home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / relatieproblemen / narcist werkwijze / narcist zelfreflectie

Er is één vraag die een narcist niet snel aan zichzelf stelt: "Ben ik echt een narcist?"

Je kunt honderd kenmerken van een narcist opnoemen. Bij het thema de werkwijze van een narcist schreef ik al over het aantrekken, dramatiseren, afstoten en opnieuw vrede sluiten. Maar er is een kenmerk dat wat mij betreft veel zegt over narcistische patronen en dat lang niet altijd wordt genoemd: werkelijk naar jezelf kijken en jezelf de vraag stellen of jij misschien een aandeel hebt in wat er steeds misgaat.

‘Da's toch bijzonder’, zei Yvonne pas tegen me. Ze was gehuwd met Jaap, die volgens haar duidelijke narcistische trekken vertoonde. Het huwelijk is erop stukgelopen. Toch vroeg Jaap zich volgens Yvonne nauwelijks af wat zijn eigen aandeel was. Integendeel. Yvonne ging zo sterk aan zichzelf twijfelen dat zij zich op een gegeven moment begon af te vragen of zíj misschien de narcist was. Dat laat ook zien hoe zelfreflectie, beschuldiging en gaslighting met elkaar verweven kunnen raken.

Zelfreflectie betekent dat je jouw eigen gelijk kunt onderzoeken

Zelfreflectie is meer dan achteraf zeggen dat een gesprek vervelend is verlopen. Het betekent dat je werkelijk bereid bent om te onderzoeken wat jouw aandeel was, welke overtuigingen jou stuurden en of jouw gedrag misschien anders bij de ander is binnengekomen dan jij bedoelde. Daarvoor moet je enige onzekerheid kunnen verdragen. Je moet het kunnen uithouden dat je misschien niet volledig gelijk hebt.

Juist daar kan het bij sterke narcistische patronen schuren. Wanneer jouw zelfbeeld afhankelijk is van gelijk krijgen, bewondering of het gevoel dat jij degene bent die het goed ziet, voelt een fout erkennen niet als een kleine correctie. Het kan worden ervaren als aantasting van wie je bent. Dan wordt verdedigen aantrekkelijker dan onderzoeken.

De schuld ligt bij de ander

Wanneer je jezelf eenmaal hebt overtuigd van jouw eigen juistheid, is het vervolgens logisch dat problemen vooral door anderen worden veroorzaakt. Die ander heeft je gekwetst, niet geluisterd, te weinig gewaardeerd of verkeerd behandeld. Natuurlijk kan dat soms werkelijk zo zijn. Het probleem ontstaat wanneer dezelfde conclusie vrijwel altijd wordt getrokken en het eigen gedrag steeds buiten beeld blijft.

Dan ontstaat gemakkelijk schuldverschuiving. Je begint bijvoorbeeld over iets wat jouw partner heeft gedaan en een tijdje later gaat het vooral over jouw toon, jouw gevoeligheid of iets wat jij weken geleden verkeerd hebt gedaan. De oorspronkelijke vraag verdwijnt en jij wordt degene die zich moet verantwoorden.

Bij manipulatie door jouw partner kan schuldverschuiving samengaan met andere patronen, zoals DARVO. Daarbij wordt gedrag eerst ontkend, vervolgens word jij aangevallen omdat je het benoemt en uiteindelijk staat jouw partner als slachtoffer tegenover jou. Voor iemand die weinig naar het eigen aandeel wil kijken is dat natuurlijk een bijzonder comfortabele uitkomst.

Projecteren: wat bij mij hoort, leg ik bij jou neer

Projectie past daar eveneens bij. Eigenschappen, gevoelens of gedragingen die moeilijk bij jezelf onder ogen te zien zijn, worden bij de ander waargenomen en benoemd. Iemand die zelf sterk controlerend is, noemt jou controlerend. Iemand die zelf voortdurend bevestiging nodig heeft, zegt dat jij aandachtsgeil bent. Iemand die zelf de werkelijkheid verdraait, beschuldigt jou ervan dat je niet eerlijk bent.

Dat kan enorm verwarrend zijn wanneer jij van nature juist gemakkelijk naar jezelf kijkt. Je denkt: misschien heeft hij inderdaad een punt. Misschien ben ik wel te dominant, te gevoelig of te egoïstisch. Zelfreflectie is dan ineens geen kracht meer, maar een deur waardoor iedere beschuldiging naar binnen kan komen.

Yvonne ging uiteindelijk zichzelf onderzoeken

Dat gebeurde ook bij Yvonne. Niet Jaap, maar zij begon zich af te vragen of zij misschien narcistisch was. Op zichzelf is er niets verkeerd aan zo'n vraag. Sterker nog, je eigen gedrag onderzoeken is gezond. Alleen wordt het vreemd wanneer de ene partner voortdurend in zichzelf graaft en de andere partner iedere oorzaak buiten zichzelf blijft zoeken.

Dan ontstaat een scheve verhouding. Jij leest artikelen, denkt na over gesprekken, probeert jouw gedrag te veranderen en vraagt jezelf af of je misschien tekortschiet. De ander hoeft ondertussen nauwelijks iets te onderzoeken, want jouw twijfel bevestigt juist het verhaal dat het probleem bij jou zit.

Gaslighting maakt zelfreflectie tot zelftwijfel

Daarom ligt de verbinding met gaslighting voor de hand. Gezonde zelfreflectie helpt je om beter te begrijpen wat er gebeurt. Gaslighting kan ervoor zorgen dat diezelfde bereidheid om naar jezelf te kijken omslaat in chronische zelftwijfel. Je onderzoekt dan niet meer rustig jouw aandeel, maar vraagt je voortdurend af of jouw waarneming überhaupt nog betrouwbaar is.

Je weet bijvoorbeeld vrij zeker wat jouw partner heeft gezegd, maar krijgt te horen dat het nooit zo is gegaan. Vervolgens denk je niet alleen: wij herinneren het ons verschillend. Je denkt: misschien heb ik het inderdaad allemaal verkeerd. Wanneer zoiets steeds opnieuw gebeurt, kan jouw vermogen tot zelfreflectie tegen je worden gebruikt.

Stelt een narcist dan geen vragen?

Natuurlijk wel. Alleen kan de aard van de vraag veel zeggen. Een vraag hoeft namelijk niet werkelijk onderzoekend te zijn. Je kunt ook een vraag stellen om bevestigd te krijgen wat je al denkt. Dan staat de conclusie vooraf vast en zoek je vooral naar informatie die daarbij past.

Dat raakt aan de self-fulfilling prophecy. Wanneer iemand ervan overtuigd is dat de ander ondankbaar, onbetrouwbaar of egoïstisch is, kan vrijwel iedere gebeurtenis worden uitgelegd als bevestiging van dat beeld. Informatie die er niet bij past krijgt minder gewicht of wordt anders geïnterpreteerd.

Een werkelijkheid die koste wat kost overeind moet blijven

Daar zit iets achter. Iemand kan in zijn hoofd een werkelijkheid hebben opgebouwd waarin hij precies weet wie hij zelf is, wie de ander is en waarom dingen gebeuren. Wanneer andere informatie die werkelijkheid bedreigt, ontstaat er spanning. Werkelijke zelfreflectie zou dan betekenen dat er misschien meerdere werkelijkheden naast elkaar bestaan en dat de eigen uitleg niet automatisch de enige juiste is.

Voor iemand die veel behoefte heeft aan controle of zekerheid kan dat bijzonder bedreigend zijn. Toegeven dat je iets verkeerd hebt gezien betekent dan niet alleen: ik zat er deze keer naast. Het kan veel groter voelen. Wanneer mijn oordeel hierover niet klopt, wat klopt er dan nog meer niet? De verdediging van het eigen gelijk wordt daardoor steeds belangrijker.

Selectief kijken naar wat het eigen verhaal bevestigt

Dat zie je terug in de manier waarop informatie kan worden geselecteerd. Er wordt vooral onthouden wat past bij de eigen overtuiging. Dingen die de ander goed heeft gedaan verdwijnen naar de achtergrond, terwijl iedere fout wordt opgeslagen als nieuw bewijs. Hetzelfde kan gebeuren met gesprekken: één ongelukkige zin van jou wordt maanden later nog aangehaald, terwijl de context waarin die zin werd uitgesproken nauwelijks meer bestaat.

Zo kan een beeld van jou ontstaan dat zichzelf voortdurend bevestigt. Jij bent onbetrouwbaar, egoïstisch, labiel of moeilijk. Alles wat je doet wordt vervolgens vanuit dat uitgangspunt geïnterpreteerd. En wanneer je protesteert, kan zelfs jouw protest weer als bewijs dienen: zie je wel hoe defensief je reageert?

Wanneer de doelpalen steeds verschuiven

Gebrek aan zelfreflectie kan ook zichtbaar worden doordat afspraken en normen veranderen zodra ze ongemakkelijk worden. Je probeert rekening te houden met een klacht van jouw partner en doet precies wat er gevraagd werd. Maar daarna blijkt dat niet genoeg te zijn of dat het echte probleem ineens ergens anders lag.

Dat patroon wordt ook wel moving the goalposts genoemd. De doelpalen verschuiven telkens wanneer je denkt dat je eraan hebt voldaan. Dat voorkomt een lastig moment voor de ander: als jij werkelijk hebt gedaan wat gevraagd werd en het probleem blijft bestaan, zou er namelijk misschien naar het eigen aandeel gekeken moeten worden.

Tegenstrijdige verwachtingen voorkomen eveneens zelfonderzoek

Hetzelfde kan gebeuren bij een double bind. Je krijgt bijvoorbeeld te horen dat je zelfstandiger moet zijn, maar zodra je zelfstandig een beslissing neemt ben je egoïstisch. Je moet jouw gevoelens uitspreken, maar wanneer je dat doet ben je te gevoelig. Wat je ook kiest, er kan altijd worden aangetoond dat jij het verkeerd hebt gedaan.

Voor jou levert dat verwarring op. Voor iemand die het eigen gedrag niet wil onderzoeken, levert het iets anders op: de oorzaak blijft bij jou liggen. Je gaat steeds harder zoeken naar de juiste manier om te reageren terwijl de ander nauwelijks hoeft te onderzoeken of de verwachtingen überhaupt redelijk en consistent zijn.

Wat voor vragen stelt een narcist aan anderen?

Ook vragen aan anderen kunnen sterk gestuurd zijn. Niet iedere gesloten vraag is natuurlijk narcistisch of manipulatief, maar let eens op het verschil tussen werkelijk nieuwsgierig vragen en een conclusie in vraagvorm verpakken. ‘Je houdt van die bloemen, toch?’ ‘Nu ben je vast boos op haar, nietwaar?’ ‘Vind je niet dat je te veel op je bord hebt?’ ‘Je bent het met me eens, toch?’

Het antwoord wordt daarmee als het ware al meegeleverd. Wanneer jij een ander antwoord geeft, kan daar vervolgens verbazing, irritatie of discussie op volgen. De vraag was dan niet bedoeld om jouw werkelijkheid te leren kennen, maar om jou te laten aansluiten bij een werkelijkheid die al vaststond.

Triangulatie kan het eigen gelijk nog sterker maken

En soms worden daar anderen bij gehaald. ‘Mijn vrienden vinden ook dat jij overdreven reageert.’ ‘Mijn moeder ziet precies hetzelfde bij jou.’ ‘Iedereen vraagt mij hoe ik het met jou volhoud.’ Dat noemen we triangulatie: een derde persoon of groep wordt tussen jullie geplaatst en gebruikt om de eigen positie sterker te maken.

Voor jou kan dat behoorlijk ontregelend zijn. Je hebt dan niet meer alleen een verschil van inzicht met jouw partner, maar krijgt het gevoel tegenover een compleet gezelschap te staan. Ondertussen hoeft jouw partner nog steeds niet de oorspronkelijke vraag te onderzoeken. Het bewijs ligt immers klaar: anderen zien het ook zo.

Zelfreflectie is niet hetzelfde als jezelf voortdurend de schuld geven

Dat onderscheid vind ik belangrijk. Misschien lees jij dit artikel juist omdat je veel nadenkt over jouw eigen gedrag. Dat is prima. Zelfreflectie helpt je groeien wanneer je ook werkelijk onderscheid kunt maken tussen wat van jou is en wat van de ander is. Het betekent niet dat je iedere beschuldiging moet internaliseren.

Je kunt erkennen dat jouw toon niet handig was zonder daarmee verantwoordelijk te worden voor het gedrag van jouw partner. Je kunt zeggen dat je ergens anders op had willen reageren zonder de complete schuld voor een conflict over te nemen. En je kunt ontdekken dat je iets fout hebt gedaan zonder te accepteren dat jij daarom als persoon fout bent.

Maar kan iemand met narcistische trekken dan nooit reflecteren?

Zo absoluut zou ik het niet willen stellen. Mensen zijn geen eenvoudige categorieën en narcistische trekken kunnen in verschillende gradaties voorkomen. Iemand kan op bepaalde momenten best iets erkennen of terugkijken op het eigen gedrag. De belangrijkere vraag is daarom wat er gebeurt wanneer zelfreflectie werkelijk iets kost.

Kan iemand verantwoordelijkheid nemen zonder onmiddellijk een tegenbeschuldiging te formuleren? Kan een fout worden erkend zonder dat daarna uitvoerig wordt uitgelegd waarom jij die fout eigenlijk hebt veroorzaakt? Kan jouw ervaring serieus worden genomen wanneer die niet past bij het eigen verhaal? Daar wordt zichtbaar hoeveel ruimte er werkelijk is voor zelfonderzoek.

Waarom deze vraag voor jou belangrijker kan zijn dan voor de ander

Misschien blijf je hopen dat jouw partner uiteindelijk tot inzicht komt. Wanneer hij maar eenmaal begrijpt wat hij doet, verandert alles. Dat is een begrijpelijke gedachte. Maar je kunt iemand niet dwingen tot zelfreflectie. Je kunt honderd voorbeelden geven, gesprekken terughalen en precies uitleggen welk patroon zich herhaalt, terwijl de ander nog steeds concludeert dat jij het probleem bent.

Op een bepaald moment wordt daarom een andere vraag belangrijk: hoeveel energie wil jij nog steken in het overtuigen van iemand die niet wil kijken? Dat is geen vraag over de diagnose van jouw partner. Het is een vraag over jouw eigen grenzen en positie in de relatie.

Wanneer jij degene bent die voortdurend in de spiegel kijkt

Het beeld van de spiegel vind ik nog steeds mooi. Zelfreflectie betekent dat je af en toe bereid bent erin te kijken, ook wanneer je niet precies ziet wat je hoopte te zien. Maar wanneer jij voortdurend voor die spiegel staat en jouw partner hem steeds naar jou terugdraait, ontstaat er iets anders. Dan wordt jouw bereidheid tot zelfonderzoek een eenzijdige opdracht.

Juist wanneer je daar sterker in wilt worden, kan weerbaar worden tegenover een narcistische partner een volgende stap zijn. Niet om nooit meer naar jezelf te kijken, maar om te voorkomen dat jij automatisch verantwoordelijk wordt voor alles wat er tussen jullie gebeurt.