home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / schuldverschuiving werk

Schuldverschuiving op het werk: waarom krijg jij ineens de schuld?

Je gaat een gesprek in omdat een afspraak niet is nagekomen. Of omdat je ergens duidelijkheid over wilt. Misschien stel je een grens of kaart je iets aan wat volgens jou niet goed gaat. Maar ergens onderweg verandert het gesprek. Ineens gaat het niet meer over de afspraak, het probleem of wat er is gebeurd. Het gaat over jouw toon, jouw houding, jouw communicatie of over de vraag waarom jij er zo moeilijk over doet.

En daar sta je dan. Je begon met een vraag en twintig minuten later ben jij degene die zich moet verantwoorden. Je probeert uit te leggen dat je echt wel wilt samenwerken, dat je helemaal niet uit bent op ruzie en dat je alleen maar duidelijkheid wilde. Ondertussen is de oorspronkelijke kwestie bijna verdwenen.

Dat is wat ik bedoel met schuldverschuiving. Het kan een patroon zijn binnen macht en manipulatie in organisaties. Ik zeg bewust: het kan. Niet ieder verschil van mening over verantwoordelijkheid is manipulatie. Maar wanneer de verantwoordelijkheid steeds opnieuw jouw kant op schuift terwijl het aandeel van de ander buiten beeld blijft, zou ik wel goed gaan opletten.

Wat is schuldverschuiving op het werk?

Ik heb eerlijk gezegd niet zoveel met het woord schuld wanneer het over arbeidsrelaties gaat. Ik praat liever over verantwoordelijkheid. De bekende uitspraak dat waar twee kijven ook twee schuld hebben, zou ik liever veranderen in: waar twee kijven, hebben twee mensen een verantwoordelijkheid. Dat is een wezenlijk verschil, want verantwoordelijkheid nodigt uit om naar je eigen aandeel te kijken zonder meteen iemand aan de schandpaal te nagelen.

Wat heb ik gedaan? Wat heb ik nagelaten? Welke keuze heb ik gemaakt? Waar had ik invloed op? En waar was ik juist niet verantwoordelijk voor? Bij gezonde samenwerking stelt ieder die vragen aan zichzelf.

Bij schuldverschuiving gebeurt iets anders. Het aandeel van de ander verdwijnt uit beeld en jij wordt als het ware de nieuwe parkeerplaats voor het probleem.

Ineens gaat het niet meer over de afspraak

Stel dat jouw leidinggevende een belangrijke afspraak niet nakomt en jij vraagt daarnaar. Een normaal antwoord kan zijn: ‘Dat klopt, ik heb dit laten liggen en dat had niet moeten gebeuren.’ Daarna kun je bespreken hoe het verdergaat. Maar het gesprek kan ook zo verlopen dat je uiteindelijk hoort dat jij te ongeduldig bent, te veel druk zet of door jouw manier van communiceren het gesprek moeilijk maakt.

Misschien zit daar zelfs een kern van waarheid in. Misschien had jouw toon beter gekund. Misschien ben je ongeduldig geweest. Dat mag allemaal besproken worden. Alleen blijft er nog steeds een eerdere vraag liggen: waarom is die afspraak niet nagekomen?

Daar zit voor mij de essentie. Jouw reactie op het probleem mag niet worden gebruikt om het oorspronkelijke probleem uit beeld te drukken.

Een overleg tijdens je vakantie

In een coachtraject kwam ik een voorbeeld tegen dat dit patroon heel duidelijk laat zien. Een medewerker had vakantie en tijdens haar vakantie werd een overleg voor haar ingepland. Zij annuleerde het overleg omdat zij vrij was. Tot zover lijkt mij daar weinig bijzonders aan.

Later kreeg zij een boodschap in de trant van: ‘Omdat jij jouw overleg hebt geannuleerd, ontvang je de uitslag nu per mail.’ Lees die zin nog eens goed. Het overleg was tijdens haar vakantie ingepland, maar de aandacht verschoof naar het feit dat zij het overleg had geannuleerd. Niet het plannen tijdens haar vakantie werd het onderwerp, maar haar reactie daarop.

En precies daar kan twijfel ontstaan. Had ik het overleg dan toch moeten laten doorgaan? Was het verkeerd dat ik annuleerde? Had ik flexibeler moeten zijn? Terwijl er nog steeds een eerdere vraag ligt: waarom werd dat overleg eigenlijk tijdens mijn vakantie ingepland?

Bij schuldverschuiving helpt het daarom enorm om de volgorde vast te houden. Wat gebeurde er eerst? En wat was daarna jouw reactie?

Jij kaart iets aan en wordt zelf het probleem

Schuldverschuiving hoeft helemaal niet spectaculair te zijn. Juist kleine verschuivingen kunnen ervoor zorgen dat jij steeds meer verantwoordelijkheid naar jezelf toetrekt. Je zegt dat jouw werkdruk te hoog is en krijgt te horen dat je beter moet plannen. Je vraagt waarom afspraken steeds veranderen en hoort dat jij onvoldoende flexibel bent. Je vraagt waarom je buiten een overleg bent gehouden en ineens gaat het over jouw houding tegenover samenwerking.

Hetzelfde kan gebeuren wanneer je ongewenst of grensoverschrijdend gedrag aankaart. De oorspronkelijke vraag gaat bijvoorbeeld over gedrag van een leidinggevende, maar een tijdje later ligt jouw functioneren op tafel. Er zouden klachten zijn. Jouw communicatie zou lastig zijn. Je zou defensief reageren of niet openstaan voor feedback.

Dat betekent niet automatisch dat alle feedback onwaar is. Maar stel jezelf wel de vraag of de oorspronkelijke kwestie nog serieus wordt onderzocht. Want wanneer degene die een probleem benoemt uiteindelijk zelf het probleem wordt, kan de aandacht behoorlijk zijn verschoven.

Waarom verantwoordelijke mensen hier zo makkelijk in meegaan

Hier raakt schuldverschuiving iets wat ik in mijn praktijk vaak tegenkom: een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Dat is een prachtige kwaliteit. Je bent betrokken, mensen kunnen op je rekenen en wanneer iets misgaat kijk je ook naar jouw eigen aandeel. Maar iedere kwaliteit heeft een valkuil en bij verantwoordelijkheidsgevoel is dat oververantwoordelijkheid.

Wanneer jij gewend bent om snel naar jezelf te kijken, komt de vraag bijna automatisch: wat had ik anders moeten doen? Dat is op zichzelf gezond. Maar wanneer jij die vraag voortdurend stelt terwijl de ander zijn eigen aandeel helemaal niet onderzoekt, ontstaat er iets scheefs.

Ik sprak iemand die steeds opnieuw bij zichzelf uitkwam. Was zij te gevoelig? Had zij iets verkeerd geïnterpreteerd? Had zij anders moeten communiceren? Was zij te boos geworden? Op een gegeven moment stelde ik haar een heel eenvoudige vraag: wie zegt eigenlijk dat jij iets fout hebt gedaan?

Daarmee bedoel ik niet dat je kritiek moet negeren. Integendeel. Maar echte zelfreflectie werkt twee kanten op. Jij kijkt naar jouw verantwoordelijkheid en de ander kijkt naar de zijne. Als alleen jij dat doet, word jij op den duur het afvalputje voor alle verantwoordelijkheid.

Verantwoordelijkheid zonder bevoegdheid klopt niet

Op het werk horen taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden bij elkaar. Je kunt iemand moeilijk verantwoordelijk maken voor een resultaat en tegelijkertijd alle mogelijkheden weghalen om dat resultaat te beïnvloeden. Dan maak je iemand verantwoordelijk voor de score terwijl je hem niet laat schieten.

Toch gebeurt dat regelmatig. Een medewerker is verantwoordelijk voor een project, maar besluiten worden boven haar hoofd genomen. Een teamleider wordt afgerekend op problemen in zijn team, maar mag nauwelijks zelfstandig handelen. Of iemand krijgt achteraf de rekening voor een besluit waarbij hij nooit betrokken is geweest.

Dan zou ik de zaak eerst maar eens uit elkaar trekken. Wie had de bevoegdheid om te besluiten? Wie beschikte over de informatie? Wie kon daadwerkelijk iets veranderen? En wie krijgt achteraf de verantwoordelijkheid op zijn bord? Meer daarover lees je bij verantwoordelijkheden en bevoegdheden.

Van aanspreken naar jezelf verdedigen

Let eens op de positie waarin je tijdens een gesprek terechtkomt. Je begint bijvoorbeeld met de vraag waarom een afspraak niet is nagekomen. Twintig minuten later leg je uit dat je echt wel collegiaal bent, altijd wilt meedenken en helemaal geen lastig mens bent.

Hoe ben je daar terechtgekomen?

Dat vind ik een interessante vraag. Want zodra jij vooral bezig bent met bewijzen dat jouw intenties goed zijn, gaat jouw aandacht weg van de kwestie waarmee je begon. Voor je het weet sta je in de rechtbank zonder dat je wist dat er een rechtszaak was.

Daar raakt schuldverschuiving aan defensief communiceren. Niet omdat jij daarmee automatisch de fout in gaat, maar omdat verdedigen enorm veel energie kan opslokken. Je hoeft niet voortdurend te bewijzen dat je een goede medewerker of een goed mens bent om een normale vraag te mogen stellen.

Schuldverschuiving is niet hetzelfde als schuldgevoel aanpraten

Ik wil hier nog een onderscheid maken. Bij schuldverschuiving wordt verantwoordelijkheid voor een gebeurtenis of probleem naar jou verplaatst. Bij iemand een schuldgevoel aanpraten wordt vooral jouw gevoel van verantwoordelijkheid bespeeld om iets van jou gedaan te krijgen.

Die twee kunnen natuurlijk wel samengaan. Iemand zegt bijvoorbeeld: ‘Door jouw houding is het hele team nu uit balans.’ Daarmee wordt veel verantwoordelijkheid bij jou gelegd en tegelijk kan jouw schuldgevoel worden geactiveerd. Zeker wanneer jij harmonie belangrijk vindt, kun je dan harder gaan werken, sussen of redden om iets te herstellen wat misschien helemaal niet alleen van jou is.

Daar raakt het ook aan de dramadriehoek. Wie alle verantwoordelijkheid naar zich toe trekt, kan gemakkelijk in de reddersrol terechtkomen. En wanneer het vervolgens niet lukt, kun je net zo gemakkelijk zelf de schuld krijgen.

Wat doet schuldverschuiving met je?

Wanneer dit patroon zich vaak herhaalt, doet het meer dan alleen irritatie oproepen. Je kunt steeds voorzichtiger worden in wat je zegt. Voor gesprekken bereid je ieder woord voor en achteraf analyseer je alles nog eens. Had ik dat anders moeten zeggen? Was mijn toon verkeerd? Had ik beter niets kunnen zeggen?

Ik kom mensen tegen die mails terugzoeken, verslagen opnieuw lezen en gesprekken volledig reconstrueren omdat ze grip proberen te krijgen op wat er gebeurd is. Dat begrijp ik. Wanneer verantwoordelijkheid steeds verschuift, zoek je naar een vaste plek om je voeten neer te zetten.

Maar ondertussen kan er iets gebeuren waar ik veel meer moeite mee heb: jij gaat jezelf alvast beschuldigen voordat iemand anders het nog hoeft te doen. Eerst denk je: hier klopt iets niet. Later wordt het: misschien doe ik het ook verkeerd. En uiteindelijk: het zal wel aan mij liggen.

Dan kan schuldverschuiving gaan raken aan gaslighting. Het is niet hetzelfde, maar wanneer jouw verantwoordelijkheid voortdurend wordt uitvergroot en die van een ander steeds verdwijnt, kan jouw vertrouwen in je eigen waarneming wel onder druk komen te staan.

Hoe leg je de verantwoordelijkheid terug waar die hoort?

Mijn advies is niet om vanaf morgen overal de schuld bij een ander neer te leggen. Dan doe je hetzelfde spelletje, maar dan andersom. Het gaat erom dat je de verantwoordelijkheid zo zuiver mogelijk probeert te verdelen.

Begin daarom bij jezelf. Welke keuze heb jij gemaakt? Wat had jij kunnen beïnvloeden? Heb je iets toegezegd wat je niet bent nagekomen? Heb jij een fout gemaakt? Zo ja, neem daar dan verantwoordelijkheid voor. Maar stel daarna ook de andere vragen. Wat hoorde bij de verantwoordelijkheid van jouw leidinggevende of collega? Welke beslissing werd buiten jou genomen? Waar had jij geen bevoegdheid voor? Wat lag simpelweg buiten jouw invloed?

• Houd de volgorde van gebeurtenissen vast.
• Vraag wat er concreet is gebeurd.
• Vraag wie waarvoor verantwoordelijk was.
• Maak onderscheid tussen jouw gedrag en het oorspronkelijke probleem.
• Neem verantwoordelijkheid voor jouw aandeel, maar niet voor het geheel.
• Vraag om concrete voorbeelden bij algemene beschuldigingen.
• Geef jezelf tijd voordat je reageert.
• Leg belangrijke afspraken en besluiten vast.

Wanneer iemand met algemene beschuldigingen komt, helpt concreet worden. Wat heb ik precies gedaan? Wanneer gebeurde dat? Welke afspraak lag er? Wie had welke bevoegdheid? Hoe concreter je de situatie maakt, hoe moeilijker het wordt om een vaag gevoel van schuld bij jou neer te leggen. Lees ook verder wanneer je onterecht beschuldigd wordt.

Je hoeft niet meteen in de verdediging

Misschien is dit voor verantwoordelijke mensen een van de lastigste dingen: je hoeft niet onmiddellijk te reageren. Wanneer iemand iets bij jou neerlegt, mag je luisteren en zeggen dat je erover wilt nadenken. Je hoeft niet meteen toe te geven dat de ander gelijk heeft, maar je hoeft ook niet meteen het gevecht aan te gaan.

Soms is het juist verstandig om eerst de feiten op een rij te zetten. Wat is er werkelijk gebeurd? Welke afspraak was er? Wat was mijn aandeel? Wat was het aandeel van de ander? Dat is geen conflict vermijden uit angst. Het kan juist regie zijn.

Daar raakt verantwoordelijkheid ook aan jouw grenzen. Een grens stellen betekent niet alleen dat je weet wat je wel en niet wilt. Het betekent ook dat je weet waar jouw verantwoordelijkheid ophoudt en die van een ander begint.

Ga terug naar de vraag waarmee je begon

Wanneer je vermoedt dat verantwoordelijkheid tijdens een gesprek wordt verschoven, zou ik steeds teruggaan naar de oorspronkelijke kwestie. Dat hoeft helemaal niet hard. Je kunt best erkennen dat jouw reactie of toon later besproken mag worden en tegelijkertijd aangeven dat je eerst antwoord wilt op de vraag waarmee je kwam.

Je kunt verantwoordelijkheid nemen voor jouw aandeel zonder verantwoordelijkheid te nemen voor alles. Je hoeft de ander niet te ontmaskeren en je hoeft al helemaal niet te bewijzen dat iemand manipuleert. Daar heb je meestal weinig aan.

Veel nuttiger zijn een paar nuchtere vragen. Wat was de oorspronkelijke kwestie? Wat gebeurde er daarna? Waar was ik verantwoordelijk voor? Waarvoor niet? En is mijn reactie ondertussen belangrijker gemaakt dan het probleem dat ik aanvankelijk aankaartte?

Wanneer je die zaken uit elkaar kunt blijven houden, krijg je iets terug wat bij schuldverschuiving gemakkelijk verloren gaat: jouw eigen waarneming en jouw eigen regie.

Samengevat

Bij schuldverschuiving verschuift de aandacht van wat er daadwerkelijk is gebeurd naar jouw reactie daarop. Je stelt een vraag, benoemt een probleem of geeft een grens aan en uiteindelijk moet jij uitleggen waarom jouw gedrag het echte probleem zou zijn. Dat betekent niet dat je nooit naar jouw eigen aandeel hoeft te kijken. Juist wel. Maar verantwoordelijkheid hoort niet maar één kant op te stromen.

Kijk daarom naar de volgorde, de feiten, de bevoegdheden en het aandeel van iedereen die betrokken is. Neem wat van jou is en laat liggen wat niet van jou is. Want verantwoordelijk zijn is iets anders dan overal verantwoordelijk voor worden gemaakt.

Veelgestelde vragen over schuldverschuiving op het werk

Schuldverschuiving is soms lastig te herkennen omdat er tijdens zo’n gesprek best terechte kritiek op jou kan worden gegeven. De vraag is vooral of jouw aandeel wordt besproken naast dat van de ander, of dat alle aandacht uiteindelijk jouw kant op gaat. Deze vijf vragen helpen om dat onderscheid scherper te krijgen.

Wat is schuldverschuiving op het werk?

Bij schuldverschuiving wordt verantwoordelijkheid voor een probleem geheel of gedeeltelijk bij jou neergelegd terwijl het oorspronkelijke aandeel van de ander uit beeld raakt. Vaak merk je dat doordat jij uiteindelijk jezelf moet verdedigen terwijl jij degene was die een probleem aankaartte.

Hoe herken je schuldverschuiving door een leidinggevende?

Let erop of vragen over afspraken of handelen steeds worden teruggebracht naar jouw houding, communicatie of reactie. Kijk vooral naar het patroon. Een leidinggevende mag jou uiteraard feedback geven, maar daarmee verdwijnt zijn of haar eigen verantwoordelijkheid niet.

Wat is het verschil tussen schuldverschuiving en gaslighting?

Bij schuldverschuiving wordt verantwoordelijkheid naar jou verplaatst. Bij gaslighting wordt jouw vertrouwen in je eigen waarneming of herinnering ondermijnd. Het zijn verschillende patronen, maar ze kunnen wel samen voorkomen en elkaar versterken.

Waarom voel ik mij zo snel verantwoordelijk?

Een sterk verantwoordelijkheidsgevoel is een kwaliteit, maar het kan doorslaan in oververantwoordelijkheid. Je kijkt dan zo gemakkelijk naar jouw eigen aandeel dat je ook verantwoordelijkheden naar je toe trekt die maar gedeeltelijk of helemaal niet bij jou horen.

Wat kun je doen als iemand de schuld steeds bij jou legt?

Probeer schuld niet met schuld te beantwoorden. Ga terug naar feiten, volgorde, verantwoordelijkheid en bevoegdheid. Wat heb jij gedaan? Wat deed de ander? Wie kon welke beslissing nemen? En wat gebeurde er eerst? Hoe beter je die zaken uit elkaar houdt, hoe moeilijker het wordt om alle verantwoordelijkheid bij jou neer te leggen.