe bijzonder je eigenlijk bent. Een narcist kan je op een voetstuk zetten op een manier die heel warm aanvoelt. Je voelt je volkomen veilig en op jouw gemak en je bent verwonderd over de bijzondere aandacht of liefde die je ervaart. De narcist kan zich in eerste instantie afhankelijk opstellen en laten merken dat je zeer belangrijk voor hem of haar bent. Hij of zij kan zich het leven zonder jou moeilijk voorstellen.
Juist die eerste fase kan enorm krachtig zijn. Je voelt je gezien, gewaardeerd en misschien wel meer begrepen dan ooit tevoren. Daarom kan het later ook zo verwarrend worden wanneer diezelfde persoon heel ander gedrag laat zien. Je blijft zoeken naar degene die je in het begin hebt leren kennen en je vraagt je af waar die warmte en aandacht zijn gebleven.
Waarom de ene persoon sterker wordt aangetrokken door zo'n intensieve beginfase dan de andere, werk ik verder uit bij waarom een narcist jou kan aantrekken.
Je voelt je de koning te rijk
Voel je je onzeker? Sta je regelmatig in de please-stand? Heb je veel behoefte aan waardering en bevestiging? Dan kan de aantrekkingsfase bijzonder sterk bij jou binnenkomen. Je voelt je de koning te rijk. Je krijgt die waardering die je zo graag ontvangt. Geen mens is mooier, knapper, beter of slimmer dan jij. Tenminste, dat wordt je verteld wanneer de narcist in de aantrekkingsfase zit.
Dat wil niet zeggen dat onzekerheid, sensitiviteit of behoefte aan waardering iemand automatisch tot een makkelijke prooi maakt. Wel kunnen eigenschappen als empathie, geduld, begrip en de neiging om naar jouw eigen aandeel te kijken een kwetsbare kant krijgen wanneer de ander daar voortdurend gebruik van maakt. Juist omdat je bereid bent om veel te begrijpen en te vergeven, kun je lang blijven zoeken naar verklaringen voor gedrag dat jou ondertussen steeds verder uit balans brengt.
Verbloemen wat er werkelijk gebeurt
In het begin zie je vooral de charmante, betrokken en liefdevolle kant. Later kunnen er signalen bijkomen die minder goed passen bij het beeld dat je van jouw partner had. Toch kun je die signalen gemakkelijk wegredeneren. Je denkt dat de ander moe is, onder druk staat of het niet zo bedoelde. Misschien was jij zelf ook niet zo handig. Misschien moet je er gewoon niet zo zwaar aan tillen.
Daar kan iets ontstaan waarbij woorden en gedrag steeds minder goed bij elkaar passen. Beloften worden anders uitgelegd, gebeurtenissen worden mooier voorgesteld of bepaalde kanten blijven lange tijd verborgen. Dat maakt herkennen moeilijk, want je probeert steeds het gedrag van vandaag te rijmen met de persoon die je in het begin hebt leren kennen. Over dit verbloemen lees je verder bij een narcist verbloemt.
Het drama begint
Heeft de narcist je eenmaal ‘verworven’, dan begint het drama. De rollen worden omgedraaid. Hoe belangrijk je ook leek in het begin, nu is de narcist zelf aan de beurt. Voortdurend heeft hij of zij jouw bewondering nodig en er is geen doelpunt gescoord of de narcist heeft het doelpunt gemaakt. Anders gezegd: successen kun je op naam van de narcist schrijven en fouten of teleurstellingen heb jij waarschijnlijk veroorzaakt.
Niemand kan beter dramatiseren dan de narcist. Daarmee bedoel ik het opkloppen van kleine voorvallen, erger maken, aandikken, groter maken en overdrijven, maar wel zo dat de narcist als winnaar uit het verhaal komt en jij steeds meer de verliezer wordt. Een klein verschil van mening kan ineens uitgroeien tot een groot conflict en naderhand weet jij soms nauwelijks meer waar het gesprek oorspronkelijk over ging.
Juist in die fase kan er een merkwaardige verschuiving ontstaan. Je bent niet meer bezig met wat je zelf wilde zeggen of wat jou dwarszat, maar vooral met de reactie van jouw partner. Je denkt na over jouw woorden, jouw toon en het juiste moment. Daarmee raakt de aandacht steeds verder weg van wat er feitelijk gebeurt en steeds meer gericht op de vraag hoe jij het volgende drama kunt voorkomen.
Manipulatie kan steeds meer onderdeel worden van de relatie
Manipulatie hoeft niet te betekenen dat iemand letterlijk zegt wat jij moet doen. Veel vaker merk je dat gesprekken op een bepaalde manier draaien. Je stelt een grens en eindigt met schuldgevoel. Je spreekt jouw partner ergens op aan en uiteindelijk ben jij degene die zich moet verantwoorden. Er wordt een afspraak gemaakt en later blijkt die afspraak ineens anders te zijn uitgelegd. Of je merkt dat je steeds meer rekening houdt met de mogelijke reactie van jouw partner voordat je zelf een keuze maakt.
Wanneer dit soort patronen regelmatig terugkomen, gaat het niet meer alleen om een ongelukkig gesprek of een incident. Dan kan er een manier van omgaan met elkaar ontstaan waarbij jij steeds meer gaat twijfelen aan jouw eigen waarneming en verantwoordelijkheid. Op de pagina mijn partner manipuleert ga ik verder in op het herkennen en erkennen van zulke terugkerende patronen binnen een partnerrelatie.
Uit de praktijk
Liesbeth vertelt: ‘In het begin waren er tranen van geluk bij mij. Nooit was hij zo iemand tegengekomen. Hij wilde gelijk met me trouwen. Ik was de liefste oma voor zijn kleinkinderen.’
Daarna volgden de beschuldigingen omdat ik het dopje van de tandpasta niet had opgeruimd, omdat ik de vloer niet goed had gedweild en omdat hij jaloers was met betrekking tot mijn telefoongedrag. Hij ging mij controleren op e-mails, social media en wanneer ik online was.
‘Als ik het samenvat, dan komt het neer op kwetsende opmerkingen, kinderachtig gedrag, vernederen en het verdraaien van zijn beloftes, maar ook van mijn woorden.’
‘Wanneer ik erover wilde praten, kwam dat nooit uit, want hij had het te druk met belangrijkere dingen en hij had het al zo moeilijk. Hartproblemen, een moeder die ernstig ziek was, een zus met alcoholproblemen enzovoort.’
‘Wanneer hij boos wegliep, kwam hij na een paar dagen stilte terug met een kleine sorry, waarna hij wederom alle schuld bij mij neerlegde.’
Later kwam ik erachter dat hij zelf andere contacten had met vrouwen via social media. Ik werd gedumpt voor een ander.
Je gaat twijfelen aan wat jij ziet en hoort
Wanneer woorden regelmatig worden verdraaid of gebeurtenissen achteraf anders worden voorgesteld, kun je steeds meer aan jezelf gaan twijfelen. Je weet nog vrij zeker wat er gezegd is, maar jouw partner houdt vol dat je het verkeerd hebt gehoord. Je benoemt hoe iets bij jou is binnengekomen en hoort dat jij overgevoelig bent, alles verkeerd interpreteert of overal iets achter zoekt. Je begint gesprekken in jouw hoofd opnieuw af te spelen en misschien controleer je berichten om te zien of je het inderdaad wel goed hebt onthouden.
Wanneer jouw vertrouwen in jouw eigen waarneming steeds verder wordt ondermijnd, kan er sprake zijn van gaslighting. Dat gaat verder dan iemand die tijdens een ruzie zijn gelijk probeert te halen. Het gaat om een patroon waarbij jij steeds minder durft te vertrouwen op jouw eigen herinnering, gevoel en interpretatie van wat er gebeurt.
Wie is er eigenlijk verantwoordelijk?
Een ander belangrijk patroon is dat de verantwoordelijkheid steeds gemakkelijk bij jou terechtkomt. Jij probeert een probleem bespreekbaar te maken, maar uiteindelijk gaat het vooral over jouw reactie. Misschien had jij anders moeten beginnen, beter moeten luisteren of minder gevoelig moeten zijn. Natuurlijk is het gezond om naar jouw eigen aandeel te kijken. Dat hoort bij iedere relatie. Maar wanneer één persoon steeds reflecteert en de ander nauwelijks, ontstaat er een scheve verhouding.
Je kunt dan terechtkomen in een situatie waarin jij steeds opnieuw onderzoekt wat je fout hebt gedaan, terwijl jouw partner vooral bezig is uit te leggen waarom zijn of haar gedrag logisch, noodzakelijk of door jou veroorzaakt was. Over die beperkte bereidheid om werkelijk naar het eigen aandeel te kijken lees je verder bij de narcist en zelfreflectie.
Niet iedere narcist valt meteen op
Bij narcisme denken mensen al snel aan iemand die luidruchtig, dominant, arrogant en zichtbaar met zichzelf bezig is. Maar zo duidelijk hoeft het helemaal niet te zijn. Narcistische patronen kunnen ook veel subtieler zichtbaar worden. Iemand kan zich juist bescheiden, gekwetst, onzeker of teruggetrokken presenteren en ondertussen veel behoefte hebben aan bevestiging, aandacht en controle.
Dat kan herkenning extra lastig maken. Je denkt niet: wat een overheersend persoon. Je denkt eerder: deze persoon heeft het moeilijk, is kwetsbaar of heeft veel meegemaakt. Juist daardoor kun je extra begrip opbrengen en minder snel zien hoeveel ruimte jouw partner ondertussen inneemt. Bij verborgen narcisme lees je verder over deze minder opvallende patronen.
Afstoten
Na het drama begint het afstoten. Je wordt genegeerd of aan de kant geschoven. Er wordt gedreigd om de relatie te stoppen of de vriendschap te beëindigen. ‘Zo kan het niet langer’, zegt de narcist. En weet één ding: jij hebt het veroorzaakt. De narcist heeft er zelf part noch deel aan. Hij of zij negeert je, neemt geen contact op, praat niet en zet de relatie op het spel.
Voor jou kan dat een enorm contrast zijn met de eerste fase. Degene die jou aanvankelijk niet kon missen, kan zich nu gedragen alsof jij nauwelijks iets waard bent. Juist omdat je die andere kant hebt meegemaakt, kun je hard gaan werken om de oorspronkelijke verbinding terug te krijgen. Je denkt misschien dat je beter moet communiceren, meer begrip moet tonen of iets moet herstellen wat volgens jouw partner door jou is stukgemaakt.
Dat afstoten kan daardoor veel macht krijgen. De dreiging om de verbinding te verliezen raakt extra hard wanneer die verbinding in het begin zo intens was. Je weet immers hoe goed het kan voelen wanneer jouw partner jou weer volledig toelaat.
Vrede sluiten
Ik ga naar de laatste fase. De narcist wil vrede sluiten. Niet noodzakelijk omdat hij of zij werkelijk heeft gekeken naar het eigen aandeel, maar de deur gaat weer open. Misschien komt er een kleine sorry, misschien wordt de sfeer ineens warmer of krijg je opnieuw aandacht. In zijn of haar oneindige barmhartigheid krijg jij nog een kans en begrijpt jouw partner dat jij ook nog veel moet leren.
Je bent blij dat het weer goed komt. Het viel toch wel mee. Misschien had je je inderdaad wat anders moeten gedragen. Na alle spanning voelt de rust enorm prettig en voor een tijdje lijkt de partner uit de eerste fase weer terug. Dat maakt deze fase zo krachtig, want juist de opluchting kan ervoor zorgen dat je opnieuw vertrouwen krijgt in de relatie.
Hoe lang het goed gaat? Tot het volgende drama begint.
Het patroon begint opnieuw
Aantrekken, dramatiseren, afstoten en vrede sluiten zijn daarom niet alleen vier losse gebeurtenissen. Het is juist de herhaling die het patroon zo ingrijpend kan maken. Na een moeilijke periode komt er weer warmte en daarmee ook hoop. Misschien is het nu werkelijk anders. Misschien heeft jouw partner het begrepen. Misschien hebben jullie er eindelijk iets van geleerd. Wanneer daarna opnieuw verwijten, manipulatie of afstand ontstaan, begint de hele beweging opnieuw.
Als je midden in zo'n cyclus zit, kijk je vaak naar ieder incident afzonderlijk. Die ruzie ging over geld, die andere over jouw familie en het volgende conflict over jouw telefoongebruik. Wanneer je iets meer afstand neemt, kun je soms zien dat de onderwerpen veranderen maar de manier waarop het verloopt opvallend hetzelfde blijft.
Hoe blijf jij zelf overeind?
Wanneer je langdurig met deze patronen te maken hebt, kun je steeds meer gericht raken op jouw partner. Je wilt begrijpen waarom de ander zo reageert, probeert de volgende uitbarsting te voorkomen en denkt voortdurend na over wat jij anders kunt doen. Juist iemand die empathisch is en gemakkelijk naar het eigen aandeel kijkt, kan heel lang blijven zoeken naar de juiste aanpak.
Er kan een moment komen waarop het belangrijker wordt om niet alleen te vragen wat jouw partner nodig heeft, maar ook wat jij nodig hebt. Waar ligt jouw grens? Welke verantwoordelijkheid hoort werkelijk bij jou? Kun je jouw eigen mening nog hebben zonder voortdurend bang te zijn voor de reactie van de ander? En durf je jouw eigen waarneming serieus te nemen wanneer jouw partner daar iets heel anders tegenover zet?
Wanneer je wilt onderzoeken hoe je steviger kunt blijven staan zonder iedere keer opnieuw in hetzelfde patroon te worden meegetrokken, lees dan verder bij weerbaar tegenover een narcistische partner.
Wanneer je jezelf steeds meer kwijtraakt
Het risico van langdurig aanpassen is dat jouw eigen leven steeds verder naar de achtergrond verdwijnt. Je bent bezig met de stemming van jouw partner, met het voorkomen van conflicten en met de vraag hoe je de relatie kunt herstellen. Daardoor kun je steeds minder ruimte ervaren voor jouw eigen behoeften, gevoelens en keuzes.
Dat is niet iets wat van de ene dag op de andere gebeurt. Vaak gaat het stap voor stap. Je spreekt iemand minder vaak omdat jouw partner daar moeite mee heeft. Je laat een onderwerp rusten omdat je geen zin hebt in opnieuw een drama. Je zegt een afspraak af omdat de sfeer thuis anders gespannen wordt. Iedere aanpassing lijkt afzonderlijk nog redelijk, maar samen kunnen ze ervoor zorgen dat jouw wereld steeds kleiner wordt.
Wanneer loslaten een serieuze vraag wordt
Er kan ook een moment komen waarop je niet meer alleen bezig bent met de vraag hoe je de relatie kunt verbeteren. Dan komt de vraag op of je überhaupt nog verder wilt en kunt. Dat is vaak geen eenvoudige stap, want je laat niet alleen de moeilijke kanten van jouw partner los. Je laat ook de goede momenten los, de verwachtingen die je ooit had en misschien nog steeds de hoop dat de persoon uit de eerste fase weer definitief terugkomt.
Juist die afwisseling tussen goede en slechte periodes kan loslaten ingewikkeld maken. Je weet immers uit eigen ervaring dat er ook warmte, aandacht en verbondenheid kan zijn. Daarom kunnen liefde, boosheid, teleurstelling, schuldgevoel en opluchting lange tijd naast elkaar bestaan. Als je op dat punt bent aangekomen, lees dan verder bij loslaten van een narcistische partner.
Narcistische patronen en persoonlijke ontwikkeling
Wanneer je langdurig met narcistisch of sterk manipulerend gedrag te maken hebt, kan jouw aandacht volledig naar de ander verschuiven. Waarom doet mijn partner dit? Wat bedoelde hij daarmee? Waarom kan zij geen verantwoordelijkheid nemen? Hoe krijg ik hem zover dat hij begrijpt wat het met mij doet? Dat zijn begrijpelijke vragen, maar op een bepaald moment kan het belangrijk worden om de aandacht ook terug te brengen naar jezelf.
Wat doet deze relatie met jou? Waar ben je jouw grens gaan verschuiven? Wanneer ben je meer gaan twijfelen aan jouw eigen waarneming? Waarom neem je bepaalde schuld zo gemakkelijk over? Welke behoefte aan liefde, waardering of veiligheid maakt het moeilijk om het patroon werkelijk onder ogen te zien? Dat zijn geen vragen waarmee jij verantwoordelijk wordt gemaakt voor het gedrag van jouw partner. Ze helpen je juist om opnieuw onderscheid te maken tussen wat bij jou hoort en wat bij de ander hoort.
Misschien kom je daardoor tot de conclusie dat je vooral steviger wilt worden. Misschien wil je onderzoeken waarom je zolang hebt aangepast. Misschien begint juist de vraag naar loslaten te spelen. Welke richting het ook wordt, het helpt wanneer je niet alleen blijft kijken naar wat jouw partner doet, maar ook opnieuw zicht krijgt op jezelf.
Jezelf terugvinden wanneer jouw partner veel ruimte inneemt
Wanneer jouw relatie lange tijd wordt bepaald door aantrekken, drama, verwijten, afstoten en opnieuw vrede sluiten, kun je steeds meer gaan leven vanuit de reactie van jouw partner. Je probeert de sfeer goed te houden, zoekt naar verklaringen en vraagt je af wat jij nog kunt veranderen. Ondertussen kan steeds minder ruimte overblijven voor jouw eigen gevoelens, behoeften en grenzen.
Persoonlijke ontwikkeling betekent hier niet dat jij moet leren hoe je jouw partner kunt veranderen. Het betekent dat je opnieuw onderzoekt waar jouw verantwoordelijkheid begint en ophoudt, welke keuzes werkelijk van jou zijn en welke patronen ervoor hebben gezorgd dat je jezelf misschien steeds verder bent gaan aanpassen. Daarbij kunnen thema's als autonomie, eigenwaarde, schuldgevoel, grenzen en zelfreflectie een belangrijke rol spelen.
Juist door beter te herkennen wat er tussen jou en jouw partner gebeurt, kun je ook beter onderscheiden wat jij zelf wilt en nodig hebt. Misschien betekent dat dat je jouw grenzen steviger gaat innemen, misschien dat je minder verantwoordelijkheid overneemt en misschien dat je een ingrijpende keuze moet onderzoeken. Wat die keuze ook wordt, jouw eigen positie verdient opnieuw ruimte.
Vanuit persoonlijke ontwikkeling kun je verder lezen over thema's als autonomie, gevoelens, grenzen, communicatie en andere persoonlijke patronen die in jouw relaties en dagelijks leven kunnen spelen.
Auteur
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 23-03-2019
Laatst bijgewerkt: 7 september 2026.
De werkwijze van een narcist
Velden met een * zijn verplicht.
