home / persoonlijke ontwikkeling / stress / slachtofferrol

Slachtofferrol: je voelt je slachtoffer van de situatie

Binnen het bredere thema stress en persoonlijke stresspatronen ga ik in dit artikel in op de slachtofferrol. Dat woord wordt nogal gauw in de mond genomen als iemand iets meemaakt en daarover vertelt. Al te snel wordt gezegd: ‘O, die zit wel heel erg in de slachtofferrol.’ Ik ga in op de volgende onderwerpen:

• Het verschil tussen slachtoffer zijn en de slachtofferrol.
• Jezelf slachtoffer voelen, wat iets anders is dan slachtoffer zijn.
• Communicatie vanuit de slachtofferrol.

Wat is de slachtofferrol?

In tegenstelling tot de definitie van slachtoffer gaat het niet over wat je is overkomen, maar over hoe je omgaat met wat je is overkomen. Het kenmerk daarbij is dat je geen verantwoordelijkheid neemt voor hoe jij je voelt, wat je denkt en voor de keuzes die je maakt. Je zoekt iets of iemand buiten jezelf die je aanwijst als dader en beschuldigt als verantwoordelijke voor hoe jij je voelt.

Hoe herken je het verschil?

Een slachtoffer is iets aangedaan en er kan sprake zijn van een dader. De slachtofferrol gaat over hoe jij omgaat met jouw gevoelens en gedachten in bepaalde situaties. Je kunt dus werkelijk slachtoffer zijn en toch proberen verantwoordelijkheid te nemen voor de manier waarop je met de gevolgen omgaat. Andersom kun je je slachtoffer voelen van een situatie zonder dat iemand jou bewust iets heeft aangedaan.

Wat is de betekenis van het woord slachtoffer?

Ik ga eerst even naar de diepergaande betekenis van het woord slachtoffer. De oorsprong van het woord is religieus. Het woord komt uit het Latijnse victima, dat offerlam betekent. Een offer wordt in religie gebracht of aangeboden aan God om met de hoogste in het reine te komen, om God te bedanken, schuld te erkennen en weer een goede relatie met Hem op te bouwen. Daar zit verwantschap met de slachtofferrol. Wanneer je in de slachtofferrol zit:

• Neem je geen verantwoordelijkheid en leg je die bij een ander neer.
• Kijk je lijdelijk toe.
• Stel je je ondergeschikt op.
• Ben je gelaten en passief.

Herken je dat je jezelf slachtoffer voelt?

Herken je bij jezelf dat je vaker in de slachtofferrol zit? Of zeggen anderen dat jij vaak in de slachtofferrol zit? Jezelf slachtoffer voelen is een natuurlijke reactie op rouw, stress en spanning en veranderingen waarop jij niet zat te wachten. Zeker, je hebt gelijk: het is geen effectieve reactie. Maar het is wel een natuurlijke reactie. Wees daarom in eerste instantie een beetje mild voor jezelf.

Wat zijn kenmerken van de slachtofferrol?

Kenmerkend voor de slachtofferrol is geen verantwoordelijkheid nemen en iets of iemand verantwoordelijk maken voor hoe jij je voelt in een bepaalde situatie. Het is een uiting van hulpeloosheid. Gevoelens van onmacht spelen vast en zeker een rol. Ik noem het ook wel een vorm van zelfmedelijden. Je herkent het bijvoorbeeld aan uitspraken als:

• Och, dat mij dat nu moet overkomen.
• Ja hoor, ze moeten mij weer hebben.
• Ik ben weer de pineut.
• Zie je wel: ik red het toch niet.
• Typisch iets voor mij.
• Ja hoor, dat heb ik weer.
• Ja, maar dat kan ik verder ook niet helpen.
• Ja, maar daar kan ik ook niets aan doen.
• Je snapt toch wel dat mijn hoofd daar niet naar staat?

Waarom helpt achteraf denken je niet verder?

Achteraf zei Henk: ‘Had ik ook wel drie jaar eerder kunnen scheiden.’ Ik zei: ‘Achteraf had je misschien niet moeten trouwen.’ Achteraf zei Lisette, een ondernemer: ‘Had ik die medewerker veel eerder moeten ontslaan.’ Ik zei: ‘Achteraf had je die medewerker nooit in dienst moeten nemen.’

Ook aan achteraf heb je op die manier vaak niet zoveel. Of zoals een curator zei: ‘Achteraf kun je een koe in de kont kijken.’ Mijn moeder drukte het zo uit: ‘Achteraf kun je met een dubbeltje door de wereld.’ Achteraf brengt niets. Achteraf kun je wonen en dat biedt vrijheid. Verder heb je er niets aan.

Waarom horen vermijden en ontkennen bij de eerste reactie?

Vermijden en ontkennen is een eerste en natuurlijke reactie die ontstaat bij negatieve veranderingen, bij stress en zelfs bij het rouwproces. Er zitten gevoelens achter van machteloosheid. Er is altijd een relatie tussen gevoelens en verandering. Kortom: wanneer jij je geslachtofferd voelt, is dat geen gekke eerste reactie. Het is logisch, normaal en natuurlijk.

Wat gebeurt er wanneer je in de slachtofferrol blijft hangen?

Als de eerste schok na een ingrijpende gebeurtenis of verandering voorbij is, wordt het tijd om de balans op te maken en te besluiten hoe je met de situatie omgaat. Maar wellicht blijf je dan in de slachtofferrol hangen. Volgens mij is dat ook een keuze, hoewel misschien niet helemaal bewust. Je bent gekwetst en beschadigd. Je hebt geen vertrouwen meer. De rol van slachtoffer kan dan houvast geven. In de basis komt die houding voort uit angst:

• Angst om diepere gevoelens toe te laten.
• Angst om jouw eigen valkuilen onder ogen te zien.
• Angst om aandacht en steun te verliezen en er alleen voor te staan.
• Angst om overtuigingen los te laten.
• Angst voor onzekerheid.
• Angst om ingrijpende keuzes te maken.

Gek eigenlijk: achter jouw muur van gekwetstheid voel je je minder kwetsbaar. Maar je voelt het al aan. Blijven hangen in de slachtofferrol is funest. Hoe begrijpelijk het ook is en hoe logisch jouw reacties ook zijn: het gaat je niet verder helpen. Net zo min als de ander voortdurend beschuldigen vanuit de rol van aanklager helpt. Het wordt er zelfs erger van.

Waarom werkt de slachtofferrol niet?

De slachtofferrol is een vorm van klagen en beschuldigingen uiten zonder dat je verantwoordelijkheid neemt. Wanneer je in dat mechaniekje gevangen blijft zitten, kom je geen stap verder. Je blijft doorgaan met verwijten, omdat de ander het heeft gedaan of de situatie het heeft veroorzaakt. Of je blijft hangen in zelfverwijten: had ik maar dit, zus of zo. Je zult zien dat jouw omgeving daar op den duur genoeg van krijgt en een keer roept: ‘Nu weten we het wel.’

Klagen helpt niet, verantwoordelijkheid nemen wel

Klagen is iets anders dan jouw verdriet of boosheid uiten. Gevoelens uiten heeft een functie. Blijven klagen over wat je is overkomen, is zinloos. Het leerdoel is om jouw eigen verantwoordelijkheid te pakken, de regie te nemen en een plan van aanpak te maken om de stress te verminderen.

Hoe verlaat je de slachtofferrol?

De slachtofferrol verlaten betekent niet dat je ontkent wat jou is overkomen. Het betekent dat je onderzoekt welke invloed je nog wel hebt en welke verantwoordelijkheid je kunt nemen voor jouw verdere leven. Je kunt jezelf bijvoorbeeld afvragen:

• Wat is mij werkelijk overkomen?
• Welke gevoelens roept dit bij mij op?
• Wat heb ik nu nodig?
• Waar heb ik wel invloed op?
• Welke keuze kan ik zelf maken?
• Welke verantwoordelijkheid ligt bij mij?
• Welke stap helpt mij om verder te komen?

Verantwoordelijkheid nemen betekent niet dat je de schuld op je neemt voor wat een ander jou heeft aangedaan. Het betekent dat je opnieuw richting geeft aan de manier waarop je met de situatie omgaat.

Daarbij kan het helpen om jouw stressbestendigheid en weerbaarheid verder te ontwikkelen.

Samenvattend: pak de regie terug

Wanneer jouw omgeving jou verwijt dat je in de slachtofferrol zit, trek je daar in eerste instantie niet te veel van aan. Het is een normale reactie op negatieve veranderingen en stress.

Voorkom wel dat je in deze rol van geslachtofferde blijft hangen. Sta op, pak de regie en doorbreek de vicieuze cirkel.

Veelgestelde vragen over de slachtofferrol

Hieronder lees je antwoorden op veelgestelde vragen over slachtoffer zijn, jezelf slachtoffer voelen en verantwoordelijkheid nemen.

Wat is het verschil tussen slachtoffer zijn en de slachtofferrol?

Slachtoffer zijn betekent dat jou werkelijk iets is overkomen. De slachtofferrol gaat over de manier waarop je omgaat met wat er is gebeurd en of je verantwoordelijkheid neemt voor jouw verdere keuzes.

Is jezelf slachtoffer voelen een normale reactie?

Ja. Jezelf slachtoffer voelen kan een natuurlijke eerste reactie zijn op stress, rouw en negatieve veranderingen waarop je niet zat te wachten.

Waarom blijf je soms in de slachtofferrol hangen?

De rol kan houvast geven wanneer je gekwetst, angstig of onzeker bent. Je hoeft dan minder snel jouw gevoelens, valkuilen en moeilijke keuzes onder ogen te zien.

Betekent verantwoordelijkheid nemen dat het jouw schuld is?

Nee. Verantwoordelijkheid nemen is iets anders dan schuld op je nemen. Je erkent wat jou is aangedaan en onderzoekt vervolgens hoe je zelf verder wilt gaan.

Hoe stap je uit de slachtofferrol?

Door jouw gevoelens en behoeften te erkennen, te onderzoeken waarop je invloed hebt, keuzes te maken en opnieuw de regie over jouw leven te pakken.