Levenseinde: wanneer overlijden jouw vooruitzicht is
Als overlijden het enige vooruitzicht nog is. Wanneer er geen opties meer zijn. Wanneer er geen links en geen rechts meer is op de kruising. Wanneer je alleen maar rechtdoor kunt. Wanneer je weet dat het levenseinde nadert. Wanneer je alles en iedereen moet achterlaten. Wat gaat er dan door je heen?
Wat gaat er door je heen wanneer het levenseinde nadert?
Wat er door je heen gaat als je weet dat het leven eindigt, weet ik niet. Je weet het pas, denk ik, als het zover is. Het zal voor ieder mens anders zijn. Het is voor niemand hetzelfde. Daarom laat ik maar wat mensen aan het woord die het hebben meegemaakt.
Ik denk aan een vriend van mij die overleed in 1999. Ik kwam bij hem en hij zei: ‘Ik heb kanker, ik ga sterven. Vergeet je niet af en toe bij me langs te komen?’. Een dag voor zijn overlijden had de familie me gebeld met de vraag of ik direct bij hem wilde komen. Hij zei: ‘Ik ga sterven, ik wil afscheid van je nemen, voor mij ben je een zoon geweest’.
Rouw- en verlies
Bekijk de mogelijkheden voor rouw- en verliesverwerking.
Welke innerlijke worstelingen spelen aan het einde van het leven?
Ik denk aan Sylvia. Ze vertelde me over haar worsteling. Ze zei: ‘Het is zo raar, het idee dat de wereld straks zonder mij doorgaat. Het is zo bijzonder dat er in dit leven geen toekomst meer is’. Ik denk ook aan Tylena. ‘Ik ben zo bang dat straks niemand meer aan mij denkt’, zei ze. Tylena: ‘Angst om vergeten te worden, angst om niemand meer te zijn, angst om niks van herinnering na te laten. Het kan zomaar door je heengaan’.
Wat betekent loslaten wanneer de dood nabij is?
Loslaten in de meest diepe en existentiële zin speelt een rol bij het naderende levenseinde. Het is het loslaten van verwachtingen van het leven. Het is het loslaten van toekomstbeelden die je hebt, van dromen die je misschien nog had willen realiseren. Loslaten is ook loslaten van vrienden, bekenden, en uiteindelijk van de meest dierbaren die je hebt. Je kinderen, je ouders of je partner. Sylvia sprak over ‘de laatste keer’. Wie achterblijft zegt: ‘Weet je nog dat hij of zij er vorig jaar nog bij was?’. Maar wie weet dat het levenseinde nadert ervaart: ‘Het kan nu de laatste keer zijn dat ik nog kerst vier met mijn familie’.
Waarom ga je je leven overdenken aan het einde?
Mijn vader zei in de laatste weken van zijn leven: ‘Het hele leven passeert nog een keer. Alles gaat aan mijn oog voorbij. Ik overdenk het!’. Soms zijn er nog worstelingen zoals: heb je ergens spijt van? Wou je nog graag met iemand praten? Wil je nog iets uitspreken of bespreken? Wil je iets rechtzetten of goedmaken? Doe het dan nu. Beter een half jaar te vroeg dan een uur te laat.
Welke vragen spelen rond het laatste afscheid?
Heb je nog zaken over de uitvaart die je wilt bespreken? Heb je speciale wensen? Bespreek jij jouw wensen wel? Of leg je ze vast? Heb je de praktische zaken geregeld? Zie je ook hoe uiteenlopend de beleving is? Degene die achterblijft moet ook loslaten. En jij laat hen los. Maar het perspectief is totaal anders en het vraagt veel communicatie om dat aan elkaar duidelijk te maken.
Wat is aanvaarden wanneer het leven stopt?
Aanvaarden is een diepe vorm van loslaten. Ermee kunnen leven dat het ophoudt, dat het leven stopt. Daar is geen cursus voor te ontwikkelen gelukkig. Dat hoeft ook niet. Het is een proces. Aanvaarden is erin berusten dat jouw weg is zoals het is. Aanvaarden is overgave en de strijd opgeven. Aanvaarden is onder ogen zien en weten. Je kwam alleen op deze wereld. En je zult de wereld ook alleen verlaten. Er is geen mens die met jou meegaat.
Ik schreef ooit: ‘Eindigheid geeft zin en betekenis aan het leven. Juist omdat het ophoudt, doet het ertoe.’
Angst, controleverlies en bestaansangst
Wanneer het levenseinde nadert, merk ik dat angst vaak dichterbij komt. Ik merk dat het niet altijd schreeuwt of zichtbaar is. Soms is het stil. Soms sluipt het langzaam naar binnen. Angst om te verdwijnen. Angst om geen betekenis te hebben gehad. Angst dat het leven stopt, terwijl de wereld zonder jou doorgaat.
Ik zie hoe controle wegvalt. Je kunt niet meer sturen, niet meer plannen, niet meer vooruitkijken. Zeker voor mensen die hun leven lang verantwoordelijkheid droegen of gewend waren de regie te hebben, kan dit rauw en ontwrichtend zijn. Wie ben je nog als je niets meer kunt doen, niets meer kunt betekenen in de vorm van prestaties of zorg?
Bestaansangst raakt de kern. De vraag die dan opkomt is niet theoretisch maar existentieel: heb ik ertoe gedaan? Ben ik gezien geweest? Niet als functie of rol, maar als mens. Die vragen laten zich niet oplossen. Ze vragen niet om antwoorden, maar om ruimte.
Wat jij nu nog kunt doen wanneer het levenseinde nadert
Juist omdat de tijd eindig wordt, merk ik dat helderheid kan ontstaan. Wat doet er nu werkelijk toe? Niet om alles af te vinken, maar om aandacht te geven aan wat wezenlijk is. Misschien wil je nog iets uitspreken wat lang is blijven liggen. Misschien wil je iemand bedanken, of juist iets rechtzetten. Soms is één gesprek belangrijker dan alles wat daarvoor gebeurde.
Ik zeg vaak: wacht niet tot het moet. Als er iets is wat je wilt zeggen, zeg het. Als er iets is wat je wilt nalaten, maak het zichtbaar. Dat kan in woorden, in een brief, in een gebaar. Het hoeft niet groot te zijn om van betekenis te zijn.
Wat het levenseinde je kan leren over het leven
Wanneer het levenseinde nadert, merk ik dat het leven zelf in een ander licht komt te staan. Wat eerst groot leek, valt weg. Wat klein leek, krijgt gewicht. Zaken waar jarenlang energie naartoe ging, blijken ineens niet meer relevant. En dat is confronterend, maar ook verhelderend. Ik hoor vaak dat mensen zeggen: ‘Had ik dit maar eerder gezien’. Eerder gezien dat tijd niet maakbaar is. Dat relaties belangrijker zijn dan prestaties. Dat leven niet draait om volhouden, maar om aanwezig zijn. Het levenseinde legt geen nieuwe waarheden op tafel, het haalt juist de ruis weg.
Wat overblijft zijn vragen als: met wie voelde ik me verbonden? Waar was ik mezelf? Wanneer voelde ik zin? Dat zijn geen grote levensvragen meer, maar heel concrete ervaringen. Momenten. Blikken. Gesprekken. Misschien is dat wel wat het levenseinde ons leert over het leven: dat het niet gaat om later, maar om nu. Dat je niets hoeft toe te voegen om betekenisvol te zijn, maar soms juist iets mag laten.
Veelgestelde vragen over het levenseinde
Wanneer het levenseinde nadert, komen er vaak vragen op die je niet zomaar hardop stelt. Vragen die raken aan angst, betekenis, afscheid en loslaten. Hieronder beantwoord ik een aantal vragen die ik in gesprekken vaak hoor.
Hoe weet je dat het levenseinde echt nabij is?
Ik merk dat mensen dit vooral voelen voordat ze het weten. Het lichaam trekt zich terug, de wereld wordt kleiner en de toekomst verdwijnt uit beeld. Artsen kunnen iets zeggen over tijd, maar van binnen weet je vaak eerder: dit loopt ten einde.
Is angst bij het levenseinde normaal?
Ja. Angst hoort erbij. Angst om te verdwijnen, om los te laten, om pijn te hebben of om vergeten te worden. Ik vind het belangrijk om die angst niet weg te praten. Angst wil gezien worden, niet opgelost.
Moet je alles accepteren aan het einde van het leven?
Nee. Aanvaarden is iets anders dan berusten zonder gevoel. Je mag boos zijn, verdrietig, opstandig of bang. Aanvaarden groeit vaak langzaam en soms helemaal niet volledig. Dat is niet verkeerd.
Wat als je het gevoel hebt dat je leven niet ‘af’ is?
Die ervaring komt vaak voor. Veel mensen voelen dat er dingen onaf zijn gebleven. Soms helpt het om daar woorden aan te geven. Soms helpt het om te lezen over loslaten en onvoltooid leven, bijvoorbeeld bij het thema loslaten dat elders op deze site verder wordt verdiept.
Hoe kun je omgaan met afscheid nemen van dierbaren?
Afscheid nemen is geen moment, maar een proces. Soms gebeurt het in woorden, soms in stilte. Wie hiermee worstelt, vindt vaak herkenning bij rouw en verliesverwerking, waar ik op een andere plek uitgebreider op inga.
Rouw- en verlies
Bekijk de mogelijkheden voor rouw- en verliesverwerking.
Leerdoelen
Bekijk de leerdoelen voor de training omgaan met veranderingen.
Auteur
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 19-11-2022
Update: 8 februari 2026.
