home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / remmende voorsprong

Hoogbegaafdheid en de wet van de remmende voorsprong

Ken je de wet van de remmende voorsprong al? Stel, je bent ergens heel goed in en je loopt voorop op een bepaald terrein. Toch kan juist die voorsprong je later gaan remmen. Dat zie je in het bedrijfsleven, maar ook bij hoogbegaafde kinderen en volwassenen. Dit artikel hoort bij de serie kenmerken van hoogbegaafdheid. Binnen die serie lees je meer over eigenschappen en patronen die vaak samenhangen met hoogbegaafdheid.

Een bekend voorbeeld uit het bedrijfsleven is Nokia. Het bedrijf was lange tijd marktleider op het gebied van mobiele telefoons, maar werd daarna hard ingehaald door de concurrentie. Hoe dat kwam? Misschien was Nokia wat ingedut, waren de resultaten te vanzelfsprekend geworden of was er zelfgenoegzaamheid ontstaan. Ondertussen ontwikkelde de concurrentie zich verder en haalde pionier Nokia in.

Bij hoogbegaafden kan iets vergelijkbaars gebeuren. Een voorsprong lijkt in eerste instantie alleen maar gunstig, maar wanneer uitdaging, begeleiding en ontwikkeling ontbreken, kan diezelfde voorsprong later juist gaan remmen.

Een voorsprong kan remmend gaan werken wanneer iemand lange tijd te weinig wordt uitgedaagd. De intelligentie en capaciteiten zijn er wel, maar vaardigheden zoals plannen, oefenen, doorzetten en omgaan met fouten ontwikkelen zich onvoldoende.

Waarom worden hoogbegaafden soms te weinig uitgedaagd?

Alice vertelde mij hoe haar schoolperiode vroeger is verlopen. Ze was de snelste in de klas met rekenen. Omdat ze het zo makkelijk vond, oefende ze niet zo veel meer. En omdat ze zo goed was, werd ze ook niet uitgedaagd. Er was geen papa, mama, juf of meester die nog naar Alice omkeek. Hoe gaat het met Alice op school? Nou, perfect, zei de juf. Op rekenen heeft ze een 8 en ze hoeft er heel weinig voor te doen.

Wie snel van begrip is, heeft soms weinig uitleg of oefening nodig om goede resultaten te behalen. Dat lijkt prettig, maar het kan ook betekenen dat niemand ziet wat een kind nog moet leren.

En daar is de wet van de remmende voorsprong. Alice had de intellectuele capaciteiten om goed te rekenen en dat bracht haar op een voorsprong. Maar Alice werd niet verder uitgedaagd en leerde dus niet om ergens voor te knokken. Ze leerde niet om vooruit te kijken en haar huiswerk te plannen. Ze ontwikkelde geen strategie om met moeilijke situaties om te gaan. En hoewel de cijfers nog steeds goed waren, kreeg ze toch een achterstand op andere terreinen.

Meer werk of meer herhaling is niet altijd de oplossing. Veel hoogbegaafden hebben juist behoefte aan opdrachten waarbij ze kunnen puzzelen en dingen uitknobbelen. Het moet niet alleen méér zijn, maar vooral nieuw, complex en uitdagend.

Hoe kan verlies van motivatie en interesse ontstaan?

Ik denk aan Wout. De basisschool heeft hij fluitend doorlopen en hij floot zo hard dat hij soms dacht dat hij op het conservatorium zat voor de opleiding flierefluiter. Hij hoefde zich amper in te spannen voor zijn werk en hij doorliep met het grootste gemak de basisschool. Dat leidde tot verveling, leegte en lusteloosheid, maar ook tot een houding waarin hij geen inspanning leerde te leveren, omdat hij gewend was geraakt aan gemakkelijk succes. Wout werd dan ook gemakzuchtig en laks genoemd. Hij had niet geleerd om studievaardigheden te ontwikkelen, zodat hij voorbereid werd op complexere vragen.

Tot Wout op het gymnasium kwam met andere slimme kinderen. Hij kwam erachter dat hij er toch iets voor moest doen en dat het niet altijd vanzelfsprekend was dat je gemakkelijk aan hoge cijfers komt. Zijn zelfvertrouwen kreeg zo’n deuk dat hij daar jaren later nog mee worstelde en zijn voorsprong, die aanvankelijk zo mooi leek, geheel kwijtraakte. 

Wout moest alsnog leren plannen, oefenen, hulp vragen en doorzetten. Dat zijn vaardigheden die niet automatisch ontstaan doordat iemand intelligent is. In het artikel over nooit leren leren lees je meer over de problemen die kunnen ontstaan wanneer leren lange tijd vanzelf is gegaan.

Waarom kan snel zien en doorzien problemen geven op het werk?

Ik ga naar de werkvloer en laat het onderwijs achter me. Jack is robotprogrammeur en als er een storing is, heeft hij vaak aan een half woord genoeg. Wat collega’s in drie dagen niet voor elkaar krijgen, doorziet Jack soms in een uur. Hij legt de vinger op de zere plek, weet snel te analyseren waar het vraagstuk zit en komt met een oplossing die helder en klaar is.

Dacht je dat de collega’s van Jack dat waarderen? Nee, ze vinden hem een bedreiging en daardoor ontstaat er een onwerkbare situatie. Hij wordt zelfs gepest, vermeden en gemeden op zijn werk. Voel je hoe verdrietig dit is?

Een voorsprong kan dus ook remmend werken wanneer de omgeving niet met die voorsprong om kan gaan. Jack heeft zijn kwaliteiten wel, maar krijgt niet de ruimte om ze op een gezonde manier te gebruiken. Zijn snelheid wordt niet als bijdrage gezien, maar als bedreiging.

Hoe ontstaat hoge verwachtingsdruk bij hoogbegaafdheid?

Vaak ervaren hoogbegaafde kinderen en volwassenen druk vanuit de omgeving. Daniel (8) is een intelligente jongen en taal is aan hem goed besteed. Dictee vindt hij leuk en voor hem eindigt dat meestal in een tien.

Het gevolg voor Daniel is dat een 10 normaal wordt en gaat behoren tot het waarden- en normenpatroon van ‘doe toch eens gewoon’. Voor hem is dit gewoon. Op dictee haal je een tien. De omgeving verwacht dat ook.

Tot er iets misging. Hij voelde zich minder zeker en zelfs Daniel moest een paar keer met een zeven naar huis. De druk die hij zichzelf oplegde, maar die ook zijn omgeving vanwege tal van successen op hem legde, leidde tot verlamming en angst om fouten te maken.

Wanneer goede resultaten als normaal worden beschouwd, kan de druk ontstaan om altijd te presteren. Dat kan samengaan met perfectionisme. Een fout voelt dan niet meer als onderdeel van leren, maar als bewijs dat je tekortschiet.

Kan een remmende voorsprong leiden tot onderpresteren?

Ja, dat kan. Een kind of volwassene kan over veel capaciteiten beschikken, terwijl die mogelijkheden niet zichtbaar worden in de prestaties. Wanneer iemand jarenlang te weinig uitdaging krijgt, kan de motivatie verdwijnen. De persoon haakt af, vermijdt inspanning of levert werk in dat ver onder het eigen niveau ligt. Soms wordt dat gedrag uitgelegd als luiheid, onwil of gemakzucht.

Daarmee wordt voorbijgegaan aan wat eronder kan liggen. Iemand heeft misschien nooit geleerd om zich in te spannen, weet niet hoe een moeilijke opdracht moet worden aangepakt of is bang geworden om fouten te maken. Bij kinderen kan dit zichtbaar worden als onderpresteren. Goede capaciteiten leiden dus niet vanzelf tot goede resultaten.

Hoe werkt de remmende voorsprong bij volwassenen?

De wet van de remmende voorsprong stopt niet wanneer iemand volwassen wordt. De gevolgen kunnen juist pas later duidelijk worden. Misschien ben je jarenlang gewend geweest dat je iets direct begreep. Je hoefde nauwelijks te oefenen en vond snel een oplossing. Tot je werk krijgt dat werkelijk ingewikkeld is, je in een nieuwe functie terechtkomt of voor een probleem staat dat je niet meteen kunt oplossen.

Dan kun je vastlopen. Niet omdat je de capaciteiten niet hebt, maar omdat je nooit hebt geleerd hoe je met moeite, onzekerheid en fouten omgaat. Je kunt bijvoorbeeld:

• onrustig worden wanneer iets niet direct lukt;
• twijfelen aan jouw intelligentie wanneer je moet oefenen;
• moeite hebben met feedback;
• taken uitstellen uit angst om te falen;
• snel afhaken wanneer je niet meteen resultaat ziet;
• onderprikkeld raken in werk dat te eenvoudig is;
• onzeker worden wanneer collega’s jouw snelheid niet begrijpen;
• moeite hebben om hulp te vragen.

Ook het voorbeeld van Jack laat zien hoe een voorsprong op het werk kan gaan knellen. Je ziet snel wat er misgaat, maar jouw omgeving ervaart jouw snelheid misschien als kritiek of bedreiging. Daardoor kun je je gaan inhouden, aanpassen of terugtrekken. Een remmende voorsprong bij volwassenen gaat daarom niet alleen over studievaardigheden. Het gaat ook over zelfvertrouwen, samenwerken, omgaan met weerstand en leren verdragen dat ontwikkeling soms moeite kost.

Welke rol spelen brede interesses en talent?

Een hoogbegaafde persoon heeft vaak meer dan één interessegebied. Een brede kennis en interesse kan helpen om nieuwe uitdagingen te vinden en verschillende vaardigheden te ontwikkelen. Dat is belangrijk, omdat ontwikkeling niet alleen plaatsvindt binnen het gebied waarop iemand al voorloopt. Juist buiten het vertrouwde terrein kun je leren oefenen, fouten maken, doorzetten en opnieuw beginnen.

Een voorsprong in kunnen is niet voldoende. Bij talent en hoogbegaafdheid gaat het om kunnen, willen en zijn. Je kunt ergens goed in zijn, maar zonder motivatie komt het talent niet tot ontwikkeling. Je kunt gemotiveerd zijn, maar in een onveilige of niet-passende omgeving vastlopen. Ontwikkeling vraagt daarom om capaciteiten, motivatie, zelfkennis en een omgeving waarin je tot jouw recht kunt komen.

Wat hebben hoogbegaafde kinderen en volwassenen nodig?

Ik blijf het zeggen: veel hoogbegaafde mensen krijgen niet wat ze nodig hebben. Maar als kind weet je dat niet. En dat kan catastrofaal zijn. Dat is de wet van de remmende voorsprong voor hoogbegaafden. Weet je wat zij nodig hebben?

• Zorg ervoor dat hoogbegaafde kinderen voortdurend worden uitgedaagd met verrijkingsprogramma’s en geavanceerde leerstof die aansluiten bij hun niveau. Ik denk: dat geldt toch voor ieder kind? Programma’s die aansluiten bij hun niveau.
• Ontwikkel leervaardigheden voor hoogbegaafden: vooruitzien, plannen en leren leren.
• Zorg dat er geen verwachtingsdruk ontstaat die niet klopt. Ook hoogbegaafde kinderen en volwassenen hebben steun nodig, willen gezien worden, hebben aandacht nodig en hebben soms troost nodig.
• Stimuleer hoogbegaafden om verschillende interesses en vaardigheden te verkennen buiten hun directe talentgebieden, om zo flexibel en veelzijdig te blijven.

Veelgestelde vragen - FAQ

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over hoogbegaafdheid en de wet van de remmende voorsprong.

Wat is de wet van de remmende voorsprong?

De wet van de remmende voorsprong betekent dat een aanvankelijke voorsprong later belemmerend kan werken. Iemand loopt eerst voor, maar ontwikkelt door een gebrek aan uitdaging bepaalde leer-, werk- of ontwikkelvaardigheden onvoldoende.

Hoe ontstaat een remmende voorsprong bij hoogbegaafdheid?

Een remmende voorsprong kan ontstaan wanneer een hoogbegaafde persoon lange tijd weinig inspanning hoeft te leveren. Vaardigheden zoals plannen, oefenen, doorzetten, hulp vragen en omgaan met fouten worden dan onvoldoende ontwikkeld.

Kan een hoogbegaafd kind een leerachterstand ontwikkelen?

Ja. Een hoogbegaafd kind kan intellectueel voorlopen en tegelijkertijd achterlopen in studievaardigheden. Het kind heeft bijvoorbeeld niet geleerd om huiswerk te plannen, moeilijke opdrachten aan te pakken of door te zetten wanneer iets niet direct lukt.

Kan de remmende voorsprong ook bij volwassenen voorkomen?

Ja. Volwassenen kunnen vastlopen wanneer zij voor het eerst werk tegenkomen dat niet vanzelf gaat. Ook kunnen zij onderprikkeld raken, moeite hebben met feedback of onzeker worden wanneer hun snelheid en capaciteiten niet worden begrepen.

Hoe voorkom je dat een voorsprong later een achterstand wordt?

Zorg voor passende uitdaging, leer iemand plannen en oefenen en maak fouten tot een normaal onderdeel van ontwikkeling. Kijk niet alleen naar resultaten, maar ook naar de vaardigheden die iemand onderweg ontwikkelt.