home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / authentiek communiceren / veiligheid communicatie

Veiligheid is een sleutelwoord bij communicatie

Veiligheid is een sleutelwoord bij communicatie. Er zijn honderden trainingen die gericht zijn op gespreksvaardigheid, het vergroten van communicatievaardigheid en het aanleren van technieken. Is dat fout? Niet fout wat mij betreft. Maar er ontbreekt iets. In mijn ogen gaat het precies voorbij aan wat nu de essentie is. De bakermat is veiligheid waardoor vertrouwen ontstaat. Zonder die basis wordt authentiek communiceren moeilijk. Je kunt pas woorden geven aan wat in jou leeft wanneer er voldoende ruimte is om te spreken, te zwijgen, te voelen en jezelf te laten zien.

Welke soorten veiligheid spelen een rol?

Bij communicatie gaat het niet alleen om fysieke veiligheid. Ook sociale en psychologische veiligheid spelen een belangrijke rol. Sociale veiligheid betekent dat je niet bang hoeft te zijn voor buitensluiting, vernedering of beschadiging van jouw positie. Psychologische veiligheid betekent dat je vragen mag stellen, fouten mag toegeven, twijfels mag uitspreken en een afwijkende mening mag hebben zonder dat dit onmiddellijk tegen je wordt gebruikt.

Veiligheid betekent niet dat ieder gesprek prettig, gemakkelijk of conflictloos moet zijn. Een gesprek kan spannend zijn en toch veilig verlopen. Er mag verschil van mening zijn, er mag kritiek worden gegeven en iemand mag een grens aangeven. De veiligheid zit dan in de manier waarop mensen met het verschil omgaan: zonder vernedering, dreiging, afwijzing of misbruik van kwetsbaarheid.

Wat zijn de vijf pijlers van communicatie?

Ik benoem altijd vijf pijlers voor communicatie: het verbale, wat je voelt, het non-verbale, luisteren en veiligheid en vertrouwen.

• Wat je zendt is dit: wat je zegt, wat je voelt en het non-verbale.
• Wat je ontvangt is ook wat de ander zegt, wat de ander voelt, zelfs als hij of zij het niet zegt, en het non-verbale.

Wat je uitzendt bestaat dus niet alleen uit woorden. Jouw gevoelens, houding, stem en gezichtsuitdrukking communiceren mee. Bij het ontvangen luister je niet alleen naar de inhoud, maar neem je ook waar wat de ander laat zien en voelen. Dat vraagt om actief leren luisteren en aandacht voor non-verbale signalen.

Maar nu die vijfde pijler: veiligheid. Mijn stelregel bij persoonlijke communicatie is:

• Iedereen kan het.
• Iedereen zou het beter kunnen leren.
• De eerste docenten heten vader en moeder.

Wat leerde je thuis over veiligheid?

En dan geldt met name die laatste stelregel hier in bijzondere mate. Thuis heb je leren communiceren. Daar leerde je de eerste woorden. Maar je leerde ook omgaan met veiligheid of onveiligheid.

• Durfde jij je kwetsbaar op te stellen en werd dat geaccepteerd?
• Mocht je boos zijn of verdrietig?
• Is jou geleerd om met teleurstelling om te gaan of werd dat de kop ingedrukt?
• Durfde je te laten zien dat je gefrustreerd was?
• Werden jouw gevoelens goed ontvangen?
• Voel jij je snel op je gemak als je ergens bent?
• Mocht je een afwijkende mening hebben?
• Was discussie normaal bij jou thuis?
• Als het een keer spannend was: werd dat als normaal gezien of als vervelend?
• Mocht je fouten maken?
• Durfde je hulpvragen te stellen?
• Mocht je zijn zoals je bent?
• Werd er niet snel geoordeeld over elkaar?

Wie thuis heeft geleerd dat boosheid, verdriet, twijfel of verschil van mening gevaarlijk zijn, kan later moeite hebben om zich uit te spreken. Je kunt dan zwijgen, aanpassen, aanvallen of jezelf groter voordoen dan je bent. Dat is niet alleen een gebrek aan gesprekstechniek. Het raakt ook aan wat je hebt geleerd over jezelf laten zien, over vertrouwen en over de vraag of jouw gevoelens en behoeften er mochten zijn.

Hoe ontstaat veiligheid in communicatie?

Veiligheid ontstaat niet door één vriendelijke zin of één goed gesprek. Zij groeit door voorspelbaarheid, betrouwbaarheid, respect en zorgvuldig omgaan met wat de ander deelt. Je weet waar je aan toe bent, afspraken worden nagekomen en kwetsbare informatie wordt niet later als wapen gebruikt.

Ook oprechte interesse tonen draagt bij aan veiligheid. De ander merkt dat je niet alleen wacht tot jij weer kunt spreken, maar werkelijk aandacht hebt voor zijn of haar beleving. Dat betekent niet dat je het overal mee eens bent. Het betekent wel dat je de ander serieus neemt en ruimte laat om zichzelf te laten zien.

Wie is verantwoordelijk voor een veilige sfeer?

Iedere gesprekspartner kan bijdragen aan veiligheid. Je kunt luisteren, zorgvuldig formuleren, afspraken nakomen, niet te snel oordelen en duidelijk zijn over jouw grenzen. Maar je bent niet in jouw eentje verantwoordelijk voor de volledige sfeer. Veiligheid vraagt wederkerigheid.

Je kunt je open en respectvol opstellen, maar je hoeft niet te blijven delen wanneer de ander jouw kwetsbaarheid misbruikt, je kleiner maakt of jouw grenzen negeert. Veilig communiceren betekent ook dat je beoordeelt wat je met wie deelt en dat je jezelf beschermt wanneer de situatie structureel onveilig is.

Waarom zijn veiligheid en vertrouwen zo belangrijk?

Zie je hoe belangrijk veiligheid is? En hoe je daaraan moet werken in een relatie? Zowel in een partnerrelatie als in een zakelijke relatie? Want als die veiligheid er niet is, wat dan? Bij onveilige communicatie:

• Voel jij je niet op je gemak en laat je minder van jezelf zien.
• Spreek jij je niet uit of de ander spreekt zich niet uit.
• Doe jij je anders voor dan je bent.
• Ervaar je geen oprecht contact en voel je geen verbinding.
• Ga je snel in de aanval of in de verdediging.
• Stel je geen hulpvragen.
• Doe je je groter voor dan je bent of verschuil je je.
• Laat je jouw zwakke punten niet snel zien.
• Verstop jij jouw gevoelens achter een masker.
• Veroordeel je een ander snel of trek je te snel conclusies over anderen.

Onveiligheid beïnvloedt daarmee zowel spreken als zwijgen. Je zegt minder dan je zou willen, zegt iets anders dan je bedoelt of spreekt pas wanneer de spanning zo hoog is opgelopen dat je aanvallend reageert. Open communicatie vraagt daarom niet alleen dat je kunt spreken, maar ook dat je durft te spreken en erop kunt vertrouwen dat jouw woorden zorgvuldig worden ontvangen.

Hoe herken je onveilige communicatie op het werk?

Op het werk merk je onveiligheid bijvoorbeeld doordat mensen tijdens een vergadering zwijgen en na afloop wel hun mening geven. Fouten worden verborgen, hulpvragen uitgesteld en problemen pas gemeld wanneer ze niet langer te negeren zijn. Medewerkers houden zich in omdat zij bang zijn voor gezichtsverlies, afwijzing of negatieve gevolgen.

Ook een cultuur waarin snel wordt geoordeeld, geroddeld of afgerekend maakt communicatie onveilig. Mensen gaan dan voorzichtig formuleren, informatie achterhouden of zich aanpassen aan wat de leidinggevende vermoedelijk wil horen. Lees in dat verband ook meer over onveiligheid binnen teams.

Welke leerdoelen hebben met veiligheid te maken?

Veel leerdoelen hebben te maken met onveiligheid. Wanneer je aanvallend communiceert, creëer je onveiligheid. Soms reageer je defensief omdat je je onveilig voelt. Maar denk ook aan leerdoelen als:

• Te direct zijn of te confronterend.
• Dichtklappen tijdens een gesprek.
• Om de hete brij heen draaien.
• Autoritair communiceren of agressief.

Daarnaast kun je werken aan leerdoelen die rechtstreeks bijdragen aan veiligheid:

• Jezelf uitspreken zonder de ander aan te vallen.
• Een afwijkende mening verdragen zonder de verbinding te verbreken.
• Kwetsbaarheid tonen zonder jouw grenzen te verliezen.
• Vragen stellen wanneer je iets niet begrijpt.
• Fouten erkennen zonder jezelf te veroordelen.
• De gevoelens en mening van de ander serieus nemen.
• Voorspelbaar en betrouwbaar communiceren.
• Zorgvuldig omgaan met wat iemand persoonlijk met jou deelt.

Veelgestelde vragen over veiligheid in communicatie

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over vertrouwen, openheid en veiligheid tijdens gesprekken.

Wat betekent veiligheid in communicatie?

Veiligheid betekent dat je jezelf kunt uitspreken, vragen kunt stellen, fouten kunt erkennen en een afwijkende mening kunt hebben zonder angst voor vernedering, uitsluiting of misbruik van jouw kwetsbaarheid.

Betekent veilige communicatie dat er geen conflicten zijn?

Nee. Ook een spannend gesprek of meningsverschil kan veilig verlopen. Het gaat erom dat mensen respectvol blijven, grenzen bewaken en verschillen niet gebruiken om de ander kleiner te maken.

Hoe ontstaat vertrouwen tijdens gesprekken?

Vertrouwen groeit door voorspelbaarheid, betrouwbaarheid, oprechte aandacht, het nakomen van afspraken en zorgvuldig omgaan met wat iemand deelt.

Waarom klap ik dicht tijdens een gesprek?

Dichtklappen kan ontstaan wanneer je spanning, afwijzing of dreiging ervaart. Soms hangt dat samen met eerdere ervaringen waarin uitspreken, fouten maken of gevoelens tonen niet veilig was.

Kun je zelf veiligheid creëren?

Je kunt eraan bijdragen door te luisteren, niet te snel te oordelen, duidelijk te zijn en respectvol met kwetsbaarheid om te gaan. Veiligheid blijft wel een gezamenlijke verantwoordelijkheid.