home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / hoogbegaafd ggz

Hoogbegaafd en de GGZ: hoe vind je passende hulp?

Hoogbegaafd en de GGZ: die combinatie vraagt om zorgvuldigheid. Hoogbegaafdheid beschermt je niet tegen depressie, angst, trauma of andere psychische problemen. Tegelijkertijd kan een hulpverlener jouw gedrag verkeerd begrijpen wanneer kennis van hoogbegaafdheid ontbreekt. In de serie artikelen over hoogbegaafdheid en psychische problemen beschrijf ik het bredere verband. In dit artikel richt ik mij uitsluitend op de vraag hoe jij passende hulp vindt en hoe je voorkomt dat hoogbegaafdheid of wordt genegeerd of overal de verklaring voor wordt.

Misschien heb je al meerdere gesprekken gevoerd waarin je vooral jouw hulpverlener aan het werk hield. Je begreep de methode snel, voorspelde de volgende vraag en gaf een uitgebreid antwoord voordat de ander was uitgesproken. Toch veranderde er weinig. Of je kreeg juist te horen dat je te veel analyseert en meer moet voelen, zonder dat iemand onderzocht waarom denken voor jou zo belangrijk is geworden.

Een behandeling kan inhoudelijk correct zijn en toch niet aansluiten. Dat ligt niet altijd aan onkunde en ook niet altijd aan jou. Soms klopt het tempo niet, blijft het gesprek te oppervlakkig of wordt jouw complexiteit teruggebracht tot één eenvoudig schema.

Hoe bereid je je voor op een intake bij de GGZ?

Een intake is geen toelatingsexamen waarin jij moet bewijzen dat je ziek genoeg bent. Het is een eerste gezamenlijke verkenning. Toch kan het gesprek snel versmallen tot symptomen, scores en protocollen.

Bereid daarom jouw verhaal voor. Niet als pleidooi voor een zelfgekozen diagnose, maar als tijdlijn. Wanneer begonnen de klachten? Wat ging eraan vooraf? In welke omgevingen functioneer je goed? Wanneer raak je juist ontregeld? Welke behandelingen heb je gehad en wat werkte wel of niet? Welke rol speelt onderprikkeling, overbelasting, conflict, verlies of langdurige aanpassing?

Noem hoogbegaafdheid als relevante factor wanneer dat voor jou geldt. Vraag vervolgens hoe de hulpverlener dit meeneemt. Een eerlijk antwoord als ‘Ik weet daar weinig van, maar ik wil overleggen’ geeft mij meer vertrouwen dan iemand die na twee zinnen beweert precies te weten hoe hoogbegaafden in elkaar zitten.

Hoe herken je een goede behandelrelatie?

Een behandelrelatie hoeft niet gezellig te zijn, maar moet wel veilig en serieus voelen. Jij moet kritische vragen kunnen stellen zonder dat die meteen als weerstand worden uitgelegd. De hulpverlener moet kunnen begrenzen zonder jou klein te maken. Er moet ruimte zijn om uit te leggen waarom een methode wordt gebruikt en wat het doel ervan is. Hoogbegaafde cliënten haken soms af wanneer zij geen logica, diepgang of samenhang ervaren. Dat betekent niet dat iedere behandelstap intellectueel spectaculair moet zijn. Herhaling kan noodzakelijk zijn en verandering vraagt oefening. Maar je mag wel begrijpen waarom je iets doet. Een goede werkrelatie betekent ook dat jij niet alleen de regie overneemt. Misschien ben je gewend om gesprekken te sturen, gaten in redeneringen op te vullen en de ander gerust te stellen. Dan ontstaat een keurige therapie waarin niemand bij jouw kwetsbaarheid komt. Passende hulp vraagt wederkerigheid: jij brengt jouw kennis over jezelf in en de professional brengt deskundigheid, structuur en tegenspraak.

Wat kun je doen als een behandelmethode te simpel voelt?

Sommige mensen wijzen cognitieve gedragstherapie, schematherapie of andere behandelvormen af omdat de uitleg basaal klinkt. Dat kan terecht zijn wanneer de behandeling werkelijk oppervlakkig wordt aangeboden. Maar eenvoud is niet hetzelfde als onzin. De vraag is of de methode wordt afgestemd op jouw niveau en probleem. Een ervaren behandelaar kan een bekend model gebruiken zonder jou als beginner te benaderen. Diegene kan sneller door de uitleg, complexere verbanden onderzoeken en tegelijk voorkomen dat jij de behandeling uitsluitend verstandelijk uitvoert.

Zeg daarom niet alleen: dit werkt niet. Benoem wat er ontbreekt. Is het tempo te laag? Voel je je onderschat? Begrijp je het model, maar lukt toepassing niet? Wordt jouw context genegeerd? Hoe preciezer jij het knelpunt beschrijft, hoe beter de behandeling kan worden bijgesteld.

Waarom is voorzichtigheid met diagnoses belangrijk?

Een diagnose kan duidelijkheid geven, toegang tot behandeling bieden en woorden geven aan klachten. Een diagnose mag geen eindstation worden waarachter jouw hele persoon verdwijnt. Vraag welke observaties een diagnose ondersteunen, welke alternatieve verklaringen zijn onderzocht en welke informatie nog ontbreekt. Vraag ook wat de diagnose praktisch verandert aan de behandeling. Dat zijn geen brutale vragen. Het zijn vragen die helpen om samen zorgvuldig te werken.

Wanneer je twijfels houdt, kun je om een second opinion vragen. Dat is niet hetzelfde als net zo lang zoeken tot iemand jouw voorkeursantwoord geeft. Een second opinion is zinvol wanneer de onderbouwing onduidelijk is, behandelingen niet helpen, relevante informatie niet is meegenomen of verschillende professionals tot sterk uiteenlopende conclusies komen.

Wat kan een verkeerde diagnose met je doen?

Ik denk even aan het verhaal van Henk. Henk raakte in een diepe depressie, was suïcidaal en liet zich opnemen bij een GGZ. Ook daar werden onderzoeken gedaan wat er met Henk aan de hand was. Op basis van oppervlakkige waarneming werd vastgesteld dat Henk narcistisch zou zijn. Deze analyse heeft Henk finaal ontregeld. Hij zei tegen me: ‘Ik had het gevoel dat ik de afgrond in stortte. Een gapend gat. Ik schaamde me. Ik wou maar één ding meer, namelijk niet meer ZIJN.’

Later kwam er een gedegen onderzoek. Wat blijkt? Henk is buitengewoon intelligent. En weer later wordt er hoogbegaafdheid vastgesteld. De psychiater die hij toen ontmoette, zei: ‘Ik begrijp werkelijk niet wat jij hier doet. Je hoort hier niet.’ Achteraf, zegt Henk, heeft de opname bij GGZ eerder tegengewerkt dan dat het bijgedragen heeft aan herstel. Lees ook: hoogbegaafd en opgeplakte stoornissen.

Waarom worden hoogbegaafden soms verkeerd gediagnosticeerd?

Ik hoor te veel verhalen van mensen die onjuist zijn gediagnosticeerd. Professor Elke van Hoof zegt ergens: ‘Zo worden hoogsensitieve kinderen of jongvolwassenen foutief als autistisch gediagnosticeerd, terwijl er een duidelijk verschil is tussen de twee.’ Hoogbegaafden zijn scherp en alert. Ze doorzien anderen vaak snel. Wanneer ze aanvoelen dat de ander niet met mond en hart dezelfde taal spreekt, kunnen ze terughoudend worden. Ze laten dan het achterste van de tong niet zien. Of de alarmbellen gaan af en de beschermingsjassen worden aangetrokken in de vorm van VVVA (vechten, vluchten, verstijven of aanpassen). Daarbij kan er ook een misdiagnose gesteld worden (bijvoorbeeld dyslexie, dyspraxie, ADD, ADHD etc.) als er sprake is van hoogbegaafdheid en/of een leerstoornis of ontwikkelingstsoornis.

Ik vind dat ernstig, goedkoop en beschadigend. Juist wanneer je zo kwetsbaar doet en je hart en ziel op tafel legt, verlangend naar herstel! Hoe erg is het als je dan verkeerd wordt behandeld, gediagnosticeerd en dat je dus niet de hulp krijgt die je zo nodig hebt.

Wat kun je zelf meenemen naar de behandeling?

Jouw intelligentie is geen garantie dat je jezelf volledig doorziet. Juist doordat je snel verklaringen kunt maken, kan een overtuigend verhaal ontstaan dat maar een deel van de werkelijkheid bevat. Sta daarom open voor feedback, ook wanneer die schuurt. Neem concrete voorbeelden mee in plaats van alleen analyses. Beschrijf wat je deed, wat een ander zag en wat het gevolg was. Houd eventueel een kort logboek bij van stemming, slaap, belasting, prikkels en gebeurtenissen. Daarmee wordt zichtbaar of klachten samenhangen met bepaalde situaties of breder aanwezig zijn.

Benoem ook wat goed gaat. Diagnostiek die alleen naar problemen kijkt, mist jouw normale functioneren. Waar kom je tot rust? Met wie voel je verbinding? Welke taken geven energie? Wanneer kun je relativeren? Gezonde delen zijn geen ruis. Ze vertellen iets over wat herstel mogelijk maakt. 

• Wil je eerst begrijpen waarom hoogbegaafd gedrag soms op psychopathologie lijkt? Lees dan hoogbegaafd of een psychische stoornis?
• Gaat jouw hulpvraag vooral over intens voelen, zelfkritiek en emotionele verwerking? Lees emotionele ontwikkeling bij hoogbegaafden.
• Hebben jouw klachten vooral te maken met eenzaamheid, misverstanden of conflicten? Lees dan sociale problemen bij hoogbegaafdheid.

Wanneer heb je direct professionele hulp nodig?

Bij acute suïcidaliteit, psychose, ernstige ontregeling of gevaar voor jezelf of anderen is snelle professionele hulp nodig. Neem contact op met jouw huisarts, huisartsenpost of de acute hulpverlening. Een artikel of coachingsgesprek is dan niet voldoende. Ik vind het belangrijk om dat duidelijk te zeggen. Hoogbegaafdheid kan verklaren waarom jij in bepaalde omgevingen vastloopt, maar mag nooit worden gebruikt om ernstige klachten te romantiseren. Jouw lijden verdient passende zorg. Je hoeft in de GGZ niet te kiezen tussen twee uitersten: alles ligt aan hoogbegaafdheid of hoogbegaafdheid doet er helemaal niet toe. Goede hulp onderzoekt beide kanten en blijft dichtbij jouw concrete functioneren.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Moet een GGZ-behandelaar verstand hebben van hoogbegaafdheid?

Niet iedere behandelaar hoeft specialist te zijn, maar relevante kenmerken moeten wel serieus worden genomen. Bij complexe diagnostiek is overleg of verwijzing naar iemand met expertise verstandig.

Kan hoogbegaafdheid leiden tot een verkeerde diagnose?

Kenmerken kunnen verkeerd worden geïnterpreteerd wanneer context ontbreekt. Tegelijkertijd kunnen hoogbegaafdheid en een psychische stoornis naast elkaar bestaan. Zorgvuldige diagnostiek is daarom essentieel.

Mag ik vragen waarom een diagnose is gesteld?

Ja. Je mag vragen welke gegevens de diagnose ondersteunen, welke alternatieven zijn overwogen en wat de diagnose betekent voor jouw behandeling.

Wanneer is een second opinion zinvol?

Bij blijvende twijfel, onvoldoende onderbouwing, tegenstrijdige conclusies of een behandeling die ondanks evaluatie niet helpt, kan een second opinion passend zijn.

Is coaching een alternatief voor de GGZ?

Nee, niet bij psychiatrische aandoeningen of acute klachten. Coaching kan wel aanvullend helpen bij zelfkennis, werk, communicatie en persoonlijke ontwikkeling.