home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / relatieproblemen / loslaten narcist

Het loslaten van een narcistische partner: herstel en zelfvertrouwen

Kom je uit een relatie met een narcistische partner en is jouw zelfvertrouwen drastisch gedaald? Is je eigenwaarde gehalveerd en vertrouw je jezelf nauwelijks nog? Dan gaat loslaten over veel meer dan afscheid nemen van iemand. Je moet ook herstellen van wat er in die relatie met jou is gebeurd. Bij het thema de werkwijze van een narcist beschrijf ik hoe aantrekken, dramatiseren, afstoten en vrede sluiten elkaar kunnen afwisselen. Op deze pagina gaat het vooral over wat er gebeurt wanneer jij uit die beweging stapt en ontdekt hoeveel er daarna nog los te laten en te herstellen is.

Je voelt je bedrogen

In één zin zeg ik het: jij voelt je bedrogen door jouw partner. Het beeld dat jij van hem of haar had, ligt in scherven op straat. Het vertrouwen dat je had, is verdwenen als sneeuw voor de zon en de relatie waarvan jij dacht dat die werkelijk bestond, blijkt achteraf voor een belangrijk deel gebaseerd op een beeld dat niet overeenkwam met wat je later meemaakte. Eliza zei: ‘Voor mij was het een dreun om erachter te komen dat hij niet zo was als ik dacht dat hij was.’ Toen ik haar vroeg wat daar zo moeilijk aan was, zei ze iets wat de kern van dit artikel werd: ‘Het moeilijkste is om het beeld van je partner los te laten, omdat het beeld een illusie en uiteindelijk een desillusie is.’ Daarna voegde ze nog iets toe: ‘Hij is niet wie ik dacht dat hij was, maar ik ben voor hem blijkbaar ook nooit geweest wie ik dacht voor hem te zijn.’ Zie je waar het over gaat? Alsof je opgelicht bent. Je hebt iemand vertrouwd en jouw ziel en zaligheid aan die persoon uitgeleverd. Daarna komen de vragen: hoe heb ik dat niet doorgehad? Hoe kon ik zo naïef zijn? Waarom ben ik niet eerder gestopt? Precies die vragen kunnen het loslaten extra pijnlijk maken, omdat de boosheid op de ander gemakkelijk verandert in boosheid op jezelf.

Je moet niet alleen de partner loslaten, maar ook het beeld

Dat is misschien wel de moeilijkste kant van een breuk met een narcistische partner. Je neemt niet alleen afscheid van de persoon met wie je de laatste periode zoveel ellende hebt meegemaakt. Je neemt ook afscheid van degene die je in het begin dacht te hebben ontmoet. De partner die jou adoreerde, jou bijzonder liet voelen en misschien grote toekomstplannen met je maakte, leeft nog in jouw herinnering. Daardoor kun je rationeel heel goed weten waarom je weg bent gegaan en emotioneel toch terugverlangen naar wat er ooit leek te zijn. Het ene moment ben je kwaad om alles wat er is gebeurd en het volgende moment herinner je je precies die eerste periode waarin je je geliefd, gezien en veilig voelde.

Dat maakt loslaten zo ingewikkeld. Je rouwt niet alleen om wat je werkelijk hebt verloren, maar soms ook om wat je dacht te hebben. Je moet afscheid nemen van de hoop dat de partner van het begin alsnog definitief terugkomt en dat de relatie uiteindelijk toch zou worden wat jou ooit was voorgespiegeld.

Waarom blijf je zo sterk aan die beginperiode hangen?

Omdat de goede momenten echt goed konden voelen. Dat mag je erkennen. Je hoeft achteraf niet te doen alsof ieder moment van jouw relatie nep was om te mogen constateren dat de relatie jou uiteindelijk beschadigde. Juist de afwisseling tussen warmte en pijn kan het emotioneel moeilijk maken om afstand te houden. Na kritiek, afstand of ruzie kon er opnieuw toenadering ontstaan en daarmee ook hoop. Misschien wordt het nu beter. Misschien begrijpt mijn partner het eindelijk. Misschien krijgen we terug wat we ooit hadden. Bij de manier waarop een narcist kan verbloemen gaat het juist over dat verschil tussen wat wordt gepresenteerd en wat er werkelijk achter kan zitten.

Na de relatie ben je vooral heel erg in de war

Eliza verwoordde het zo: ‘Wanneer je net uit een relatie met een narcist komt, ben je down, onzeker en vooral heel erg in de war. De verwarring heeft te maken met alle tegenstrijdige signalen die je van je partner hebt gekregen in de loop der tijd. Het lijkt wel alsof hij verschillende gezichten of persoonlijkheden had. En je kunt het niet rijmen met elkaar. Je snapt er niks van.’ Die verwarring verdwijnt niet automatisch wanneer de relatie stopt. Je hoofd kan nog maanden bezig zijn om alle gebeurtenissen naast elkaar te leggen. Wanneer was hij oprecht? Wanneer werd ik gemanipuleerd? Welke herinneringen kloppen? Heb ik sommige dingen erger gemaakt dan ze waren? Was ik misschien toch zelf het probleem?

Wanneer er tijdens de relatie sprake was van gaslighting, kan dat nog sterker zijn. Als jouw waarneming lange tijd ter discussie is gesteld, krijg je na de breuk niet ineens automatisch jouw vertrouwen in jezelf terug. Je moet als het ware opnieuw leren dat je jouw eigen gevoelens, herinneringen en conclusies serieus mag nemen.

Manipulatie stopt niet altijd meteen in jouw hoofd

Ook andere manipulatieve patronen kunnen nog lang doorwerken. Misschien werd tijdens de relatie voortdurend schuld naar jou verschoven en hoor je die beschuldiging na de breuk nog steeds in jouw hoofd. Misschien waren er double binds waardoor je het nooit goed kon doen, triangulatie waarbij vrienden of familie tegen jou werden uitgespeeld of DARVO waarbij jij uiteindelijk steeds de schuldige werd terwijl je een probleem van jouw partner probeerde te bespreken. Bij manipulatie door jouw partner beschrijf ik die patronen uitgebreider.

Na de relatie kan de ander fysiek uit jouw leven zijn en toch nog dagelijks meebepalen hoe jij naar jezelf kijkt. Je hoort als het ware de oude opmerkingen terug wanneer je een keuze maakt, in de spiegel kijkt of met iemand een gesprek aangaat. Loslaten betekent daarom ook dat die stem steeds minder gezag over jou krijgt.

De impact op jouw zelfvertrouwen

Een langdurige relatie waarin je wordt bekritiseerd, gemanipuleerd, gecontroleerd of voortdurend aan jezelf gaat twijfelen kan diep ingrijpen. Je kunt emotioneel uitgeput raken, jouw eigenwaarde verliezen en steeds minder vertrouwen hebben in jouw vermogen om goede keuzes te maken. Misschien ben je geïsoleerd geraakt van mensen om je heen of ben je jezelf zo sterk gaan aanpassen dat je nauwelijks nog weet wat jij zelf prettig vindt. Het ene probleem staat daarbij niet los van het andere. Wanneer jouw zelfvertrouwen daalt, wordt grenzen stellen moeilijker. Wanneer grenzen moeilijker worden, pas je je gemakkelijker aan. En wanneer je je steeds verder aanpast, kan jouw gevoel van identiteit nog verder vervagen.

Jezelf weer hervinden

Daarom gaat herstel niet alleen over de vraag hoe je de narcistische partner vergeet. Misschien is vergeten helemaal niet het doel. Wat wel nodig kan zijn, is dat jij opnieuw ontdekt wie je bent zonder voortdurend rekening te houden met de stemming, verlangens en reacties van de ander. Wat vind jij leuk? Met wie wil jij omgaan? Wat zijn jouw behoeften? Welke keuzes zou jij maken wanneer je niet vooraf hoefde te bedenken hoe jouw partner daarop reageert?

Dat raakt rechtstreeks aan jezelf verliezen en jezelf hervinden in een relatie. Wanneer je lange tijd vooral bezig bent geweest met de ander, kan terugkeren naar jezelf onwennig zijn. Vrijheid kan zelfs eerst vreemd voelen. Niemand die zegt wat je moet doen, maar jij weet zelf ook even niet meer wat je wilt.

Zelfverwijt helpt je niet herstellen

Je kunt achteraf natuurlijk dingen zien die je destijds niet zag. Misschien waren er signalen die je nu onmiddellijk zou herkennen. Misschien ben je langer gebleven dan achteraf goed voor je was. Daar mag je van leren. Maar leren is iets anders dan jezelf afstraffen met de kennis van nu. Jij kende het einde van het verhaal toen nog niet. Bovendien kan juist de sterke aantrekkingsfase ervoor zorgen dat je lange tijd blijft geloven in het beeld dat je in het begin kreeg. Bij waarom een narcist jou kan aantrekken gaat het uitgebreider over empathie, loyaliteit, behoefte aan waardering en de manier waarop mooie eigenschappen ook een kwetsbare kant kunnen krijgen.

Herstel van zelfvertrouwen begint klein

Wanneer jouw zelfvertrouwen is afgebroken, herstel je dat niet door iedere ochtend twintig keer tegen de spiegel te zeggen dat je fantastisch bent. Vertrouwen groeit weer wanneer je ervaart dat je op jezelf kunt bouwen. Je neemt een beslissing en blijft daarbij. Je voelt een grens en neemt die serieus. Je merkt dat iets niet goed voor je is en hoeft daar niet eerst door vijf anderen toestemming voor te krijgen. Je maakt opnieuw contact met mensen die je vertrouwt en ontdekt dat jouw gevoel en waarneming helemaal niet zo waardeloos zijn als je misschien bent gaan denken.

Dat herstel kan traag gaan. Misschien maak je eerst kleine keuzes. Een afspraak maken omdat jij daar zin in hebt. Iets niet doen omdat jij het niet wilt. Een mening geven zonder die meteen af te zwakken. Jezelf niet automatisch corrigeren wanneer iemand het met je oneens is. Juist zulke gewone momenten kunnen jouw vertrouwen in jezelf langzaam terugbrengen.

Autonomie terugpakken

Loslaten vraagt daarom ook om autonomie. Niet in de betekenis dat je voortaan niemand meer nodig mag hebben, maar dat je opnieuw leert dat jouw leven van jou is. Jouw behoeften mogen bestaan, jouw gevoelens geven informatie en jouw grenzen hoeven niet door jouw ex-partner goedgekeurd te worden. Misschien heb je jarenlang geleerd dat rekening houden met de ander betekende dat jij jezelf moest aanpassen. Nu mag je opnieuw ontdekken dat verbondenheid en autonomie prima naast elkaar kunnen bestaan.

Wanneer je daar nog middenin zit en vooral wilt leren hoe je steviger blijft staan tegenover een narcistische partner, dan ligt weerbaar worden tegenover een narcistische partner inhoudelijk een stap eerder. Loslaten begint vaak al voordat de relatie daadwerkelijk voorbij is.

Rode vlaggen herkennen zonder overal gevaar te zien

Na zo'n ervaring kan het logisch zijn dat je in een volgende relatie extra alert bent. Je wilt nooit meer hetzelfde meemaken en gaat misschien letten op overmatige eigendunk, controle, jaloezie, isolatie van vrienden en familie, constante kritiek, weinig bereidheid om te luisteren en verhalen waarin alle vorige partners verschrikkelijke mensen blijken te zijn. Ook wanneer iemand een nieuwe relatie heel snel wil versnellen en binnen enkele weken al over samenwonen, trouwen of een compleet gezamenlijk leven spreekt, kun je daar kritischer naar kijken.

Maar herstel betekent niet dat je voortaan achter iedere charmante persoon een narcist moet zoeken. Dan bepaalt jouw oude relatie nog steeds hoe jij vandaag leeft. Het doel is niet wantrouwen. Het doel is onderscheidingsvermogen. Je hoeft niet iedereen te wantrouwen om beter te luisteren naar wat jij ziet en voelt wanneer iets niet klopt.

De stroop hoeft niet weg

Ik heb eerder de vergelijking gebruikt dat je met stroop meer vliegen vangt dan met azijn en dat empathische, loyale en warme mensen daardoor aantrekkelijk kunnen zijn voor iemand die daar veel uit wil halen. Maar na zo'n relatie hoef jij niet van stroop in azijn te veranderen. Dat zou een beroerde conclusie zijn. Je hoeft niet minder liefdevol, minder empathisch of minder betrokken te worden. Wel mag je leren dat liefde zonder grens geen liefde voor jezelf is. Je kunt geven zonder jezelf weg te geven en vertrouwen zonder jouw ogen dicht te doen.

Loslaten betekent ook ophouden met wachten op erkenning

Misschien wacht je nog op excuses. Je wilt dat jouw ex eindelijk zegt dat jij gelijk had, dat hij of zij erkent wat er is gebeurd en begrijpt hoeveel schade het heeft aangericht. Dat verlangen begrijp ik. Erkenning kan belangrijk voelen omdat je zo lang aan jezelf hebt getwijfeld. Alleen kun je jezelf gevangen houden wanneer jouw herstel afhankelijk blijft van het moment waarop de ander eindelijk gaat reflecteren.

Bij de narcist en zelfreflectie gaat het precies over die moeite met het eigen aandeel. Misschien komt de erkenning waar jij op wacht dus helemaal niet of niet in de vorm die jij nodig hebt. Dan wordt een pijnlijke maar belangrijke vraag: kan ik mijn eigen ervaring erkennen zonder dat mijn ex die eerst bevestigt?

Als je samen kinderen hebt

Loslaten wordt ingewikkelder wanneer je vanwege kinderen contact moet blijven houden. Dan kun je iemand niet volledig uit jouw leven verwijderen en moet je misschien praktische afspraken blijven maken met degene van wie je emotioneel probeert los te komen. Juist dan worden grenzen, zakelijkheid en niet ieder oud conflict opnieuw aangaan belangrijk. Houd het contact waar mogelijk bij wat noodzakelijk is voor de kinderen en laat je niet telkens terugtrekken in dezelfde discussies die tijdens de relatie al nergens toe leidden.

Wanneer er sprake is van dreiging, intimidatie, controle of je je onveilig voelt, staat veiligheid uiteraard voorop. Zoek dan passende professionele hulp en probeer dit niet uitsluitend als een persoonlijk ontwikkelvraagstuk op te lossen.

Je hoeft jouw geschiedenis niet uit te wissen

Loslaten betekent voor mij niet dat je moet doen alsof de relatie nooit heeft bestaan. Er waren misschien mooie momenten, er zijn mogelijk kinderen uit voortgekomen en je hebt er een deel van jouw leven in geïnvesteerd. Je mag erkennen dat er ook goede herinneringen zijn zonder daarmee terug te hoeven naar een relatie die jou niet goeddeed. Twee dingen kunnen tegelijkertijd waar zijn: ik heb van deze persoon gehouden en ik wil niet meer met deze persoon leven.

Juist wanneer je dat kunt verdragen, hoef je niet meer voortdurend te kiezen tussen twee extreme verhalen. Het was niet allemaal prachtig en het hoeft ook niet allemaal waardeloos te zijn geweest. De vraag voor jouw herstel is wat jij er vandaag mee wilt doen.

Tot slot: van ontgoocheling naar vertrouwen

Eliza voelde zich ontgoocheld, besodemieterd, naïef en dom. Misschien herken je dat. Maar wanneer herstel langzaam op gang komt, kan de betekenis veranderen. Je kunt terugkijken en zien waar jouw grenzen te ver zijn opgeschoven, waar je te lang hebt gehoopt en waar je jouw eigen gevoel niet serieus genoeg hebt genomen. Niet om jezelf alsnog te veroordelen, maar om voortaan anders voor jezelf te zorgen. Loslaten is dan niet alleen afscheid nemen van jouw ex. Het is ook stoppen met jezelf bekijken door de ogen van iemand die jouw eigenwaarde heeft aangetast.

Uiteindelijk wil je weer kunnen zeggen: ik vertrouw mijn gevoel, ik vertrouw mijn keuzes en ik hoef mezelf niet meer te bewijzen tegenover degene die mij ooit liet twijfelen aan wie ik was. Dan wordt de relatie onderdeel van jouw geschiedenis in plaats van degene die jouw toekomst blijft bepalen.