home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / religieuze gaslighting

Religieuze gaslighting: emotionele chantage

Bij het thema religieuze manipulatie hoort ook religieuze gaslighting. Dat gaat verder dan een verschil van inzicht over geloof of een stevige discussie over de Bijbel. Bij religieuze gaslighting worden geloof, God, schuld, angst en geestelijk gezag gebruikt om jouw eigen waarneming aan het wankelen te brengen. Je dacht dat je iets goed had gezien of gevoeld, maar krijgt steeds opnieuw te horen dat jij het verkeerd ziet, verkeerd begrijpt of geestelijk niet goed zit.

Gaslighting komt natuurlijk ook buiten kerkelijke of religieuze gemeenschappen voor. Ik schreef daar afzonderlijk over in mijn artikel over gaslighting. Het verraderlijke is dat je meestal niet meteen doorhebt wat er gebeurt. Langzaam maar zeker ga je denken: het zal wel aan mij liggen. In een religieuze omgeving kan dat nog dieper gaan omdat niet alleen jouw waarneming maar ook jouw geloof, geweten en verhouding tot God erbij worden betrokken.

Je gaat steeds meer aan jezelf twijfelen

De religieuze gaslighter hoeft helemaal niet voortdurend te dreigen. Het kan veel subtieler. Een hooghartige, neerbuigende opmerking kan al voldoende zijn: ‘Wanneer je de Heere God oprecht kent, dan zou jij dit niet zeggen.’ Of: ‘Wat je nu zegt laat zien dat je een vijand van God bent.’ Op zo’n moment wordt niet meer gesproken over jouw vraag of argument. Jijzelf wordt het probleem.

Ook dramatiseren hoort daarbij. Een uitspraak als ‘Wat je nu zegt, daar doe je God zo’n verdriet mee’ klinkt misschien vroom maar is nogal wat. Degene die dat zegt pretendeert namelijk precies te weten hoe God jouw gedrag beoordeelt. Voor een gelovig mens kan zo’n uitspraak veel harder aankomen dan een gewoon verwijt van een collega, vriend of familielid.

Berna en het glas wijn

Berna groeide op in een evangelische kring waar men moeite had met alcoholgebruik. Af en toe nam zij wel eens een wijntje. De reactie vanuit de geloofsgemeenschap was dat zij eigenlijk moest kiezen tussen God en wijngebruik. Zoals zij nu bezig was kon dat volgens de groep niet overeenstemmen met haar geloof.

Daar zie je hoe iets wordt uitvergroot. Een concrete keuze wordt verbonden aan de vraag of jouw complete geloof wel deugt. Het gesprek gaat niet meer over alcoholgebruik maar ineens over jouw verhouding tot God.

André vertrouwde zijn predikant iets toe

André vertelde in vertrouwen aan zijn predikant dat hij soms naar een erotische film keek. De zondag daarop zat André in de kerk en bad de dominee vanaf de kansel voor die ene persoon die zo streed met zijn boze lusten. Zijn naam werd niet genoemd maar André wist natuurlijk precies over wie het ging.

Dan gebeurt er nog iets anders. Vertrouwelijke informatie wordt gebruikt op een manier waarop iemand niet had gerekend. Dat raakt niet alleen aan gaslighting maar ook aan integriteit. Wat mag je verwachten wanneer je jouw meest persoonlijke gedachten in vertrouwen met een geestelijk leider deelt?

Sarah kreeg twee totaal verschillende boodschappen

Ik denk ook aan Sarah. Tijdens een privégesprek vertelde zij haar predikant dat ze bepaalde twijfels en vragen had bij sommige leerstellingen. De predikant reageerde begripvol en empathisch. Twijfelen was heel normaal, zo vertelde hij haar.

De volgende dag tijdens een Bijbelstudie gebeurde iets totaal anders. De predikant sprak Sarah publiekelijk aan en beschuldigde haar ervan twijfel en onrust binnen de groep te verspreiden. Hij suggereerde zelfs dat ze geen oprecht gelovige was. Gisteren was twijfel nog normaal en vandaag was diezelfde twijfel kennelijk bewijs dat er geestelijk iets mis met haar was. Daar word je dus gek van. Je gaat je afvragen: heb ik dat gesprek van gisteren dan verkeerd begrepen?

Daar komt ook psychologiseren bij kijken. In plaats van jouw vraag inhoudelijk te bespreken wordt er een verklaring voor jou bedacht. Je twijfelt omdat jouw geloof niet sterk genoeg is. Je stelt vragen omdat je verkeerd in elkaar zit. Sarah kreeg zelfs te horen dat ze ‘verloren’ was wanneer ze zo doorging.

Van schuldgevoel naar afhankelijkheid

Religieuze gaslighting maakt handig gebruik van schuldgevoelens, angst en schaamte. Natuurlijk kan schuldgevoel een normale menselijke emotie zijn. Wanneer ik werkelijk iets verkeerd heb gedaan, kan ik daar spijt van hebben. Het wordt iets anders wanneer een ander voortdurend schuld gebruikt om mijn gedrag te sturen en mijn eigen beoordelingsvermogen kleiner te maken.

Ook gevoelens kunnen worden gebagatelliseerd. Je zegt dat iets je pijn heeft gedaan en krijgt te horen dat je te gevoelig bent. Je voelt druk maar volgens de leider is dat liefdevolle correctie. Je hebt zelf een religieuze of spirituele ervaring maar die wordt als vals of minderwaardig weggezet omdat ze niet binnen de leer van de groep past. Na verloop van tijd leer je één ding: vertrouw vooral niet op jezelf.

Dat zie je ook bij een predikant of voorganger met narcistisch gedrag. De eigen visie wordt steeds belangrijker en kritiek wordt niet meer gezien als informatie maar als aanval. Persoonlijk gezag en geestelijk gezag lopen vervolgens volledig door elkaar heen.

Michael raakte steeds verder verwijderd van zijn familie

Michael zat in een religieuze groep die er alles aan deed om hem steeds verder bij zijn familie vandaan te houden. De predikant zei bijvoorbeeld: ‘Misschien moet je overwegen om jezelf te scheiden van wereldse zaken en je volledig te wijden aan God en de Bijbel.’ Dat klinkt vroom. Maar wanneer die ‘wereldse zaken’ jouw familie, vrienden en contacten buiten de groep blijken te zijn, gebeurt er iets anders.

Jouw wereld wordt steeds kleiner. De mensen buiten de groep zijn niet betrouwbaar en de mensen binnen de groep worden steeds belangrijker. Daardoor ontstaat afhankelijkheid. Op een gegeven moment zijn juist degenen die invloed op jou uitoefenen ook de enige mensen bij wie jij nog terechtkunt.

Als de groep jouw hele wereld wordt

Gaslighting kan overal voorkomen: thuis, op het werk, bij een vereniging en binnen een kerk. Maar in sterk gesloten religieuze groepen kunnen verschillende beïnvloedingsmechanismen elkaar versterken. Schuld, angst en schaamte worden gebruikt om gedrag te sturen. Heilige teksten worden selectief uitgelegd. Kritisch denken wordt ontmoedigd en informatie van buiten de groep wordt verdacht gemaakt.

Dat maakt de positie van een lid steeds afhankelijker. Wanneer je alleen nog hoort wat de groep over de werkelijkheid vertelt, wordt het moeilijker om jouw eigen ervaringen te toetsen. Familie en vrienden buiten de gemeenschap worden misschien als werelds of schadelijk bestempeld. Kritische vragen worden niet gewaardeerd en wie blijft doorvragen loopt het risico steeds verder buiten de groep terecht te komen.

Daar raakt religieuze gaslighting aan geëxcommuniceerd en buitengesloten worden. Je verliest dan mogelijk niet alleen een kerk of geloofsgemeenschap maar ook vrienden, familie en een belangrijk deel van jouw sociale leven.

Loskomen gaat niet met één druk op de knop

Sommige mensen besluiten zelf een groep te verlaten. Ze ontdekken gaandeweg dat hetgeen hun wordt voorgehouden steeds minder aansluit bij wat ze zelf geloven en ervaren. Van buitenaf lijkt vertrekken misschien eenvoudig: deur dicht en klaar. Maar wanneer jouw familie, vrienden, sociale leven en complete wereldbeeld met de gemeenschap verweven zijn, is vertrekken ook een rouwproces.

Anderen worden door de groep uitgesloten omdat ze te veel vragen stellen of zich niet meer conformeren. Juist die mensen kunnen ondanks de afwijzing nog ontzettend loyaal blijven aan dezelfde groep. Ze voelen schuld, missen hun contacten en vragen zich af of de groep misschien toch gelijk had. Weer anderen zijn al volledig opgebrand voordat ze vertrekken. Jarenlange angst, schaamte en verlies van autonomie kunnen lichamelijk en psychisch behoorlijk doorwerken.

Dus nee, met ‘je bent er nu toch uit’ ben je er niet. Fysiek buiten een groep staan betekent nog niet dat de invloed ervan uit jouw hoofd en lijf verdwenen is. Soms moet je opnieuw ontdekken wie je bent, wat je zelf gelooft en welke keuzes werkelijk van jou zijn.

Hoe herken je dat er iets niet klopt?

Kijk niet naar één opmerking maar naar het patroon. Mag jij vragen stellen zonder dat jouw geloof onmiddellijk ter discussie komt? Mag je een andere uitleg hebben? Kan de predikant, voorganger of leider zeggen dat hij iets niet weet of misschien fout heeft gezien? Mag je informatie lezen die niet uit de eigen groep komt? Mag je contacten onderhouden met mensen die anders denken?

Wanneer iedere afwijking wordt uitgelegd als een gebrek aan geloof, iedere kritische vraag jouw persoonlijke probleem wordt en het antwoord uiteindelijk altijd terugleidt naar dezelfde leider of groep, is het verstandig om goed naar de machtsverhoudingen te kijken. Zeker wanneer jij steeds minder op jouw eigen waarneming durft te vertrouwen.

Vind iemand die je kunt vertrouwen

Mijn advies is eenvoudig: vind iemand die je kunt vertrouwen en praat erover. Bij voorkeur iemand die niet afhankelijk is van dezelfde predikant, leider of geloofsgemeenschap. Je hebt iemand nodig die naar jouw verhaal kan luisteren zonder vooraf al te bepalen wat je moet denken, voelen of geloven.

Schrijf eventueel concrete gebeurtenissen op. Wat werd er precies gezegd? Wat dacht jij aanvankelijk? Hoe werd daarop gereageerd? Wat veranderde daarna? Dat kan helpen om patronen zichtbaar te krijgen die midden in de situatie moeilijk te herkennen zijn. En probeer onderscheid te houden tussen geloof en degene die zegt namens het geloof te spreken. Een geestelijk leider blijft een mens. Dat hij heel overtuigd is van zijn uitleg betekent niet automatisch dat God hetzelfde heeft gezegd.

Samengevat

Religieuze gaslighting is geen stevig geloofsgesprek en ook geen gewoon verschil van Bijbeluitleg. Het gaat om een terugkerend patroon waarbij geloofstaal, schuld, angst en geestelijk gezag worden gebruikt om jouw vertrouwen in jouw eigen waarneming en oordeel steeds verder te ondermijnen.

Juist omdat geloof diep verweven kan zijn met identiteit en zingeving, kunnen de gevolgen groot zijn. Daarom zijn dialoog, kritische vragen en eigen verantwoordelijkheid zo belangrijk. Wanneer je alleen veilig bent zolang je denkt, voelt en gelooft wat de leider of groep voorschrijft, is er alle reden om goed te kijken wat er werkelijk gebeurt.

Veelgestelde vragen over religieuze gaslighting

Religieuze gaslighting is vooral verraderlijk omdat geloof en manipulatie door elkaar kunnen gaan lopen. Deze vragen helpen om het onderscheid scherper te krijgen.

Wat is religieuze gaslighting?

Bij religieuze gaslighting worden geloof, religieuze taal of geestelijk gezag gebruikt om jou structureel aan jouw eigen waarneming, gevoelens of overtuiging te laten twijfelen.

Is een verschil van geloofsovertuiging ook gaslighting?

Nee. Mensen kunnen stevig van mening verschillen. Het wordt iets anders wanneer jouw vragen niet meer inhoudelijk worden besproken maar jouw geloofwaardigheid of geestelijke staat steeds wordt aangevallen.

Waarom is religieuze gaslighting zo moeilijk te herkennen?

Omdat de beïnvloeding vaak wordt verpakt in vertrouwde woorden over geloof, liefde, gehoorzaamheid, zorg en waarheid. Daardoor kun je lange tijd denken dat het probleem vooral bij jou ligt.

Kan een predikant religieuze gaslighting toepassen?

Ja. Bijvoorbeeld wanneer persoonlijke opvattingen als Gods wil worden gepresenteerd, kritiek wordt uitgelegd als gebrek aan geloof of vertrouwelijke informatie wordt gebruikt om iemand onder druk te zetten.

Wat kun je doen wanneer je religieuze gaslighting herkent?

Praat met iemand buiten het systeem die je vertrouwt, maak concrete gebeurtenissen zichtbaar en probeer onderscheid te houden tussen jouw eigen geloof en de interpretaties of eisen van degene die invloed op jou uitoefent.