home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / luistervaardigheid / aanhoren

Aanhoren is wat anders dan luisteren

Het verhaal aanhoren. Hoe vaak zeggen we dat niet, maar wat bedoelen we er eigenlijk mee? En wat is het verschil tussen aanhoren en horen? En heeft luisteren er ook iets mee te maken? Aanhoren is een belangrijk onderwerp binnen luistervaardigheid. In dit artikel leg ik uit dat je een ander kunt aanhoren zonder dat je daadwerkelijk luistert naar wat de ander zegt of bedoelt.

Je geeft de ander zodoende de gelegenheid om uitgebreid te praten en alles te zeggen of te vertellen wat hij of zij wil. Jij beïnvloedt het verhaal niet, je stuurt niet, je verdiept niet, je geeft geen wending en je licht niets uit. Je laat het geheel aan de ander.

Wat is het verschil tussen aanhoren, horen en luisteren?

Bij aanhoren geef je de ander gelegenheid om te spreken. Dat zegt nog niets over de vraag of jij de woorden werkelijk tot je laat doordringen. Horen betekent dat je waarneemt wat de ander zegt. Luisteren gaat verder: je richt jouw aandacht bewust op de ander en probeert te begrijpen wat de ander bedoelt. Je kunt iemand dus aanhoren zonder werkelijk te horen wat er gezegd wordt. Je kunt woorden horen zonder te begrijpen wat ze voor de ander betekenen. En je kunt stil zijn terwijl je innerlijk volledig bent afgehaakt. Werkelijk luisteren vraagt aanwezigheid. Je hoeft niet voortdurend te reageren of vragen te stellen, maar je bent met jouw aandacht bij de ander. Je volgt het verhaal en probeert de woorden te verstaan.

Ben je afwezig terwijl je de ander aanhoort?

In feite is het bij aanhoren helemaal niet duidelijk of je wel of niet tot je laat doordringen wat er gezegd wordt. Aanhoren is dus niet hetzelfde als horen. Als je een ander aanhoort zonder de moeite te nemen om ook echt te horen wat er gezegd wordt, dan:

• Laat je de ander mooi praten, maar doe je er niets mee.
• Laat je van je afglijden wat de ander zegt.
• Houd je jezelf erbuiten en blijf je buiten schot.
• Verbind je geen consequenties aan hetgeen de ander zegt.
• Schenk je geen aandacht aan de ander of aan hetgeen de ander vertelt.

Op deze manier negeer je de ander min of meer. Je gaat het gesprek niet aan, maar dat zeg je niet hardop. Je bent er wel, maar je bent niet aanwezig bij de ander. Jouw wezen staat niet aan. Je sluit je af.

Wat de ander je vertelt, gaat het ene oor in en het andere weer uit. Het blijft niet hangen. Je hoort de ander niet.

Communiceer je ook wanneer je niets zegt?

Ik zei zojuist dat je bij aanhoren niet reageert op wat de ander zegt, maar strikt gesproken is dat niet helemaal waar. Je reageert alleen niet met woorden. Jouw non-verbale reactie laat duidelijk zien of je aanwezig of afwezig bent. Of je luistert naar de ander, of dat je de ander negeert.

Wanneer je aanwezig luistert:

• Je maakt oogcontact.
• Je wendt je naar de ander toe.
• Je legt waar je mee bezig was aan de kant.
• Je hebt een open houding.
• Je gelaatsuitdrukking verandert met het verhaal mee.
• Je schuift de ander misschien een doos tissues toe.

Wanneer je afwezig aanhoort:

• Je maakt geen oogcontact.
• Je kijkt niet op of om, of je kijkt juist weg.
• Je wendt jouw lichaam van de ander af.
• Je gaat door met waar je mee bezig was.
• Je krijgt een frons op jouw gezicht.
• Je houding is gespannen.

Niet reageren is ook reageren. Als er iemand bij jouw tafel komt staan en begint te praten, en je geeft geen enkel teken dat je hem of haar hebt waargenomen, dan zeg je daar veel mee. Zelfs wanneer je probeert om niet te communiceren, communiceer je toch. Dan gaat het vooral om non-verbale communicatie.

De wisselwerking tussen spreken en luisteren bestaat dus niet alleen uit woorden. Ook jouw aandacht, houding en stiltes bepalen hoe de ander het contact ervaart.

Hoe merkt de ander of je werkelijk aanwezig bent?

De ander merkt jouw aanwezigheid niet alleen aan wat je zegt. Hij of zij merkt het aan jouw aandacht, lichaamshouding, timing en reactie. Je hoeft het verhaal niet voortdurend te onderbreken om betrokkenheid te tonen. Je kunt met een knik, korte bevestiging of open houding laten merken dat je het verhaal volgt. Je kunt na een stilte samenvatten wat je hebt gehoord. Ook kun je controleren of je de ander goed hebt begrepen.

Werkelijk luisteren vraagt dat je probeert te begrijpen en aanvoelen wat er bij de ander speelt. Dat betekent niet dat je alles moet oplossen. Soms heeft de ander vooral behoefte aan ruimte, erkenning en aanwezigheid.

Waarom sluit je je af terwijl je de ander laat praten?

Waarom hoor je de ander aan als je niet bereid bent om daadwerkelijk te luisteren? Dat heeft volgens mij veel kanten. Misschien heb je geleerd dat het onbeleefd is om duidelijk te maken dat je geen praatpaal bent. Je bent niet in de stemming, je hebt het druk met iets anders of je bent niet geïnteresseerd in het onderwerp of in de persoon. Of je bent onzeker, je voelt je onveilig, jouw positie is ondergeschikt of onduidelijk. Diep van binnen heb je er geen trek in, maar toch laat je je als praatpaal gebruiken. Daar kunnen allerlei behoeften, gevoelens, normen en waarden achter zitten:

• Je wilt de ander niet voor het hoofd stoten.
• Je wilt het de ander naar de zin maken.
• Je wilt het wel gezellig houden.
• Je voelt je klemgezet.
• Je durft niet voor jezelf op te komen.
• Je wilt je niet laten kennen.
• Je bent bang om de relatie met de ander te beschadigen.
• Je wilt meegaand, vriendelijk en toegankelijk overkomen.
• Je wilt de ander niet het gevoel geven afgewezen te worden.
• Je bent bang om de ander te kwetsen.
• Je bent bang om het terug te krijgen en zelf gekwetst te worden.

Dit kan heel diep gaan. Wellicht ben je je van dit soort overwegingen niet altijd bewust, maar ze spelen wel degelijk een rol in de manier waarop je met anderen omgaat. Wat je meestal wel merkt, is dat zo'n situatie negatieve gevoelens bij je oproept. Die gevoelens wijzen vaak op een behoefte waaraan op dat moment niet wordt voldaan.

Hoe geef je een grens aan wanneer je niet kunt luisteren?

Je hoeft niet ieder verhaal op ieder moment aan te horen. Wanneer je geen tijd, aandacht of ruimte hebt, is het eerlijker om dat duidelijk te maken dan om afwezig te blijven zitten. Je kunt bijvoorbeeld zeggen:

• Ik wil hier graag naar luisteren, maar ik heb nu onvoldoende tijd.
• Kunnen we hier vanmiddag rustig voor gaan zitten?
• Ik merk dat mijn aandacht nu ergens anders ligt.
• Heb je behoefte aan een luisterend oor of wil je dat ik met je meedenk?
• Ik wil je niet half aanhoren, dus laten we een beter moment kiezen.

Daarmee wijs je de ander niet af. Je bent juist eerlijk over jouw beschikbaarheid. Je voorkomt dat je lichamelijk aanwezig bent terwijl jouw aandacht ontbreekt. Merk je dat je je regelmatig ongewild als praatpaal laat gebruiken en wil je daar anders mee leren omgaan? Dan is het belangrijk om te onderzoeken waarom je geen grens aangeeft en welke behoefte van jou daarbij in het gedrang komt.

Wanneer is luisterend aanhoren juist helpend?

Een vorm van luisterend aanhoren die ik hier voor de volledigheid wil noemen, komt voor in situaties waarbij jij van de ander iets wilt leren. Dat kan op school of in een opleiding zijn, of wanneer een meer ervaren collega of expert op een bepaald gebied kennis met je deelt. Hierbij draait het om kennisoverdracht en niet in de eerste plaats om de relatie met de ander. Waar ik vooral op doel, is het luisterend aanhoren waarbij er wederzijds contact is tussen jou en de ander. Je hebt de situatie ingeschat en je sluit aan bij de behoefte van de ander om zijn of haar verhaal te vertellen.

Je hebt aangevoeld en begrepen dat er geen actieve inbreng van jou nodig is op dat moment. Toch gebeurt er iets in de relatie tussen jou en de ander. Door de ander tijd en ruimte te geven om te zeggen wat die vertellen wil en door daarbij welwillend en belangstellend aanwezig te zijn, creëer je een veilige omgeving waarin de ander zich gehoord en gezien voelt. Daarmee help je de ander:

• Stoom af te blazen.
• Gedachten en emoties al pratend op een rijtje te krijgen.
• De draad van eigen gedachten van begin tot eind af te spinnen.
• Woorden te geven aan een gebeurtenis of innerlijk proces.
• Al pratend te ontdekken waar het om gaat.
• Grenzen te verkennen.
• Nieuwe inzichten op te doen vanuit eigen gedachten en gevoelens.

Door alleen aanwezig te zijn en de ander het verhaal te laten doen, gun je de ander zijn of haar eigen ontdekkingstocht. Dat kan bijzonder heilzaam zijn.

Wanneer moet je wel vragen stellen?

Alleen ruimte geven kan helpend zijn wanneer de ander vooral wil vertellen, verwerken of zijn gedachten ordenen. Vragen stellen is passend wanneer de ander vastloopt, wanneer iets onduidelijk blijft of wanneer je wilt controleren of je het goed begrijpt. Een vraag moet het verhaal van de ander ondersteunen en niet jouw nieuwsgierigheid centraal stellen. Je kunt bijvoorbeeld vragen:

• Wat raakt jou hier het meest in?
• Wat heb je op dit moment van mij nodig?
• Wil je dat ik alleen luister of ook met je meedenk?
• Begrijp ik goed dat je je niet serieus genomen voelt?
• Wat zou jou nu helpen?

Zo blijf je aansluiten bij de behoefte van de ander. Je stuurt niet onnodig, maar laat wel merken dat je actief volgt wat er wordt verteld.

Wat is jouw leerdoel?

Wanneer je anderen vooral aanhoort zonder werkelijk te luisteren, ligt jouw leerdoel bij aandacht, aanwezigheid en afstemming. Je kunt werken aan:

• Jouw aandacht bewust op de ander richten.
• Herkennen wanneer je innerlijk afhaakt.
• Non-verbaal laten merken dat je aanwezig bent.
• Samenvatten wat je hebt gehoord.
• Controleren of je de ander goed begrijpt.
• Vragen wat de ander van jou nodig heeft.
• Stiltes laten bestaan zonder afwezig te worden.
• Een grens aangeven wanneer je geen ruimte hebt om te luisteren.
• De ander ruimte geven zonder het verhaal over te nemen.
• Terugkoppelen wat je met iemands inbreng doet.

Het doel is niet dat je voortdurend vragen stelt of oplossingen aandraagt. Het doel is dat jouw stilte niet leeg is. Je bent aanwezig, je volgt de ander en je probeert te begrijpen wat er wordt gezegd en bedoeld.

Veelgestelde vragen over aanhoren en luisteren

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over aanhoren, luisteren en aanwezig zijn bij de ander.

Wat is het verschil tussen aanhoren en luisteren?

Bij aanhoren geef je de ander ruimte om te spreken. Dat betekent niet automatisch dat je met aandacht volgt wat er wordt gezegd. Bij luisteren richt je jouw aandacht bewust op de ander en probeer je de woorden en de bedoeling te begrijpen.

Is zwijgen hetzelfde als luisteren?

Nee. Je kunt zwijgen terwijl je innerlijk bent afgehaakt. Zwijgen wordt luisteren wanneer je aandacht bij de ander is, je het verhaal volgt en probeert te begrijpen wat de ander bedoelt.

Hoe laat ik merken dat ik werkelijk luister?

Maak passend oogcontact, neem een open houding aan en laat afleiding liggen. Je kunt kort bevestigen, samenvatten wat je hebt gehoord en vragen of je de ander goed hebt begrepen.

Waarom kan alleen aanhoren demotiverend zijn?

Wanneer iemand wel ruimte krijgt om iets te zeggen, maar merkt dat er niets met de inbreng gebeurt, ontstaat het gevoel niet serieus genomen te worden. Vooral op het werk kan dat leiden tot gelatenheid, passiviteit en verlies van betrokkenheid.

Wanneer is alleen ruimte geven juist helpend?

Alleen ruimte geven kan helpend zijn wanneer de ander stoom wil afblazen, gevoelens wil verwoorden of gedachten wil ordenen. Je hoeft dan niet direct vragen te stellen of oplossingen aan te dragen, zolang je wel betrokken aanwezig bent.