home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / aanwezig / zelfingenomenheid

Zelfingenomen: ben je te vol van jezelf?

Ben je zelfingenomen? Dat klinkt niet positief. Maar wellicht hoor je wel vaker dat je het behoorlijk met jezelf getroffen hebt. In dit artikel ga ik in op zelfingenomenheid en ook waar dat vandaan kan komen.

Zelfingenomenheid is een valkuil van aanwezig en profilerend zijn. Je mag jezelf laten zien, weten wat je kunt en ruimte innemen. De valkuil ontstaat wanneer je zo vol raakt van jezelf dat jouw eigen kennis, prestaties, inzichten en persoon voortdurend centraal komen te staan.

Waar komt zelfingenomenheid vandaan?

Wat is de oorzaak van zelfingenomenheid? Dat is een lastige vraag maar ik duid op een paar oorzaken:

• Emotionele verwaarlozing in jouw opvoeding.
• Vroeger werd je vaak overdreven verheerlijkt en nooit eens gecorrigeerd of terechtgezet.
• Ook bij jou thuis werd gevoed dat je op anderen neerkeek.
• Je hebt een narcistische stoornis ontwikkeld en dat kan heel veel oorzaken hebben.

Wat de oorzaak ook is, het gedrag kan behoorlijk vast komen te zitten. Zeker wanneer je er in jouw leven ook succes mee hebt gehad. Als jouw omgeving jou bewondert, naar je luistert of voortdurend bevestigt dat je geweldig bent, is er natuurlijk weinig aanleiding om jezelf eens kritisch tegen het licht te houden.

Wat is het verschil tussen zelfingenomenheid en zelfwaardering?

Goeie vraag: hoe erg is het wanneer je zelfingenomen bent? Wat is dan het verschil met eigenwaarde voelen en zelfwaardering? Ik denk dat het een valkuil is. Zelfingenomenheid is de doorgeslagen variant van aanwezig zijn of van jezelf waarderen.

En wat is het verschil? Jezelf waarderen is jezelf op waarde schatten. Zelfingenomenheid neigt naar zelfoverschatting, maar vooral ook:

• Neerkijken op anderen.
• Betuttelend zijn of belerend.
• Meesterachtig of onderwijzend overkomen: alsof jij het weet en de ander het niet begrijpt.
• Hautain zijn.
• Prat gaan op eigen successen en aanmatigend zijn over andermans prestaties.
• Verwaand en laatdunkend zijn over anderen.
• Neerbuigend zijn over andere mensen.

Jezelf waarderen is dus niet hetzelfde als jezelf verheerlijken. Je mag prima tevreden zijn met wie je bent en trots zijn op wat je kunt. Daar hoeft helemaal niets vanaf. Het wordt anders wanneer jouw waardering voor jezelf gepaard gaat met het lager waarderen van anderen.

Waarom merk je zelfingenomenheid zelf niet altijd?

Dat zit eigenlijk al een beetje in het woord. Wanneer je behoorlijk ingenomen bent met jezelf, kijk je positief naar jouw eigen kennis, kwaliteiten, prestaties en oordeel. Je ziet dus niet onmiddellijk een probleem. Jij vindt misschien dat je gewoon goed bent in wat je doet en dat je daar best voor uit mag komen.

Ook kritiek kan dan gemakkelijk worden weggewuifd. Wanneer iemand zegt dat je nogal vol van jezelf bent, kun je denken dat diegene jaloers is. Wanneer iemand jouw mening betwist, begrijpt hij de materie misschien gewoon niet goed genoeg. En wanneer meerdere mensen je zelfingenomen vinden, kun je zelfs tot de conclusie komen dat er kennelijk maar weinig mensen zijn die jouw niveau aankunnen.

Zo kun je jezelf aardig buiten schot houden. Iedere reactie uit jouw omgeving wordt dan ingepast in het beeld dat je al van jezelf had. Juist daarom is zelfkennis en zelfinzicht belangrijk. Niet alleen weten waar je goed in bent, maar ook kunnen zien hoe jij overkomt en wat jouw gedrag met andere mensen doet.

Welke kernkwaliteit ligt onder zelfingenomenheid?

Wanneer zelfingenomenheid jouw valkuil is, is de kernkwaliteit aanwezig of profilerend. Je durft jezelf te laten zien, neemt ruimte in en bent niet bang om jouw kennis, kwaliteiten of ideeën naar voren te brengen. Dat is juist een mooie kracht.

Jouw leerdoel is bescheidenheid, want dat versiert de mens. In de balans van aanwezig zijn en bescheidenheid vermijd je de valkuil van zelfingenomenheid. Je hoeft dus niet ineens te doen alsof je niets kunt. Je hoeft alleen niet voortdurend te bewijzen hoe goed je bent.

Zelfingenomenheid kan ook in jouw allergie zitten. Dan is bescheidenheid juist de kernkwaliteit. Waarschijnlijk krijg je dan snel kromme tenen van mensen die zichzelf op de borst kloppen, voortdurend vertellen hoe goed ze zijn of opvallend weinig belangstelling hebben voor de bijdrage van een ander.

Welke valkuilen liggen dicht bij zelfingenomenheid?

Een aantal valkuilen ligt dicht tegen zelfingenomenheid aan. Ze kunnen samen voorkomen, maar ze hebben ieder een ander accent. Bij hautain en hoogmoedig gedrag ligt de nadruk sterker op het verheven voelen boven anderen. Je kijkt als het ware van boven naar beneden.

Bij zelfzuchtig en eergevoelig gedrag draait het sterker om eigen gewin, eigen eer en de aandacht voor jezelf. Bij zelfingenomenheid ligt het accent op hoe bijzonder goed je met jezelf getroffen bent: jouw kennis, jouw kunde, jouw inzichten en jouw prestaties worden wel erg bewonderenswaardig gevonden. Vooral door jezelf.

Daarom is het nuttig om die valkuilen niet allemaal op één hoop te gooien. Ze raken elkaar, maar deze pagina gaat specifiek over het zo ingenomen zijn met jezelf dat jouw eigen waarde en betekenis buitenproportioneel veel aandacht krijgen.

Wat doet zelfingenomen gedrag met andere mensen?

Zelfingenomen gedrag kan vermoeiend zijn voor de omgeving. Wanneer jij voortdurend laat merken wat je weet, wat je kunt, wat je hebt bereikt en hoe goed jouw inzichten zijn, blijft er voor de ander weinig ruimte over om zelf iets in te brengen. Een gesprek kan dan langzaam veranderen in een podium waarop er eigenlijk maar één hoofdrolspeler is.

Anderen kunnen stoppen met vertellen over hun eigen successen omdat jij er toch onmiddellijk een groter succes tegenover zet. Ze kunnen hun mening voor zich houden omdat jij al hebt uitgelegd hoe het werkelijk zit. Of ze laten je maar praten en denken ondertussen het hunne ervan. Dat is niet direct de verbinding die je waarschijnlijk voor ogen had.

Het kan ook tot afstand leiden. Mensen willen best omgaan met iemand die goed is in zijn vak, veel weet of succes heeft. Het wordt lastiger wanneer ze bij ieder contact opnieuw moeten horen hoe bijzonder dat allemaal is. Jezelf op een voetstuk zetten heeft bovendien één praktisch nadeel: op een voetstuk is het meestal behoorlijk eenzaam.

Hoe blijf je zichtbaar zonder jezelf op een voetstuk te zetten?

Door jouw kwaliteit aanwezig en profilerend gewoon te blijven gebruiken. Je mag vertellen wat je kunt. Je mag trots zijn op een prestatie en jouw mening duidelijk naar voren brengen. Bescheidenheid betekent niet dat je jezelf kleiner moet voordoen dan je bent.

Het verschil zit in de ruimte die er daarnaast voor de ander blijft. Kun je ook nieuwsgierig zijn naar wat die ander weet? Kun je iemand een compliment geven zonder onmiddellijk jouw eigen prestatie ernaast te zetten? Kun je een goed idee van een ander gewoon een goed idee laten zijn zonder uit te leggen dat jij dat eigenlijk al veel eerder bedacht had?

Je hoeft dus niet van een voetstuk af om vervolgens onder de tafel te kruipen. Met beide benen op de grond is al voldoende. Dan kun je jouw kwaliteiten laten zien en tegelijkertijd erkennen dat andere mensen ook iets in huis hebben.

Ontwikkeldoelen bij zelfingenomenheid

Als leerdoel formuleer ik nederigheid, bescheidenheid en zelfinzicht. Concreet kun je deze drie ontwikkeldoelen gebruiken:

• Bescheidenheid ontwikkelen zonder jouw eigen kwaliteiten, kennis of prestaties te ontkennen.
• Meer zelfinzicht ontwikkelen in de manier waarop jouw gedrag en zelfbeeld op andere mensen overkomen.
• Nederigheid ontwikkelen door werkelijk ruimte te geven aan de kennis, prestaties en bijdrage van anderen.

Veelgestelde vragen over zelfingenomenheid

Zelfingenomenheid wordt gemakkelijk verward met zelfvertrouwen, trots en jezelf waarderen. Het verschil zit vooral in de mate waarin je vol bent van jezelf en in wat dat vervolgens doet met de ruimte en waardering die je voor anderen overhoudt.

Is zelfingenomen hetzelfde als zelfverzekerd?

Nee. Iemand die zelfverzekerd is, weet wat hij kan en hoeft daar niet voortdurend bevestiging voor te krijgen. Zelfingenomenheid gaat verder: je bent zo gecharmeerd van jouw eigen kennis, kunde of persoon dat je jezelf gemakkelijk op een voetstuk zet.

Is trots zijn op jezelf verkeerd?

Nee. Je mag trots zijn op wat je hebt bereikt en tevreden zijn met jouw kwaliteiten. Het wordt zelfingenomen wanneer je zo vol raakt van jouw eigen prestaties dat je de bijdrage van anderen kleiner gaat maken of nauwelijks nog ziet.

Waarom vinden andere mensen zelfingenomen gedrag irritant?

Omdat een gesprek snel eenzijdig wordt wanneer iemand voortdurend zichzelf centraal stelt. Mensen willen ook gezien, gehoord en gewaardeerd worden. Wanneer alle bewondering steeds dezelfde kant op moet, houdt de aardigheid er op den duur wel een beetje vanaf.

Kan zelfingenomenheid samengaan met onzekerheid?

Ja. In de oorzaken kan juist onzekerheid of een moeilijke emotionele voorgeschiedenis een rol spelen. De buitenkant kan bijzonder tevreden en overtuigd overkomen terwijl daar iets anders onder zit.

Kun je zelfingenomenheid afleren?

Je kunt leren om jouw gedrag beter te herkennen en jouw aandacht anders te verdelen. Daarvoor hoef je jouw kwaliteiten niet te ontkennen. Het gaat vooral om meer zelfinzicht, bescheidenheid en echte belangstelling voor wat andere mensen te bieden hebben.