home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / medelijden

Medelijden is een kwaliteit

Medelijden omschrijf ik als kwaliteit. Ik weet dat daar her en der anders over gedacht wordt. Maar dat komt ook door de betekenis die je aan het woord medelijden geeft. Wat mij betreft zijn er twee woorden die nauw verband houden met de uitleg van wat medelijden is. Het eerste woord duidt op compassie en komt van het woord compassio. Dat betekent meedragen, meedulden. Het tweede woord is condolens. Daar komt ons woord condoleren vandaan. In diepe zin betekent dat: samen de pijn voelen.

Wanneer lijd je mee met een ander?

Je kunt medelijden hebben met een medemens die hulpeloos, hopeloos of machteloos is of die zich in een uitzichtloze situatie bevindt. Maar je kunt ook medelijden hebben met dieren die pijn lijden. Medelijden is een vorm van meelijden met de ander. Het raakt emotie en gevoel. Het lijden of verdriet van de ander spreekt jou aan.

Dat kan in tal van situaties gebeuren. Ik noem er een paar:

• Je bent een gevoelsmens en je bent snel geraakt.
• Je beschikt over inlevingsvermogen.
• Je hebt een betrekking op de ander: je houdt van de ander of je voelt genegenheid voor hem of haar.
• Je herkent het leed van de ander omdat je het zelf ook hebt meegemaakt. Het lijden of verdriet van de ander roept bij jou emoties en herinneringen op.

Wat is het verschil tussen medelijden, compassie en empathie?

Medelijden, compassie en empathisch vermogen liggen dicht bij elkaar, maar ik gebruik ze niet helemaal hetzelfde. Bij medelijden staat voor mij het meelijden centraal. De pijn, het verdriet of het lijden van de ander raakt jou en je beleeft daar iets van mee.

Empathisch vermogen gaat breder over emotioneel kunnen meevoelen met wat de ander ervaart. Inlevingsvermogen gaat vooral over je kunnen verplaatsen in de situatie en het perspectief van de ander. Compassie legt meer nadruk op mededogen: het lijden van de ander raakt je en roept betrokkenheid op. De begrippen raken elkaar dus voortdurend, maar medelijden heeft voor mij heel nadrukkelijk te maken met samen de pijn voelen.

Waarom heb je met de een wel medelijden en met de ander niet?

Vaak zijn we selectief in het medegevoel voor het lijden van andere mensen. De ene situatie raakt ons en spreekt ons aan. De andere niet. Hoe dat komt? Gevoelens van medelijden hebben ook te maken met jouw normen- en waardenpatroon.

Ik noem wat voorbeelden:

• Wanneer iemand door eigen toedoen met justitie in aanraking komt, hebben veel mensen minder snel medelijden en zeggen ze: ‘Tja, dat is zijn eigen schuld.’
• Wanneer iemand in het rouwproces van een echtscheiding zit, zeggen sommige mensen: ‘Je hebt er zelf voor gekozen.’ Daarbij zijn ze overigens behoorlijk normatief voor de ander.
• Wanneer iemand financiële problemen heeft maar wel geld heeft om te roken of te drinken, zeggen mensen soms: ‘Dan moet je dat roken of drinken eerst maar eens laten staan.’

Je ziet dus dat ons oordeel over verantwoordelijkheid meespeelt in de mate waarin we meevoelen. Zodra we vinden dat iemand zijn situatie zelf veroorzaakt heeft, wordt medelijden soms ineens een stuk moeilijker. De vraag is dan of je nog kunt zien wat iemand doormaakt, ook wanneer je diens keuzes niet begrijpt of goedkeurt.

Wanneer wordt medelijden te beschermend?

Medelijden kan doorslaan naar de valkuil van te inlevend of te invoelend zijn. Dat gebeurt wanneer je de ander voortdurend in bescherming wilt nemen of wanneer je de ander zielig gaat vinden. Het komt voort uit het gevoel om de ander te willen bewaren voor pijn, rouw of verdriet.

Soms nemen mensen de emoties en gevoelens van anderen bijna over. In dat geval wordt het verdriet van de ander als het ware hun eigen verdriet. Je raakt dan steeds verder betrokken en hebt moeite om onderscheid te blijven maken tussen wat van de ander is en wat van jou is.

Het leerdoel is daarom om voldoende distantie te houden en het verdriet van de ander wel mee te beleven, maar niet over te nemen. Dat kan overigens ook niet echt, maar toch wordt het vaak geprobeerd. Juist wanneer je sterk meevoelt, is het belangrijk om nabij te kunnen zijn zonder verantwoordelijk te worden voor het gevoel, herstel of geluk van de ander.

Kun je meeleven zonder het probleem van de ander over te nemen?

Ja. Je kunt naast iemand staan zonder het probleem voor hem of haar op te lossen. Je kunt luisteren, troosten, steun geven en aanwezig zijn zonder dat jij verantwoordelijk wordt voor het verdwijnen van het verdriet. Dat onderscheid is belangrijk.

Iemand zielig vinden kan zelfs iets anders teweegbrengen dan werkelijk meeleven. Wanneer jij voortdurend probeert te redden, beschermen of oplossen, geef je de ander misschien onbedoeld de boodschap dat hij het zelf niet aankan. Meeleven betekent daarom ook dat je de ander serieus neemt in zijn eigen kracht en verantwoordelijkheid.

De kunst zit in afstand en nabijheid. Niet zo ver weg dat je hard of onverschillig wordt, maar ook niet zo dichtbij dat jij het lijden van de ander op jouw schouders probeert te nemen.

Waar erger je je aan als je sterk meeleeft?

De allergie van medelijden is hardvochtigheid en afstandelijkheid. Wanneer jij sterk geraakt wordt door het leed van een ander, kun je je moeilijk voorstellen dat iemand daar koud of ongevoelig op reageert.

Je kunt je bijvoorbeeld ergeren aan mensen die verdriet onmiddellijk wegredeneren, heel snel met ‘eigen schuld’ komen of vinden dat iemand zich maar eens bij elkaar moet rapen. Voor jou mist daar iets van menselijkheid en mededogen. Toch ligt ook daar een aandachtspunt: dat iemand minder zichtbaar meevoelt dan jij, betekent niet automatisch dat die persoon niets voelt.

Is medelijden voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Wanneer iemand verdriet heeft, ga je snel analyseren, relativeren of oplossingen aandragen. Je vindt emoties ongemakkelijk, houdt liever wat afstand of denkt al snel dat iemand zelf iets aan de situatie moet veranderen. Dan kan meeleven voor jou een uitdaging zijn.

Medelijden ontwikkelen betekent niet dat je alle pijn van anderen op jouw schouders moet nemen. Het begint veel kleiner. Even aanwezig blijven wanneer iemand verdrietig is. Niet meteen vertellen wat de ander moet doen. Niet direct zoeken naar een oplossing. Soms is het genoeg om te erkennen: ik zie dat dit je pijn doet.

Welke ontwikkeldoelen passen bij medelijden?

Wanneer medelijden en meevoelen sterk bij jou passen, hoef je niet harder of afstandelijker te worden. De ontwikkeling zit vooral in betrokken blijven zonder jezelf of de ander kwijt te raken.

• Het verdriet van de ander mee kunnen beleven zonder het als jouw eigen verdriet te gaan dragen.
• De ander steunen zonder automatisch de verantwoordelijkheid voor diens probleem over te nemen.
• Dichtbij kunnen blijven en tegelijkertijd voldoende distantie en eigen grenzen bewaren.

Veelgestelde vragen over medelijden

Medelijden roept gemakkelijk discussie op. Is het goed om medelijden te hebben? Maak je iemand daarmee niet klein? En hoeveel van het verdriet van een ander moet je eigenlijk toelaten? Daarom nog vijf vragen die bij deze kwaliteit passen.

Is medelijden hetzelfde als iemand zielig vinden?

Nee. Voor mij zit daar juist een belangrijke grens. Medelijden betekent dat het lijden van de ander jou raakt en dat je daarin meeleeft. Iemand zielig vinden kan ertoe leiden dat je hem vooral als hulpeloos gaat zien. Dan bestaat het risico dat je de kracht en verantwoordelijkheid van de ander onvoldoende ziet.

Moet je iets oplossen als je medelijden hebt?

Nee. Soms kun je iets doen en soms niet. Bovendien is oplossen lang niet altijd wat de ander nodig heeft. Aanwezig zijn, luisteren of erkennen wat iemand doormaakt kan soms veel meer betekenen dan onmiddellijk met een oplossing komen.

Kun je medelijden hebben met iemand die zelf fouten heeft gemaakt?

Ja. Meeleven betekent niet dat je alles goedkeurt wat iemand heeft gedaan. Je kunt vinden dat iemand verantwoordelijkheid draagt voor zijn keuzes en tegelijkertijd zien dat hij verdriet, verlies of pijn ervaart. Oordeel en mededogen hoeven niet altijd hetzelfde te zijn.

Waarom raakt het verdriet van sommige mensen je veel harder?

Dat kan komen doordat je een sterke betrekking met iemand hebt, omdat je diens situatie herkent of omdat het raakt aan iets wat je zelf hebt meegemaakt. Ook jouw waarden spelen mee. Het ene verhaal komt daardoor veel dichterbij dan het andere.

Wanneer wordt meeleven ongezond voor jezelf?

Wanneer je voortdurend bezig bent met het verdriet of probleem van de ander, jouw eigen grenzen vergeet of je verantwoordelijk gaat voelen voor iets wat je niet kunt oplossen. Dan verandert betrokkenheid langzaam in overnemen. Meeleven mag je raken, maar het hoeft je niet volledig in beslag te nemen.