home / persoonlijke ontwikkeling / stress / burnout coach / vermijdingsdrang

Vermijdingsgedrag

Vermijdingsgedrag: heb jij daar last van? Binnen coaching bij burn-out zien we vaak dat mensen moeilijke situaties, gevoelens, gesprekken of verantwoordelijkheden uit de weg gaan. In dit artikel ga ik dieper in op vermijdingsgedrag.

Wat is vermijdingsgedrag?

Wanneer je vermijdingsgedrag laat zien, ontwijk je iets of iemand. Je ontduikt iets, je ontloopt iemand, je stelt iets uit of je voorkomt dat je met iets of iemand in aanraking komt.

Vermijdingsgedrag is een brede verzamelnaam. Het kan gaan om het vermijden van:

• Mensen.
• Conflicten en confrontaties.
• Gevoelens en emoties.
• Moeilijke taken of beslissingen.
• Verantwoordelijkheid.
• Pijnlijke herinneringen.
• Onzekerheid, spanning of afwijzing.

Wat is het verschil tussen vermijdingsdrang en vermijdingsgedrag?

Vermijdingsdrang is de innerlijke neiging om ergens bij weg te gaan. Je voelt weerstand, spanning of de behoefte om een situatie niet onder ogen te hoeven zien. Vermijdingsgedrag is wat je vervolgens daadwerkelijk doet. Je zegt een afspraak af, stelt een gesprek uit, kijkt niet naar jouw bankrekening, reageert niet op een bericht of zorgt ervoor dat je iemand niet tegenkomt.

De drang komt dus eerst. Het gedrag is de handeling die daarop volgt. Je kunt vermijdingsdrang voelen zonder ernaar te handelen. Je kunt de spanning voelen en toch besluiten het gesprek wel te voeren.

Wat is het verschil tussen vermijdingsgedrag en conflictvermijding?

Conflictvermijding is een specifieke vorm van vermijdingsgedrag. Bij conflictvermijding probeer je vooral meningsverschillen, confrontaties en relationele spanningen uit de weg te gaan. Vermijdingsgedrag is breder. Je kunt ook werk, gevoelens, verantwoordelijkheid, keuzes, pijn of onzekerheid vermijden zonder dat er sprake is van een conflict.

Op de pagina over conflictvermijding lees je specifiek waarom mensen conflicten uit de weg gaan en wat dat doet met relaties en samenwerking.

Wat is het verschil tussen vermijden en alles willen ontvluchten?

Alles willen ontvluchten ontstaat vaak wanneer de totale belasting te groot is geworden. Je wilt weg van jouw werk, jouw omgeving, jouw verplichtingen of misschien zelfs van jouw hele leven zoals het nu is ingericht. Bij vermijdingsgedrag gaat het meestal om een terugkerend patroon waarbij je specifieke situaties, gevoelens of taken uit de weg gaat. Bij ontvluchten ligt de nadruk meer op de sterke behoefte om afstand te nemen van alles wat spanning oproept. De twee kunnen wel met elkaar samenhangen. Wanneer je lange tijd problemen, grenzen of gevoelens vermijdt, kan de druk zo hoog oplopen dat je uiteindelijk het liefst overal van weg wilt.

Waarom geeft vermijden tijdelijk opluchting?

Vermijden werkt op korte termijn. Dat is precies waarom het gedrag zo verleidelijk is. Je ziet op tegen een moeilijk gesprek. Je stelt het gesprek uit en voelt direct minder spanning. Je bent bang om te falen. Je begint niet aan de taak en hoeft daardoor even niet te ervaren dat het misschien niet lukt. Die tijdelijke opluchting geeft jouw brein als het ware de boodschap: vermijden helpt. De volgende keer wordt de neiging om opnieuw te vermijden daardoor sterker. Het probleem is dat de oorzaak niet verdwijnt. Het gesprek moet nog steeds gevoerd worden, de taak blijft liggen en de pijnlijke gevoelens blijven aanwezig. Vaak wordt de spanning daardoor op langere termijn groter.

Hoe ontstaat de vicieuze cirkel van vermijdingsgedrag?

Vermijdingsgedrag kan uitgroeien tot een zichzelf versterkend patroon:

1. Je ervaart spanning, angst, pijn of onzekerheid.
2. Je voelt de drang om de situatie te vermijden.
3. Je gaat de situatie daadwerkelijk uit de weg.
4. Je ervaart tijdelijk opluchting.
5. Het probleem blijft bestaan of wordt groter.
6. Je vertrouwen in jezelf neemt af.
7. Bij een volgende situatie vermijd je opnieuw.

Hoe vaker je vermijdt, hoe minder gelegenheid je krijgt om te ontdekken dat je een situatie misschien wel aankunt. Daardoor kan jouw wereld steeds kleiner worden.

Wanneer is afstand nemen geen vermijdingsgedrag?

Niet alles uit de weg gaan is vermijdingsgedrag. Soms is afstand nemen juist verstandig.

Je kunt bewust afstand nemen omdat:

• Een situatie onveilig is.
• Je eerst tot rust moet komen.
• Je nog onvoldoende informatie hebt.
• Een gesprek op dat moment niets oplevert.
• Je jouw grenzen wilt beschermen.
• Je tijd nodig hebt om na te denken.

Het verschil zit vaak in de bedoeling. Neem je bewust afstand om later een passende stap te zetten? Of blijf je weg omdat je de spanning helemaal niet wilt voelen? Gezonde afstand is meestal tijdelijk en doelgericht. Vermijding zorgt er vaak voor dat je helemaal niet meer terugkomt op wat aandacht nodig heeft.

Welke vormen van vermijdingsgedrag zijn er?

Ik wil een aantal voorbeelden van vermijdingsgedrag duiden.

Iemand ontlopen

Je kunt proberen iemand te ontlopen. Dat kan ontwijkend gedrag zijn. Je wilt geen contact met de persoon in kwestie. Je vindt het een vervelend mens of je bent bang voor die persoon. Je vindt dat diegene te confronterend is en je loopt er met een grote boog omheen. Of je bent jouw vertrouwen in de persoon verloren.

Conflicten en confrontaties vermijden

Een andere vorm van vermijdend gedrag is conflictvermijding. Je voelt spanningen snel aan, maar je probeert ook als een haas weg te lopen voor spanningen. De oorzaak kan verschillend zijn. Het kan met jouw karakter te maken hebben. Kwaliteiten die bij jou passen zijn wellicht: harmonieus, gemoedelijk, loyaal of bemiddelend. Het kan ook zijn dat je niet hebt geleerd om met conflicten om te gaan. Je kreeg vanuit jouw opvoeding wellicht mee dat een conflict verkeerd was. Een derde oorzaak kan zijn dat je nare ervaringen hebt opgedaan met conflicten.

Problemen vermijden

Je kunt ook probleemvermijdend zijn. Dat is nog wat anders dan conflictvermijdend. Je loopt weg voor:

• Moeilijke situaties.
• Situaties waar niet direct een oplossing voor is.
• Zorgen.
• Narigheid.
• Gevaren of risico’s.

Problemen verdwijnen meestal niet doordat je er niet naar kijkt. Ze kunnen zich opstapelen, waardoor de drempel om ermee aan de slag te gaan steeds hoger wordt.

Taken en beslissingen uitstellen

Uitstelgedrag kan een vorm van vermijdingsgedrag zijn. Je begint niet aan een taak omdat die moeilijk, saai, onduidelijk of spannend is. Je zegt tegen jezelf dat je er later aan begint. Ondertussen ga je andere dingen doen die minder belangrijk zijn. Je ruimt jouw bureau op, controleert berichten of helpt iemand anders. Je bent wel bezig, maar niet met wat werkelijk aandacht vraagt. Niet ieder uitstelmoment is vermijding. Soms heb je tijd nodig om na te denken of heb je andere prioriteiten. Het wordt vermijdingsgedrag wanneer je structureel uitstelt om ongemak, onzekerheid of mogelijke teleurstelling niet te hoeven ervaren.

Gevoelens vermijden

Een andere vorm van vermijdingsdrang is dat je jouw gevoelens verstopt of veroordeelt. Stel, je voelt je onrustig, maar je vindt dat dit gevoel er niet mag zijn. Of je voelt je onzeker, maar je mag van jezelf niet onzeker zijn. Dan vermijd je de confrontatie met jouw gevoelens en mis je de les die jou wordt aangeboden. Want de vraag is: waarom ben je onrustig en waardoor voel jij je onzeker? Wat vertelt het jou en welke les is er voor jou?

Misschien heb je geleerd om niet te voelen. Je probeert ervoor te vluchten of je gaat in de bevriesstand.

Innerlijke pijn vermijden

Innerlijke pijn vermijden is ook vermijdingsgedrag. Er zit een diepe wond bij jou, maar je wilt er niet over praten. Je drukt het weg. Het is te heftig voor je. Je wilt de werkelijkheid niet zien, want die is te rauw voor jou. Je praat eromheen, je ontwijkt of je gaat hard werken en wellicht word je nog een workaholic. Of je raakt verslaafd aan drank, uitspattingen of losbandigheid, alleen maar om de pijn niet te voelen. Zo dwaal je weg bij jezelf, bij de kern.

Verantwoordelijkheid ontlopen

Jouw verantwoordelijkheden ontlopen is ook een vorm van vermijden. Je pakt niet de verantwoordelijkheid voor jezelf, jouw eigen leven, jouw eigen pijn, jouw keuzes en behoeften. Je blijft in de slachtofferrol hangen. De ander deed jou iets aan, je bent niet goed genoeg opgevoed of jouw ouders deden jou iets aan. Ik wil hieraan toevoegen dat er situaties zijn waarbij ouders je iets hebben aangedaan. Dan ben je slachtoffer en dat is iets anders dan in de slachtofferrol zitten. Zelfs als slachtoffer hoef je niet in de slachtofferrol te blijven, omdat die rol je niets brengt.

Jezelf ontlopen

Zo kun je jezelf ontlopen, verliezen en vermijden:

• Door jouw gevoelens niet serieus te nemen.
• Door voorbij te gaan aan jouw ware ik.
• Door voorbij te gaan aan jezelf.
• Door voortdurend te doen wat anderen van jou verwachten.
• Door niet stil te staan bij jouw behoeften en grenzen.

Wegkijken

Wegkijken is ook een vorm van vermijden. Je ziet iets, je weet dat het niet klopt, maar je doet niets. Je zingt het lied: ‘Mijn naam is Haas en ik heb niets gezien.’ Zo moet ik denken aan een HR-manager in een groot productiebedrijf. De algemeen directeur zei tegen mij: ‘Zij gaat het niet redden hier, dat weten we allemaal.’ Maar iedereen keek weg. Niemand zei dat het niet goed ging, tot de dag dat het goed fout ging. Toen zeiden ze: ‘Dit hadden we wel gedacht.’

De ontkenningsfase verlengen

Ik spreek ook van vermijdingsdrang wanneer we de ontkenningsfase verlengen. Dat speelt een rol bij veranderingen of bij rouw. De eerste fase is ontkenning. In taal uitgedrukt: het zal zo’n vaart niet lopen, het valt allemaal wel mee. Of: dat is bij een ander zo, dit overkomt mij niet.

Dat zijn normale reacties. Het heeft ook een functie. Maar je kunt erin blijven hangen. Dan kom je geen steek verder.

Hoe herken je vermijdingsgedrag bij jezelf?

Vermijding valt niet altijd direct op. Je kunt jouw gedrag goed verklaren en zelfs het gevoel hebben dat je verstandig handelt. Je kunt vermijdingsgedrag herkennen aan gedachten en uitspraken zoals:

• Ik doe het morgen wel.
• Dit is niet het goede moment.
• Het valt allemaal wel mee.
• Ik heb nu geen zin in gedoe.
• Misschien lost het zichzelf wel op.
• Ik wil er niet meer aan denken.
• Ik moet eerst zeker weten dat het goed gaat.
• Ik heb het te druk om hiermee bezig te zijn.

Een belangrijke vraag is: stel ik iets bewust uit of probeer ik te voorkomen dat ik spanning, onzekerheid of pijn moet voelen?

Wat zijn de gevolgen van vermijdingsgedrag?

Gevolgen van vermijdingsdrang zijn:

• Het heeft invloed op de relaties die je hebt en op de communicatie met vrienden en collega’s.
• Problemen blijven bestaan en kunnen groter worden.
• Je vertrouwen in jouw eigen vermogen om moeilijke situaties aan te kunnen neemt af.
• Je mist het eigenlijke contact met jezelf, waardoor je jezelf verliest en kwijtraakt.
• Je krijgt lichamelijke klachten, spanning en stress.
• Je kunt steeds meer situaties uit de weg gaan.
• Je ervaart schuldgevoel, schaamte of teleurstelling in jezelf.
• Je kunt uiteindelijk in een burn-out terechtkomen.

Langdurig vermijden kan veel energie kosten. Je bent voortdurend bezig om moeilijke onderwerpen, mensen of gevoelens op afstand te houden. Dat kan bijdragen aan mentale en emotionele uitputting.

Wanneer kan vermijdingsgedrag samenhangen met burn-out?

Bij burn-out kun je minder ruimte hebben om moeilijke situaties aan te gaan. Gesprekken, beslissingen, drukte of conflicten kunnen al snel te veel zijn. Je trekt je terug, stelt zaken uit of wilt het liefst nergens mee geconfronteerd worden. Vermijdingsgedrag kan dan een reactie zijn op uitputting. Tegelijkertijd kan het de spanning vergroten wanneer problemen, verantwoordelijkheden of conflicten blijven liggen. Je kunt ook gevoelens vermijden omdat je geen ruimte meer hebt om ze te verwerken. Op de pagina over emotionele uitputting lees je meer over innerlijke leegte en het blokkeren van gevoelens.

Hoe kun je vermijdingsgedrag doorbreken?

Maak het bespreekbaar en zie het eerlijk onder ogen. Schakel hulp in. Het doorbreken van vermijdingsgedrag betekent niet dat je jezelf direct in de moeilijkste situatie moet storten. Begin klein.

Je kunt bijvoorbeeld:

• Benoemen wat je precies vermijdt.
• Onderzoeken welke gedachte of welk gevoel eraan voorafgaat.
• Een grote taak opdelen in kleine, overzichtelijke stappen.
• Een moeilijk gesprek voorbereiden.
• Een vast moment kiezen waarop je de situatie aangaat.
• Iemand vragen om je te ondersteunen.
• Na afloop onderzoeken wat er werkelijk gebeurde.
• Jezelf waarderen voor de stap die je hebt gezet.

De eerste stap hoeft niet te zijn dat je het probleem meteen oplost. De eerste stap kan zijn dat je een bericht beantwoordt, een afspraak maakt, een document opent of eerlijk vertelt dat je iets moeilijk vindt.

Welke vragen helpen om het patroon te onderzoeken?

Stel jezelf bijvoorbeeld de volgende vragen:

• Wat probeer ik op dit moment te vermijden?
• Waar ben ik bang voor?
• Wat levert het vermijden mij op korte termijn op?
• Wat kost het mij op langere termijn?
• Wat zou een kleine en haalbare eerste stap zijn?
• Welke steun heb ik nodig?
• Neem ik bewust afstand of loop ik weg?
• Wat gebeurt er wanneer ik niets verander?

Door deze vragen eerlijk te beantwoorden, krijg je zicht op het mechanisme achter jouw gedrag. Dat is nodig om andere keuzes te kunnen maken.

Veelgestelde vragen over vermijdingsgedrag

Hieronder lees je antwoorden op veelgestelde vragen over vermijdingsdrang, uitstelgedrag en het uit de weg gaan van moeilijke situaties.

Is vermijdingsgedrag altijd verkeerd?

Nee. Tijdelijk afstand nemen kan verstandig zijn wanneer een situatie onveilig is of wanneer je eerst rust en overzicht nodig hebt. Het wordt een probleem wanneer je structureel uit de weg gaat wat aandacht nodig heeft.

Is uitstelgedrag hetzelfde als vermijdingsgedrag?

Niet altijd. Je kunt iets uitstellen omdat andere taken belangrijker zijn. Uitstel wordt vermijdingsgedrag wanneer je een taak vooral uitstelt om spanning, onzekerheid of mogelijke teleurstelling niet te hoeven voelen.

Waarom blijf je vermijden terwijl je weet dat het probleem groter wordt?

Omdat vermijden op korte termijn opluchting geeft. Die opluchting versterkt het gedrag, ook wanneer je rationeel weet dat het probleem daardoor niet verdwijnt.

Kan vermijdingsgedrag een beschermingsmechanisme zijn?

Ja. Vermijden kan ontstaan om jezelf te beschermen tegen pijn, spanning, afwijzing of herinneringen. Een beschermingsmechanisme dat vroeger hielp, kan je later echter gaan beperken.

Wanneer is professionele hulp verstandig?

Zoek hulp wanneer vermijdingsgedrag jouw werk, relaties of dagelijks functioneren steeds meer beperkt, of wanneer je door angst, spanning of uitputting nauwelijks nog situaties durft aan te gaan.