home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / darvo werk

DARVO op het werk: waarom jij ineens de dader bent

Je begint een gesprek omdat iemand over jouw grens is gegaan. Of omdat er iets is gezegd of gebeurd waar je duidelijkheid over wilt. Eerst krijg je te horen dat het helemaal niet zo is gegaan. Daarna verschuift het gesprek naar jouw toon, jouw gedrag of jouw manier van communiceren. En voor je het weet zit jij jezelf te verdedigen terwijl de ander zich presenteert als degene die door jou is beschadigd.

Dat kan behoorlijk verwarrend zijn. Je kwam ergens mee omdat jij iets wilde bespreken, maar halverwege het gesprek ben jij ineens degene die moet uitleggen dat je niemand wilde aanvallen, dat je echt wel wilt samenwerken en dat je alleen maar duidelijkheid wilde. Ondertussen raakt steeds verder uit beeld waar het gesprek oorspronkelijk over ging.

Dat patroon wordt DARVO genoemd. Het kan voorkomen binnen macht en manipulatie in organisaties. Ik vind het een van de meest verwarrende patronen omdat het jouw positie volledig kan omdraaien. Eerst vraag je je af wat er met de ander aan de hand is. Een tijd later vraag je je misschien af wat er met jou aan de hand is.

Wat is DARVO op het werk?

DARVO staat voor drie bewegingen die elkaar kunnen opvolgen: ontkennen, aanvallen en daarna de rollen van slachtoffer en dader omdraaien. Degene die oorspronkelijk werd aangesproken op zijn gedrag, eindigt als degene die zich benadeeld voelt. Jij, degene die het gedrag ter sprake bracht, komt steeds meer in de positie van veroorzaker of dader terecht.

Dat hoeft niet allemaal binnen vijf minuten te gebeuren. In organisaties kan het patroon zich verspreiden over meerdere gesprekken, mails, mediation of gesprekken met HR. Jij kaart eerst iets aan. Later wordt jouw reactie het onderwerp. Daarna ontstaat misschien een verhaal over jouw houding, jouw communicatie of de verstoorde arbeidsrelatie. Uiteindelijk weet bijna niemand meer precies waarmee het begon.

Niet iedere ontkenning is DARVO. Mensen kunnen hetzelfde gesprek verschillend hebben beleefd en ook jij kunt in een conflict iets verkeerd hebben gedaan. Ik zou daarom niet naar één zin kijken, maar naar de beweging die steeds opnieuw ontstaat. Wordt jouw oorspronkelijke punt werkelijk onderzocht of verdwijnt het? Worden concrete voorbeelden besproken of gaat het vooral over wat er mis is met jouw manier van aanspreken?

Eerst wordt ontkend wat er is gebeurd

De eerste beweging is ontkenning. Jij benoemt een gebeurtenis, uitspraak of vorm van gedrag en de ander zegt dat het niet gebeurd is, dat hij het nooit zo gezegd heeft of dat jij het verkeerd hebt begrepen. Dat kan natuurlijk waar zijn. Ons geheugen is niet feilloos en twee mensen kunnen een gesprek oprecht anders onthouden.

Het wordt iets anders wanneer ontkenning steeds het antwoord wordt op concrete voorbeelden. In een coachtraject vertelde iemand over uitspraken van haar leidinggevende die hard bij haar waren binnengekomen. Toen een van die uitspraken later opnieuw ter sprake kwam, werd die ontkend. Het argument was ongeveer: iemand in mijn positie zou zoiets niet zeggen, dus ik kan het niet gezegd hebben.

Lees daar eens goed naar. Dat is iets anders dan zeggen dat je een gesprek anders herinnert. De positie van de spreker wordt gebruikt als bewijs dat de gebeurtenis niet kan hebben plaatsgevonden. Voor degene die daar tegenover zit, kan dat behoorlijk ontregelend zijn. Jij weet vrij zeker wat je gehoord hebt en toch wordt er met grote stelligheid gezegd dat het nooit gebeurd is.

Wanneer dit vaker voorkomt, kan DARVO raken aan gaslighting. Het is niet hetzelfde. Maar wanneer jouw herinnering steeds wordt ontkend en je voortdurend hoort dat jij iets verkeerd hebt begrepen, kan jouw vertrouwen in jouw eigen waarneming wel degelijk gaan schuiven.

Daarna gaat het ineens over jou

Na de ontkenning kan de aanval volgen. Het gesprek gaat niet meer over wat jij ter sprake bracht, maar over jouw toon, karakter, communicatie of intenties. Jij bent te aanvallend. Jij intimideert. Jij manipuleert. Jij maakt samenwerking onmogelijk. Jij veroorzaakt onveiligheid.

Daar wil ik voorzichtig mee omgaan. Misschien was jouw toon inderdaad scherp. Misschien heb jij iets gezegd waar je later anders naar kijkt. Dat mag allemaal besproken worden. Alleen mag jouw reactie niet automatisch het oorspronkelijke onderwerp vervangen.

In een coachtraject wilde een medewerker bijvoorbeeld gedrag van haar leidinggevende en haar gevoel van onveiligheid bespreekbaar maken. Gaandeweg veranderde het gesprek. Er werd niet alleen meer gesproken over haar ervaring, maar de leidinggevende sprak zelf over intimidatie en manipulatie en gaf uiteindelijk aan dat hij haar leidinggevende niet meer kon zijn.

Dan draait er iets wezenlijks. De medewerker die begon met de boodschap dat zij zich door gedrag van haar leidinggevende onveilig voelde, moest zich ineens verhouden tot de boodschap dat haar leidinggevende zich door háár gedrag bedreigd of beschadigd voelde.

En uiteindelijk zijn de rollen omgedraaid

Dat is het meest kenmerkende deel van DARVO. Degene die werd aangesproken, schuift naar de slachtofferpositie en degene die het gedrag bespreekbaar maakte wordt de veroorzaker. Jij zegt dat je je geïntimideerd voelde en krijgt terug hoe intimiderend jouw beschuldiging voor de ander is. Je zegt dat er over jouw grens is gegaan en hoort dat jouw manier van begrenzen respectloos is. Je zegt dat jij je niet veilig voelt en uiteindelijk gaat het gesprek over hoe onveilig jouw gedrag voor de ander zou zijn.

Er mag natuurlijk ruimte zijn voor gevoelens aan beide kanten. Wanneer jij iemand hard aanspreekt, kan dat werkelijk iets met die persoon doen. Daar is niets vreemds aan. Het wordt problematisch wanneer die reactie jouw oorspronkelijke onderwerp volledig verdringt.

Dan liggen er niet langer twee ervaringen naast elkaar. De ene werkelijkheid schuift over de andere heen totdat jij degene bent die ter verantwoording wordt geroepen.

Zo kan een heel ander verhaal over jou ontstaan

In een coachtraject zag ik die verschuiving over langere tijd. Een medewerker had problemen ervaren in de relatie met haar leidinggevende en wilde daarover in gesprek. Er kwamen mediationgesprekken en zij verwachtte dat die zouden gaan over wat er tussen hen was gebeurd en of de arbeidsrelatie nog hersteld kon worden.

Volgens haar kwam haar leidinggevende pas tijdens dat proces tot het besef dat het gesprek ook over zijn eigen handelen ging. Niet veel later werd de situatie echter neergezet als een langdurig arbeidsconflict en sprak hij over intimidatie en manipulatie. Vervolgens gaf hij aan dat hij haar leidinggevende niet meer kon zijn.

De medewerker hoorde daarmee in korte tijd een heel ander verhaal ontstaan. Ze was begonnen vanuit haar ervaring dat zij zich door zijn gedrag niet veilig voelde. Uiteindelijk kwam er een werkelijkheid tegenover te staan waarin hij degene was die door haar gedrag niet verder kon. Ik kan op basis van een coachgesprek natuurlijk niet vaststellen wat iemand bewust heeft bedoeld en dat wil ik ook helemaal niet. Maar ik kan wel kijken naar het patroon en vooral naar wat het met iemand doet.

Want op dat moment moet je niet alleen meer uitleggen wat jou oorspronkelijk dwarszat. Je moet jezelf ook gaan verdedigen tegen een nieuw beeld dat inmiddels over jou is ontstaan.

Waarom zelfreflectie je hier juist kwetsbaar kan maken

Misschien klinkt dat vreemd, maar iemand die bereid is om naar zichzelf te kijken kan behoorlijk ver in dit patroon terechtkomen. Je denkt namelijk niet meteen: de ander manipuleert mij. Je denkt eerder: misschien was mijn toon inderdaad te scherp. Misschien had ik meer ruimte moeten geven. Misschien had ik dit anders moeten aanpakken.

Daar is op zichzelf niets mis mee. Zelfreflectie vind ik juist belangrijk. Maar zelfreflectie wordt ongezond wanneer jij de enige bent die reflecteert en jouw bereidheid om naar jezelf te kijken wordt gebruikt om het gedrag van de ander niet meer te hoeven onderzoeken.

Ik zie mensen dan mails terugzoeken, gesprekken reconstrueren en zichzelf eindeloos afvragen of ze misschien toch verkeerd hebben gereageerd. Op een gegeven moment zoek je niet meer alleen naar jouw aandeel. Je zoekt bewijs dat jij geen slecht mens, moeilijke collega of onveilige medewerker bent.

Dan ben je inmiddels heel ver verwijderd geraakt van de vraag waarmee je begon.

Voor je het weet verdedig je jouw hele persoonlijkheid

DARVO past daardoor gemakkelijk bij defensief communiceren. Niet omdat jouw verdediging bewijst dat jij iets verkeerd hebt gedaan, maar omdat je in een positie terechtkomt waarin je het gevoel hebt dat je jezelf moet beschermen.

Je legt uit dat je echt wel wilt samenwerken. Je haalt voorbeelden aan waaruit blijkt dat collega’s jou waarderen. Je licht toe waarom je een bepaalde grens hebt gesteld en waarom jouw bedoeling niet verkeerd was. Daar kan verschrikkelijk veel energie in verdwijnen.

Ik zag iemand die herhaaldelijk te horen kreeg dat er problemen waren met haar communicatie. Uiteindelijk ging zij voor zichzelf positieve reacties verzamelen van collega’s uit allerlei delen van de organisatie omdat het negatieve beeld zo sterk bij haar begon binnen te komen. Ze probeerde daarmee eigenlijk haar eigen werkelijkheid vast te houden.

Wanneer je thuis jouw mailbox moet doorzoeken om weer te geloven dat je wel degelijk normaal met mensen kunt samenwerken, is er meer aan de hand dan een vervelend gesprek.

DARVO en schuldverschuiving liggen dicht bij elkaar

DARVO ligt dicht tegen schuldverschuiving op het werk aan. Bij schuldverschuiving wordt verantwoordelijkheid voor een probleem naar jou verplaatst. DARVO is specifieker: eerst wordt ontkend, daarna volgt een aanval en vervolgens draaien slachtoffer en dader om.

In de praktijk kunnen de patronen gemakkelijk in elkaar overlopen. Jij kaart iets aan, jouw reactie komt centraal te staan en uiteindelijk moet jij uitleggen waarom de arbeidsrelatie niet meer goed loopt. Het oorspronkelijke probleem verandert dan langzaam van: wat is hier gebeurd? naar: wat heb jij veroorzaakt?

Wanneer anderen in het nieuwe verhaal worden betrokken

In organisaties blijft DARVO niet altijd tussen twee mensen. Er kunnen collega’s, HR, hogere leidinggevenden of andere betrokkenen bij komen. Dan kan het patroon raken aan triangulatie op het werk.

Stel dat jij jouw leidinggevende aanspreekt op iets wat er volgens jou is gebeurd. Hij ontkent dat en bespreekt vervolgens met anderen hoe moeilijk hij jouw gedrag vindt. Later hoor jij via HR of een hogere leidinggevende dat er zorgen bestaan over jouw communicatie. Dan krijgt de rolomkering ineens publiek.

Dat maakt de situatie nog ingewikkelder. Je hebt niet alleen meer te maken met degene met wie het oorspronkelijke conflict speelde. Er kan inmiddels een beeld van jou rondgaan in de organisatie. Uitspraken als ‘met haar valt niet te communiceren’ of ‘hij werkt nergens aan mee’ kunnen een eigen leven gaan leiden, zelfs wanneer andere mensen juist heel andere ervaringen met jou hebben.

Dan krijg je niet alleen met een conflict te maken, maar ook met jouw reputatie.

Macht maakt DARVO veel zwaarder

Wanneer twee collega’s ongeveer dezelfde positie hebben, is een rolomkering al ingewikkeld genoeg. Wanneer degene die het patroon laat zien jouw leidinggevende is, komt daar iets wezenlijks bij: macht. Een leidinggevende kan jou beoordelen, informatie delen met HR of directie en invloed hebben op jouw werkzaamheden, ontwikkelmogelijkheden en positie. Wanneer een leidinggevende manipuleert, kan DARVO onderdeel worden van een breder patroon waarin niet alleen het gesprek draait, maar ook jouw positie binnen de organisatie onder druk komt te staan.

Je kunt inhoudelijk overtuigd zijn van jouw verhaal en tegelijkertijd bang zijn voor de gevolgen wanneer je eraan vasthoudt. Dat maakt het speelveld ongelijk. Een leidinggevende heeft daarom ook een grotere verantwoordelijkheid om aanspreekbaar te zijn op het eigen gedrag en kritiek niet automatisch terug te kaatsen naar degene die haar uitspreekt.

DARVO kan je steeds verder uit balans brengen

Wanneer zo’n patroon structureel wordt, kan het iemand diep ontregelen. Niet alleen omdat je wordt beschuldigd, maar omdat jouw eigen werkelijkheid steeds minder houvast lijkt te geven. Je weet wat je hebt meegemaakt, maar het wordt ontkend. Je probeert dat bespreekbaar te maken en vervolgens krijg je kritiek op jouw gedrag. Daarna zie je hoe de ander zichzelf als benadeelde partij presenteert.

Hoe vaker dat gebeurt, hoe gemakkelijker de vraag opkomt: heb ik het dan echt verkeerd gezien? Mensen kunnen gesprekken vooraf volledig gaan voorbereiden, achteraf reconstrueren en steeds meer op hun hoede raken. Je denkt na over ieder woord omdat je bang bent dat het later tegen je gebruikt wordt. Er kan spanning ontstaan voordat het gesprek überhaupt heeft plaatsgevonden.

Dan gaat dit veel verder dan vervelende communicatie. Het raakt jouw gevoel van veiligheid, vertrouwen in jezelf en soms zelfs jouw gezondheid.

Op den duur ga je jezelf censureren

Een van de ernstigste gevolgen vind ik dat mensen uiteindelijk niet meer vrij durven spreken. Je denkt vooraf na over ieder woord. Kan dit later tegen mij gebruikt worden? Kom ik nu te aanvallend over? Moet ik dit voorbeeld wel noemen? Wat gebeurt er wanneer de ander opnieuw zegt dat het nooit gebeurd is?

Dan ontstaat zelfcensuur. Je stelt geen kritische vragen meer, houdt informatie achter of laat gedrag passeren waarvan je eigenlijk vindt dat het niet klopt omdat de prijs van aanspreken te hoog voelt. Dat is niet alleen schadelijk voor jou. Een organisatie waarin medewerkers geen tegenspraak meer durven geven, heeft zelf een serieus probleem.

Daarom vraagt volwassen leiderschap wat mij betreft dat een leidinggevende aanspreekbaar is en kritiek kan verdragen zonder degene die kritiek geeft automatisch tot probleem te maken.

DARVO en de dramadriehoek

DARVO kan ook raken aan de dramadriehoek. Daar onderscheiden we de rollen slachtoffer, aanklager en redder. Bij DARVO kunnen die rollen razendsnel verschuiven.

Jij spreekt iemand aan en wordt daarmee neergezet als aanklager. De aangesproken persoon schuift naar de slachtofferpositie. Wanneer jij vervolgens schrikt van de impact en de situatie probeert te herstellen, kun je zelf ook nog in de reddersrol terechtkomen. Voor je het weet bied jij excuses aan of probeer jij de relatie te repareren terwijl jouw oorspronkelijke punt helemaal niet meer besproken wordt.

Een ander mag zich geraakt voelen door wat jij zegt. Maar dat betekent nog niet dat jouw oorspronkelijke punt daarmee verdwenen is.

Hoe herken je DARVO?

Ik zou niet proberen iemand na één vervelend gesprek het etiket DARVO op te plakken. Kijk veel liever naar de beweging over meerdere momenten heen. Blijft dezelfde volgorde terugkomen? Wordt jouw punt ontkend, verschuift het gesprek vervolgens naar jou en eindigt de ander uiteindelijk als degene die door jou beschadigd zou zijn?

• Het gedrag dat jij bespreekbaar maakt wordt steeds ontkend zonder dat jouw voorbeelden werkelijk worden onderzocht.
• Het gesprek verschuift naar jouw toon, karakter, communicatie of intenties.
• Jij moet jezelf uiteindelijk verdedigen terwijl jij degene was die een probleem aankaartte.
• De ander presenteert zichzelf vooral als degene die door jou beschadigd of bedreigd wordt.
• De oorspronkelijke gebeurtenis raakt steeds verder uit beeld.
• Andere mensen worden betrokken bij het nieuwe negatieve beeld over jou.
• Je merkt dat je steeds meer aan jouw eigen waarneming gaat twijfelen.

Geen van die signalen bewijst op zichzelf dat iemand bewust manipuleert. Maar wanneer dezelfde beweging telkens terugkomt en jij na ieder gesprek verder verwijderd raakt van de oorspronkelijke kwestie, zou ik wel serieus gaan kijken wat er gebeurt.

Ga terug naar waar het gesprek werkelijk over ging

Wanneer je merkt dat een gesprek volledig omdraait, helpt het om terug te gaan naar het begin. Wat wilde jij oorspronkelijk bespreken? Welke concrete gebeurtenis speelde er? Welke afspraak was gemaakt? Wat werd er volgens jou gezegd of gedaan?

Dat betekent niet dat je weigert naar jouw eigen gedrag te kijken. Je kunt best erkennen dat jouw toon of reactie later besproken mag worden. Maar je mag tegelijkertijd aangeven dat je eerst duidelijkheid wilt over de kwestie waarmee je kwam. Daarmee voorkom je dat jouw oorspronkelijke punt ongemerkt verdwijnt.

Bij manipulatie vermijden gaat het wat mij betreft ook niet om winnen, ontmaskeren of bewijzen dat de ander een manipulator is. Het gaat erom dat jij niet wordt meegenomen in een gesprek waarin de werkelijkheid steeds verder van het oorspronkelijke onderwerp afdwaalt.

Houd feiten, interpretaties en gevoelens uit elkaar

Een ander hulpmiddel is om drie dingen uit elkaar te houden: wat er feitelijk gebeurde, hoe jij dat hebt geïnterpreteerd en wat het met jou heeft gedaan. Een feit kan bijvoorbeeld zijn dat een bepaalde zin in een mail staat. Jouw interpretatie kan zijn dat je daarmee onder druk bent gezet. Jouw gevoel kan zijn dat je daardoor bang of boos werd.

De ander kan jouw interpretatie betwisten, maar daarmee verdwijnt het feit nog niet. Hij kan een andere bedoeling hebben gehad, maar daarmee verdwijnt jouw gevoel evenmin. Juist wanneer alles door elkaar begint te lopen, kan dit onderscheid houvast geven.

Je hoeft niet te bewijzen dat je precies weet wat er in het hoofd van de ander omgaat. Het is veel belangrijker dat jij helder blijft over wat je zelf hebt waargenomen, wat je weet en wat je hebt ervaren.

Neem niet automatisch de nieuwe schuld op je

Het kan heel goed dat de ander werkelijk gekwetst is door jouw manier van aanspreken. Dat kun je erkennen zonder automatisch alle verantwoordelijkheid voor de situatie over te nemen. Je kunt verantwoordelijk zijn voor een scherpe formulering en tegelijkertijd terecht een grensoverschrijding hebben aangekaart. Die twee kunnen gewoon naast elkaar bestaan.

Dat onderscheid vind ik belangrijk omdat DARVO je gemakkelijk in een zwart-witkeuze trekt: óf jij hebt gelijk óf de ander. Zo werkt een volwassen conflict meestal niet. Ik praat daarom liever over verantwoordelijkheid dan over schuld. Wat was jouw aandeel en wat was het aandeel van de ander? Wanneer alleen jouw aandeel nog besproken mag worden, klopt de verdeling niet meer.

Wanneer de rolomkering vervolgens doorschiet in concrete verwijten die niet kloppen, kan het ook verstandig zijn om te lezen wat je kunt doen wanneer je onterecht beschuldigd wordt. Dan helpt het meestal niet om steeds harder te roepen dat iets niet waar is. Feiten, concrete voorbeelden en een heldere tijdlijn geven vaak meer houvast.

Zorg dat je niet alleen komt te staan

Wanneer er een serieus machtsverschil is en gesprekken steeds opnieuw omdraaien, kan het verstandig zijn om passende ondersteuning te organiseren. Dat kan een vertrouwenspersoon zijn, iemand van HR, een belangenbehartiger of een andere deskundige die past bij jouw situatie. Niet omdat je een oorlog moet beginnen, maar omdat het ontzettend lastig kan zijn om jouw eigen waarneming vast te houden wanneer je langdurig midden in zo’n patroon zit.

Een buitenstaander kan helpen om feiten, emoties en interpretaties uit elkaar te halen en met jou te kijken welke stap nog verstandig is. Dat is iets anders dan overal medestanders verzamelen en daarmee zelf weer nieuwe driehoeken creëren. Zoek liever een heldere, professionele lijn.

Jouw reactie wist niet uit wat eraan voorafging

Misschien ben je boos geworden. Misschien heb je jezelf verdedigd. Misschien heb je tijdens een gesprek iets gezegd wat je achteraf liever anders had geformuleerd. Daar mag je naar kijken en daar mag je verantwoordelijkheid voor nemen. Maar jouw reactie maakt wat daarvoor gebeurde niet automatisch ongedaan.

Iemand kan jouw grens overschrijden en jij kunt daar vervolgens onhandig op reageren. Iemand kan jou onder druk zetten en jij kunt uit boosheid te fel antwoorden. Die tweede gebeurtenis wist de eerste niet uit. Juist bij DARVO bestaat het gevaar dat je uiteindelijk alleen nog maar kijkt naar hoe jij reageerde en vergeet waarom je überhaupt reageerde.

En misschien is dat wel de belangrijkste vraag die je jezelf kunt stellen: waar ging dit gesprek eigenlijk over voordat ik degene werd die zich moest verdedigen?

Samengevat

Bij DARVO wordt een gebeurtenis of vorm van gedrag eerst ontkend, daarna verschuift de aandacht naar jou en uiteindelijk kunnen de rollen volledig omdraaien. Degene die jij aansprak presenteert zichzelf als slachtoffer en jij komt steeds meer in de positie van veroorzaker of dader terecht. Zeker bij een machtsverschil kan dat grote gevolgen hebben voor jouw vertrouwen in jezelf en jouw positie op het werk.

Blijf daarom teruggaan naar de oorspronkelijke gebeurtenis. Houd feiten, interpretaties en gevoelens uit elkaar, kijk naar ieders verantwoordelijkheid en voorkom dat je jouw hele persoonlijkheid gaat verdedigen tegen een verhaal dat pas tijdens het conflict is ontstaan. Jouw reactie mag besproken worden, maar die reactie wist niet uit wat eraan voorafging.

Veelgestelde vragen over DARVO op het werk

DARVO is lastig te herkennen omdat er tijdens een conflict best terechte kritiek op beide partijen kan zijn. Het gaat daarom niet om één losse reactie, maar om de terugkerende beweging waarbij jouw oorspronkelijke punt verdwijnt en jij uiteindelijk degene wordt die zich moet verdedigen. Deze vijf vragen helpen om het patroon scherper te krijgen.

Wat betekent DARVO op het werk?

Bij DARVO wordt gedrag eerst ontkend, daarna wordt degene die het gedrag aankaart aangevallen en vervolgens draaien de rollen om. Degene die oorspronkelijk werd aangesproken presenteert zichzelf als slachtoffer, terwijl jij steeds meer als veroorzaker of dader wordt neergezet.

Is iedere ontkenning door een leidinggevende DARVO?

Nee. Mensen kunnen gesprekken verschillend herinneren en een leidinggevende mag jouw interpretatie tegenspreken. Kijk vooral naar het terugkerende patroon van ontkennen, aanvallen en rolomkering en naar de vraag of de oorspronkelijke kwestie nog serieus besproken mag worden.

Wat is het verschil tussen DARVO en gaslighting?

Bij DARVO draait vooral de positie van slachtoffer en dader om nadat gedrag is ontkend en de ander is aangevallen. Bij gaslighting wordt jouw vertrouwen in jouw eigen waarneming of herinnering ondermijnd. De twee patronen kunnen elkaar versterken wanneer ontkenning onderdeel wordt van de rolomkering.

Waarom ga ik mezelf zo sterk verdedigen bij DARVO?

Omdat de aandacht van de oorspronkelijke gebeurtenis naar jouw gedrag verschuift. Daardoor krijg je gemakkelijk de neiging om te bewijzen dat je goede intenties hebt, wel kunt samenwerken en niemand wilde beschadigen. Probeer terug te gaan naar de oorspronkelijke kwestie zonder jouw eigen verantwoordelijkheid te ontkennen.

Wat kun je doen wanneer DARVO blijft terugkomen?

Houd vast aan concrete gebeurtenissen, afspraken en feiten en probeer niet ieder nieuw verwijt onmiddellijk te weerleggen. Kijk naar jouw eigen aandeel zonder automatisch alle verantwoordelijkheid over te nemen. Wanneer er een serieus machtsverschil is of je steeds meer aan jouw eigen waarneming gaat twijfelen, kan passende ondersteuning verstandig zijn.