home / leiderschapsontwikkeling / modern leiderschap / dienend leiderschap

Dienend leiderschap

Dienend leiderschap vind ik een heel mooie vorm van leiderschap. Op het eerste gezicht lijkt het soms bijna andersom: niet het team dat de leider bedient, maar de leider die zijn team en zijn teamleden bedient. Niet als iemand die de koffie rondbrengt en zeker niet volgens het principe "u vraagt en wij draaien". Dat heeft niets met dienend leiderschap te maken. Dienen betekent voor mij dat je ten dienste staat van jouw team, van de kwaliteiten die er zijn en van de talenten die jouw medewerkers in huis hebben.

Bij het thema modern leiderschap past dienend leiderschap daarom heel goed. De dienende leider hoeft niet voortdurend zelf in het middelpunt te staan. Hij kijkt wat het team nodig heeft om tot zijn recht te komen, waar mensen goed in zijn en welke richting nodig is. Hij leidt wel degelijk, maar hij overheerst niet.

Waar komt de behoefte aan dienend leiderschap vandaan?

De roep om dienend leiderschap is de laatste jaren groter geworden. In Nederland BV zijn we zo onderhand behoorlijk zat van bazen, managers en hiërarchie als dat betekent dat alles vanuit macht en een ivoren toren wordt aangestuurd. Spreadsheetmanagement waarbij mensen vooral cijfers, formatieplaatsen en productiefactoren worden, helpt evenmin.

We zoeken leiders die durven loslaten, verantwoordelijkheden bij medewerkers en teams neerleggen en begrijpen dat motivatie niet uit een spreadsheet komt. We willen bevlogen medewerkers, mensen die initiatief nemen en die hun kennis en talent werkelijk kunnen inzetten. De arbeidsmarkt verandert, organisaties veranderen en medewerkers veranderen mee. Dat vraagt ook iets anders van leiderschap.

Is er werkelijk iets nieuws onder de zon?

Is dienend leiderschap nu werkelijk iets nieuws? Ik denk het niet. Een goede arbiter zie je nauwelijks tijdens een wedstrijd. Een slechte scheidsrechter staat voortdurend in het middelpunt, fluit de wedstrijd kapot en bepaalt met zijn fluitje soms bijna de eindstand. Zo kijk ik ook naar leiderschap. De goede leider hoeft niet voortdurend zichtbaar te maken dat hij de leider is.

Ik kan het nog scherper stellen: als leiderschap helemaal niet dienend is, vraag ik me af of het nog leiderschap is. Toch wordt dienend leiderschap in organisaties soms behandeld alsof we iets compleet nieuws hebben ontdekt. Er worden heidesessies, workshops en trainingen georganiseerd en na drie bijeenkomsten vraagt iemand nog steeds: waar gaat dit eigenlijk over? Voor mij hoeft het niet zo ingewikkeld te zijn. Kijk naar wat jouw mensen nodig hebben om verantwoordelijkheid te kunnen nemen en hun kwaliteiten goed te benutten.

Je bedient de kwaliteiten en talenten van jouw team

Een dienend leider kijkt eerst goed. Wat voor team heb ik eigenlijk? Welke kwaliteiten zitten hier? Welke talenten blijven nog onbenut? Wat zijn de waarden en normen binnen deze groep? Waar wil het team naartoe en wat is nodig om daar te komen? Daarna reageert de leider daarop. Niet door achterover te gaan zitten en alles aan het team over te laten, maar door zijn leiderschap af te stemmen op wat de mensen en de situatie nodig hebben.

Dat is voor mij een essentieel onderdeel van dienend leiderschap. Je gaat niet uit van jouw eigen behoefte om te sturen, controleren of belangrijk te zijn. Je vraagt je af hoe jouw leiderschap kan bijdragen aan het functioneren en de ontwikkeling van anderen. Soms betekent dat ruimte geven. Soms coachen. Soms een vraag stellen. Soms juist een helder besluit nemen.

Dienend betekent niet: u vraagt en wij draaien

Het beeld dat een dienend leider vooral moet doen wat medewerkers vragen, klopt niet. "U vraagt en wij draaien" is dienstverlening in de verkeerde betekenis van het woord en heeft niets met leiderschap te maken. Medewerkers kunnen iets willen wat niet goed is voor het team of de organisatie. Er kunnen tegengestelde belangen zijn en soms is een besluit nodig waar niet iedereen blij mee is.

De dienende leider heeft dus wel degelijk een eigen mening en een eigen verantwoordelijkheid. Hij kent de doelstellingen van de organisatie, weet waar grenzen liggen en durft mensen daarop aan te spreken. Dienstbaarheid betekent niet dat je jouw leiderschap inlevert. Het gaat erom waarvoor je jouw leiderschap inzet.

De dienende leider stuurt wel degelijk

Een misverstand is dat dienend leiderschap nauwelijks sturing zou kennen. Natuurlijk stuurt een dienend leider. Alleen overheerst hij niet. Hij geeft richting, maakt duidelijk wat het doel is en zorgt dat verantwoordelijkheden helder zijn. Vervolgens hoeft hij niet ieder detail voor te schrijven wanneer medewerkers prima in staat zijn om zelf te bepalen hoe zij hun werk uitvoeren.

Daar zit een kunst in. Wanneer stuur je? Wanneer stel je een vraag? Wanneer laat je los? Wanneer moet je begrenzen? Dat vraagt dat je het team en de situatie goed kunt lezen. Dienend leiderschap is daarom niet een trucje dat je bij ieder team op precies dezelfde manier kunt toepassen.

Dienend leiderschap past niet altijd en overal

Dienend leiderschap moet ook bij je passen. Niet iedere leidinggevende heeft van nature dezelfde kwaliteiten en niet iedere situatie vraagt om dezelfde stijl. Een ervaren, zelfstandig team kan veel ruimte aan. Een team dat nauwelijks weet wat er moet gebeuren, kan juist behoefte hebben aan meer structuur en duidelijkheid.

Er zijn ook situaties waarin directiever leiderschap beter past. Denk aan een crisis, een acute onveilige situatie of een groep die eerst duidelijke kaders nodig heeft voordat verantwoordelijkheid kan worden overgedragen. Voor mij betekent goed leiderschap daarom niet dat je één stijl heilig verklaart. Je moet kijken naar wat de situatie vraagt zonder jouw eigenheid als leider kwijt te raken.

Kenmerken van dienend leiderschap

Een aantal kenmerken zie ik steeds terug bij dienende leiders. Ze hoeven niet in het middelpunt te staan, maar zijn wel aanwezig. Ze geven vertrouwen, hebben aandacht voor ontwikkeling en creëren ruimte voor verantwoordelijkheid zonder het resultaat uit het oog te verliezen.

• Ze staan ten dienste van medewerkers en de organisatie.
• Ze hoeven niet voortdurend hun eigen positie te benadrukken.
• Ze hebben oog voor kwaliteiten en talenten van medewerkers.
• Ze creëren vertrouwen en een veilige, open werkomgeving.
• Ze luisteren naar wat werkelijk speelt binnen het team.
• Ze leggen verantwoordelijkheden zo veel mogelijk waar ze thuishoren.
• Ze geven ruimte om werkzaamheden op een eigen manier uit te voeren.
• Ze blijven duidelijk over doelen, afspraken en resultaten.
• Ze zijn toegankelijk en aanspreekbaar.
• Ze delen kennis en informatie wanneer anderen die nodig hebben.

Persoonlijk leiderschap als basis

Dienend leiderschap vraagt nogal wat van de leider zelf. Je moet niet voortdurend bevestiging nodig hebben van jouw positie en je hoeft niet bij ieder gesprek gelijk te krijgen. Je moet kunnen luisteren zonder jouw eigen oordeel meteen op tafel te leggen en verantwoordelijkheid bij anderen kunnen laten zonder je ermee te blijven bemoeien.

Daarom is persoonlijk leiderschap voor mij een belangrijke basis. Openheid, oprechtheid, toegankelijkheid en zelfkennis spelen mee. Je moet jouw positie kennen en tegelijkertijd niet voortdurend vanuit die positie hoeven handelen.

Doelstelling en visie

Een dienend leider kent de doelstelling en visie van de organisatie en zoekt aansluiting bij wat medewerkers in hun werk willen bijdragen. Dienen betekent dus niet dat het organisatiedoel verdwijnt. Juist de verbinding tussen gezamenlijke richting en persoonlijke bijdrage is belangrijk.

Dialoog en luisteren

Je stelt vragen en luistert voordat je conclusies trekt. Niet omdat medewerkers automatisch hun zin krijgen, maar omdat hun kennis, ervaring en waarneming waarde hebben. Vanuit de dialoog ontstaat vaak meer inzicht dan vanuit eenrichtingsverkeer.

Eerlijk, open en waardig

Mensen worden open en eerlijk benaderd en in hun waarde gelaten. Dat schept een omgeving waarin medewerkers eerder durven zeggen wat ze werkelijk vinden en waarin verschillen niet automatisch een bedreiging vormen.

Transparantie

Een dienend leider hoeft informatie niet bij zichzelf te houden om zijn positie te beschermen. Waar mogelijk wordt informatie gedeeld, zodat medewerkers begrijpen wat er speelt en betere keuzes kunnen maken.

Afspreken en aanspreken

Dienend leiderschap is niet vrijblijvend. Afspraken moeten duidelijk zijn en mensen moeten weten waar zij verantwoordelijk voor zijn. Wie afspraken maakt, mag daar ook op worden aangesproken. Dat geldt voor medewerkers én voor de leidinggevende.

Individueel en collectief

Een medewerker moet kunnen zien wat zijn unieke bijdrage is aan het gezamenlijke resultaat. Wanneer die verbinding helder is, heb je veel minder voortdurende aansturing nodig.

Keuzeruimte

Binnen heldere afspraken moet een medewerker ruimte krijgen om het werk op een eigen manier uit te voeren. Autonomie zonder kaders wordt chaos, maar kaders zonder autonomie maken mensen afhankelijk.

Integriteit

Vrijheid en verantwoordelijkheid vragen een moreel kader. Niet alles wat kan, is daarmee automatisch wenselijk. Daarom raakt dienend leiderschap ook aan moreel leiderschap: welke keuzes vinden we verantwoord en waar laten we ons door leiden?

Reflectie en evaluatie

Autonomie betekent niet dat niemand meer terugkijkt. Feedback, reflectie en evaluatie blijven nodig om te leren. Niet om alsnog via de achterdeur totale controle terug te pakken, maar om te verbeteren.

Decentralisatie

Wanneer mensen weten waar de organisatie naartoe wil, beschikken over informatie en hun verantwoordelijkheid kunnen dragen, hoeft niet ieder besluit naar boven. Dan komt de kracht werkelijk dichter te liggen bij de mensen die het werk doen.

Eigenwijze medewerkers zijn soms precies wat je nodig hebt

Eigenwijze collega's worden nogal eens lastig gevonden. Ze doen niet klakkeloos wat er gezegd wordt, stellen vragen en hebben een eigen mening. Voor een leidinggevende die graag controle houdt kan dat behoorlijk irritant zijn. Maar juist zulke mensen kunnen zeer waardevol zijn. Een team waarin iedereen alleen maar meehobbelt en zich aanpast, voelt misschien comfortabel maar levert niet automatisch de beste prestaties.

Wanneer medewerkers worden gezien in hun eigenheid en hun kwaliteiten mogen inzetten voor het doel van de organisatie, ontstaat veel meer kans op bevlogenheid. Dienend leiderschap maakt mensen dus niet volgzamer. Als het goed is worden zij juist zelfstandiger.

Verantwoordelijkheid geven is niet verantwoordelijkheid afschuiven

Een dienend leider legt verantwoordelijkheid neer bij medewerkers, maar zegt niet: zoek het verder zelf maar uit. Ruimte geven betekent dat je beschikbaar blijft waar dat nodig is. Je helpt, coacht of ondersteunt wanneer iemand vastloopt, zonder meteen alle verantwoordelijkheid weer over te nemen.

Daar zit opnieuw het verschil tussen dienen en jezelf wegcijferen. Je hoeft niet alle problemen van jouw medewerkers op te lossen. Dienend leiderschap betekent juist dat je mensen helpt om hun eigen verantwoordelijkheid te kunnen dragen.

Valkuilen van dienend leiderschap

Dienend leiderschap klinkt mooi, maar ook hier zijn geen roze wolken. Wie te gemakkelijk roept dat teams voortaan zelfsturend of zelforganiserend zijn, kan hiërarchie zomaar vervangen door anarchie. Mensen krijgen dan vrijheid zonder voldoende richting, rollen worden onduidelijk en niemand weet meer wie uiteindelijk verantwoordelijk is.

Ook de leider zelf kan doorschieten. Dienstbaarheid kan veranderen in te veel zorgen, pleasen of verantwoordelijkheden van anderen overnemen. Dan sta je niet meer ten dienste van de ontwikkeling van medewerkers, maar maak je hen juist afhankelijk. Dienend leiderschap vraagt dus om een voortdurende balans tussen ondersteunen en loslaten, luisteren en besluiten, ruimte geven en begrenzen. Bij zelforganisatie zie je dezelfde spanning terug in de valkuilen van zelforganisatie.

De kunst is weten wat jouw team nodig heeft

Voor mij komt dienend leiderschap uiteindelijk hierop neer: kijk goed naar het team dat voor je staat. Wat kunnen deze mensen? Welke kwaliteiten zijn aanwezig? Welke waarden spelen een rol? Waar wil het team naartoe? Wat kunnen medewerkers zelfstandig en waar hebben zij nog richting of ondersteuning nodig? Vervolgens zet je jouw leiderschap dáárvoor in.

Dat is geen zwak leiderschap. Integendeel. Soms vraagt het meer kracht om niet zelf op de voorgrond te treden, niet meteen met jouw eigen oplossing te komen en verantwoordelijkheid bij anderen te laten. De dienende leider is dus niet afwezig. Hij is dienstbaar aanwezig.

Veelgestelde vragen over dienend leiderschap

De betekenis, kenmerken, principes en valkuilen van dienend leiderschap zijn hierboven besproken. De volgende vragen gaan daarom verder en kijken naar situaties die in de praktijk nieuwe dilemma's kunnen opleveren.

Kan een dienend leider een medewerker ontslaan?

Ja. Dienstbaarheid betekent niet dat alles wordt geaccepteerd. Wanneer iemand structureel niet functioneert, afspraken niet nakomt of de veiligheid van anderen schaadt, heeft een leidinggevende ook een verantwoordelijkheid tegenover het team en de organisatie. Soms kan juist een duidelijk besluit uiteindelijk meer ten dienste staan van het geheel dan eindeloos doorgaan met een situatie die niet werkt.

Hoe werkt dienend leiderschap bij een onervaren team?

Een onervaren team heeft meestal meer begeleiding, structuur en uitleg nodig dan een volwassen en zelfstandig team. Dienend leiderschap betekent dan niet dat je meteen alle verantwoordelijkheid loslaat. Je dient de ontwikkeling van het team juist door tijdelijk meer richting te geven en die sturing af te bouwen naarmate mensen bekwamer en zelfstandiger worden.

Wat doe je als medewerkers misbruik maken van de ruimte die ze krijgen?

Dan moet je begrenzen. Vrijheid bestaat alleen in combinatie met verantwoordelijkheid. Wanneer afspraken bewust worden genegeerd of ruimte wordt gebruikt zonder rekening te houden met het gezamenlijke doel, hoort het bij leiderschap om dat bespreekbaar te maken en eventueel de ruimte tijdelijk kleiner te maken. Dienend leiderschap zonder grenzen wordt vrijblijvendheid.

Kan dienend leiderschap botsen met een sterk hiërarchische directie?

Ja. Een leidinggevende kan zijn team ruimte en verantwoordelijkheid willen geven terwijl de eigen directie juist sterk controleert en besluiten naar boven trekt. Dat creëert spanning. Je zult dan moeten onderzoeken hoeveel speelruimte je werkelijk hebt en waar je het gesprek over vertrouwen, bevoegdheden en verantwoordelijkheid naar boven toe moet voeren. Dienend leiderschap vraagt soms dus ook moed richting de eigen leiding.

Hoe weet je of dienend leiderschap daadwerkelijk werkt?

Kijk niet alleen naar tevredenheid. Interessanter is of medewerkers zelfstandiger worden, verantwoordelijkheid nemen, hun kwaliteiten benutten, elkaar aanspreken en minder afhankelijk worden van voortdurende aansturing. Een dienend leider maakt zichzelf niet overbodig, maar hoeft op termijn wel minder zaken zelf vast te houden. Juist daarin kun je zien of de dienstbaarheid werkelijk ontwikkeling oplevert.