home / persoonlijke ontwikkeling / veranderingen / rouwcoaching / dooddoeners

Dooddoeners bij rouw en verdriet: waarom helpen ze niet?

Dooddoeners bij rouw en verdriet zijn er genoeg. Maar wat is een dooddoener precies? Wanneer je zoekt naar de betekenis van het woord dooddoener, dan kom je verschillende verklaringen tegen. Eén daarvan is: een niet ter zake doende algemeenheid. En dat komt aardig in de richting. Binnen rouwcoaching merk ik vaak hoe pijnlijk zulke uitspraken kunnen zijn. Niet omdat mensen altijd iets verkeerds bedoelen, maar omdat verdriet niet geholpen wordt door snelle verklaringen. Rouw vraagt geen dooddoener. Rouw vraagt ruimte.

Waarom kloppen dooddoeners vaak, maar helpen ze toch niet?

Het eigenaardige van dooddoeners is dat ze vaak een kern van waarheid hebben. Ieder nadeel heeft zijn voordeel, dat klopt. Beter één vogel in de hand dan tien in de lucht, dat klopt ook. De bewering klopt misschien wel, maar het is een verstandelijke redenering. En daar zit het vraagstuk: verdriet zit niet in ons verstand, maar in ons gevoel. Een rouwende weet vaak best dat het leven doorgaat. Die weet ook wel dat je niet alles kunt veranderen. Maar weten is iets anders dan voelen. En voelen is iets anders dan verwerken. Je kent de uitspraken vast:

• Er is maar één ding zeker in dit leven en dat is dat je doodgaat.
• Het leven gaat verder.
• Je moet het maar nemen zoals het is.
• De tijd heelt alle wonden.
• Het is niet anders: that’s life.
• Je moet het maar aanvaarden.
• Na regen komt zonneschijn.
• Aan het eind van de tunnel is er altijd weer licht.
• Kop op meid, je komt er vast beter uit.
• Alles gebeurt met een reden.
• Je wordt er sterker van.
• Het had zo moeten zijn.
• God geeft je niet meer dan je aankunt.
• Het komt wel weer goed.

Het probleem is niet altijd dat zo’n zin volledig onwaar is. Het probleem is dat de zin te vroeg komt. Te snel. Te rationeel. Te weinig afgestemd op het verdriet dat er op dat moment is.

Waarom raakt “het leven gaat verder” zo verkeerd?

Een van de bekendste uitspraken is: het leven gaat verder. En ja, feitelijk is dat waar. De zon komt weer op. De post wordt bezorgd. Mensen gaan naar hun werk. De wereld draait door. Maar voor iemand die rouwt, voelt het vaak alsof de eigen wereld juist stilstaat. Of zelfs is ingestort. Dan kan de zin ‘het leven gaat verder’ voelen alsof jouw verdriet geen plaats mag innemen. Alsof je achterloopt. Alsof je sneller moet zijn dan je kunt.

Daarom komt deze uitspraak vaak zo hard binnen. Niet omdat de zin niet klopt, maar omdat hij voorbijgaat aan de werkelijkheid vanbinnen. De rouwende weet meestal wel dat het leven verdergaat. De vraag is alleen: hoe moet ik daarin verder, terwijl mijn leven zo veranderd is?

Waarom is “je moet het leven nemen zoals het is” zo ingewikkeld?

Ook het leven nemen zoals het is klinkt wijs. En soms is het dat ook. Er zijn dingen die je niet kunt terugdraaien. Verlies is vaak onomkeerbaar. De werkelijkheid staat er. Hard, kaal en niet te onderhandelen. Maar de pijn zit in het woord moeten. Je moet het nemen zoals het is. Alsof aanvaarding een opdracht is. Alsof verdriet zich laat dwingen. Alsof je met een beetje verstandelijke overgave klaar bent. Aanvaarden is iets anders dan slikken. Aanvaarden groeit vaak langzaam. Soms met boosheid. Soms met verzet. Soms met tranen. Soms met lange stilte. Wie tegen een rouwende zegt dat hij het leven maar moet nemen zoals het is, vergeet dat het hart tijd nodig heeft om achter de werkelijkheid aan te komen.

Heelt tijd alle wonden?

Dan is er nog die andere bekende uitspraak: tijd heelt alle wonden. Ook daarin zit iets wat mensen herkennen. Na verloop van tijd kan de scherpe pijn veranderen. De eerste rauwheid wordt soms minder. Je kunt weer ademhalen. Er ontstaat soms wat meer ruimte. Maar tijd op zichzelf heelt niet altijd. Tijd kan ook bedekken. Tijd kan verdoven. Tijd kan ervoor zorgen dat verdriet ondergronds gaat wanneer het nooit aandacht krijgt. Niet de klok heelt, maar wat er in de tijd gebeurt. Wordt er geluisterd? Mag het verlies bestaan? Is er ruimte om te huilen, boos te zijn, te zwijgen, te herinneren? Dan kan tijd helpen. Maar zonder erkenning kan tijd ook alleen maar afstand maken tussen jou en wat nooit gevoeld mocht worden.

Wat gaat er mis in communicatie bij rouw en verlies?

Dit alles heeft te maken met communicatie. De één praat vanuit zijn hoofd, de ander beleeft emoties en gevoelens. En dat gaat bij elkaar langs. Ten diepste zit het hier op vast: ons verstand gaat nu eenmaal sneller dan ons gevoel. Dus verstandig als wij zijn, klopt het misschien wel wat we zeggen. Maar nu gaat het erom dat de beleving, de emotie die erachter zit, beleefd moet worden. Je kunt gevoelens ontwijken, wegdrukken of rationaliseren. Maar vandaag of over vijf jaar kom je ze weer tegen.

Redeneren of ervaren?

De vrienden die ik in het voorbeeld noemde, hebben een diep rouwproces gekend. Jarenlang hebben ze het schrijnende gemis ervaren en het verlies tot op het bot doorleefd. Jaren later zeiden ze met een betraand oog: ‘Pas nu zien we hoe rijk wij zijn, want we hebben nog vier kinderen die allemaal gezond zijn.’ Kijk, toen was het geen dooddoener. Ze hebben een dooddoener leven ingeblazen omdat hun hart het verdriet en de emotie had doorleefd.

Wanneer wordt een dooddoener wel helpend?

Een uitspraak wordt pas helpend wanneer ze niet gebruikt wordt om verdriet af te sluiten. Als het gevoel eerst doorleefd is, kan een zin soms betekenis krijgen. Maar dan komt die zin niet van buitenaf als correctie. Dan groeit hij vanbinnenuit als inzicht. Dat is een wezenlijk verschil. Wanneer iemand zelf zegt: ‘Ik zie nu ook wat er nog wel is’, dan is dat iets anders dan wanneer een ander te vroeg zegt: ‘Kijk eens naar wat je nog hebt.’ Het eerste is doorleefd. Het tweede is opgelegd. En rouw verdraagt slecht wat opgelegd wordt.

Waarom zeggen mensen dooddoeners bij rouw?

Ik merk in de praktijk dat mensen zelden bewust een dooddoener inzetten om iemand pijn te doen. Integendeel. Vaak zit er iets anders onder. Ongemak. Verlegenheid. Of de behoefte om het snel weer goed te maken.

Wanneer jij tegenover iemand zit die verdriet heeft, gebeurt er iets. Dat verdriet raakt jou ook. En wat doe je dan? Dan schiet je al snel naar je hoofd. Je gaat denken, oplossen, relativeren. Want dat voelt veiliger dan blijven zitten bij het gevoel. Ik zie vaak drie dingen gebeuren:

• Mensen willen het oplossen, alsof verdriet een probleem is dat je kunt fixen.
• Mensen willen het kleiner maken, omdat het grote verdriet te heftig voelt.
• Mensen willen door, omdat ze zelf niet goed weten hoe ze erbij moeten blijven.

Zo ontstaat de dooddoener. Niet uit onwil, maar uit onmacht. Maar juist daar gaat het mis. Want waar jij probeert te helpen, voelt de ander zich niet gezien. Het verdriet wordt niet gedragen, maar ingekaderd. En dat is precies wat pijn doet.

Wat doen dooddoeners met iemand die rouwt?

Ik merk dat dit misschien wel het meest onderschatte stuk is. Want een dooddoener lijkt onschuldig. Soms zelfs goed bedoeld. Maar wat doet het nu echt met iemand die midden in zijn verdriet zit? Wat er vaak gebeurt, is dat iemand zich niet gezien voelt. Het verhaal wordt als het ware afgesloten, terwijl het juist verteld wil worden. Het gevoel krijgt geen ruimte, maar wordt ingeperkt.

Ik zie dat mensen zich dan gaan aanpassen. Ze slikken hun verdriet in, omdat ze merken dat er weinig ruimte voor is. Of ze trekken zich terug, omdat ze zich niet begrepen voelen. En dat is precies het pijnlijke. Het verdriet wordt niet minder, het wordt juist stiller. En wat stil wordt gemaakt, verdwijnt niet. Dat komt terug. Vandaag, morgen of over een paar jaar.

Ik heb vaak gezien dat niet-gevoeld verdriet zich later alsnog aandient. Soms heftiger dan daarvoor. Omdat het zich heeft opgestapeld. Daarom zeg ik vaak: een dooddoener snijdt niet alleen het gesprek af, maar ook het gevoel. En dat is precies wat iemand in rouw niet nodig heeft.

Wat kun je dan beter zeggen?

Vaak is minder zeggen beter. Je hoeft geen oplossing te hebben. Je hoeft geen verklaring te geven. Je hoeft geen wijsheid uit je mouw te schudden. Soms is aanwezigheid genoeg. Je kunt zeggen:

• Ik weet niet goed wat ik moet zeggen, maar ik ben er.
• Wat doet dit met je?
• Wil je erover vertellen?
• Ik luister.
• Dit is veel.
• Je hoeft dit niet mooier te maken dan het is.

Dat zijn geen grote woorden. Maar ze geven ruimte. En ruimte is vaak precies wat rouw nodig heeft.

Veelgestelde vragen over dooddoeners bij rouw en verdriet

Misschien herken je jezelf hierin. Of misschien vraag je je af wat nu helpend is en wat niet. Hieronder beantwoord ik een aantal vragen die ik vaak krijg over dooddoeners, rouw en verdriet.

Wat is een dooddoener bij rouw?

Een dooddoener is een uitspraak die ogenschijnlijk klopt, maar die het gevoel van de ander niet raakt. Het is een rationele reactie op een emotionele werkelijkheid.

Waarom zeggen mensen dooddoeners?

Omdat ze het moeilijk vinden om bij verdriet te blijven. Ze willen helpen, oplossen of verzachten. Maar ze schieten daarbij in hun hoofd, terwijl het gesprek juist in het hart gevoerd moet worden.

Waarom helpt “het leven gaat verder” vaak niet?

Omdat iemand in rouw meestal wel weet dat het leven verdergaat. De pijn zit erin dat zijn of haar eigen leven juist stilgevallen is. De uitspraak kan daardoor voelen alsof het verdriet te snel aan de kant moet.

Is “tijd heelt alle wonden” waar?

Niet vanzelf. Tijd kan helpen wanneer er ruimte is voor verdriet, herinnering en erkenning. Maar tijd alleen heelt niet alles. Wat niet gevoeld mag worden, kan later opnieuw terugkomen.

Wat is het probleem met “je moet het leven nemen zoals het is”?

Die uitspraak kan klinken alsof iemand zijn verdriet moet inslikken. Aanvaarden is geen opdracht. Het is een proces dat tijd, gevoel en vaak ook verzet nodig heeft.

Wat kun je beter zeggen tegen iemand in rouw?

Vaak is minder zeggen juist beter. Eenvoudige zinnen helpen, zoals: ‘Ik weet niet wat ik moet zeggen, maar ik ben er voor je’ of ‘Wat doet dit met je?’ Daarmee geef je ruimte in plaats van richting.

Hoe ga je om met iemand die verdriet heeft?

Door te luisteren. Echt te luisteren. Niet om te reageren, maar om te begrijpen. Verdriet hoeft niet opgelost te worden. Het wil gezien en gevoeld worden.

Wanneer is een dooddoener geen dooddoener meer?

Dat gebeurt wanneer het gevoel eerst doorleefd is. Pas als verdriet er helemaal mocht zijn, kan een uitspraak soms betekenis krijgen. Niet eerder. Misschien is dat wel de kern: durf jij bij het verdriet van de ander te blijven, zonder het weg te maken?