home / persoonlijke ontwikkeling / presenteren spreken openbaar / valkuilen presentatie

Valkuilen bij het presenteren

Iedere presentator heeft valkuilen. Zeker wanneer je nog weinig ervaring hebt, kan spanning ervoor zorgen dat je sneller praat, stopwoordjes gebruikt, te veel beweegt of zo sterk met jouw voorbereiding bezig bent dat het contact met jouw publiek verdwijnt. Dat betekent niet dat je niet kunt presenteren. Veel van deze gewoonten worden vanzelf beter zichtbaar en beter hanteerbaar wanneer je vaker voor een groep staat. Het herkennen en corrigeren van zulke patronen hoort bij het ontwikkelen van jouw presentatievaardigheden. Net als bij autorijden hoef je uiteindelijk niet meer bewust over iedere afzonderlijke handeling na te denken.

Veelvuldig ‘euh’ zeggen

Ook ‘euh’ ontstaat vaak omdat je tijd nodig hebt om na te denken. Je bent jouw volgende zin aan het formuleren en vult de tussenliggende stilte automatisch op. Af en toe gebeurt dat bij vrijwel iedereen en hoeft het helemaal niet storend te zijn. Wanneer iedere zin door meerdere ‘euhs’ wordt onderbroken, wordt luisteren moeilijker en kan jouw verhaal onzeker of onrustig klinken.

De oplossing is niet dat je sneller moet nadenken. Geef jezelf juist meer tijd. Stop na een afgeronde gedachte, adem rustig en begin pas aan de volgende zin wanneer je weet wat je wilt zeggen. Daarmee maak je van een onbewust opvulwoord een bewuste stilte.

Te snel praten en ratelen

Een andere veelvoorkomende valkuil is dat jouw tempo onder invloed van spanning steeds verder omhooggaat. Je wilt niets vergeten, bent al bezig met jouw volgende punt of wilt zo snel mogelijk klaar zijn. Voor jouw publiek kunnen woorden en gedachten daardoor in elkaar gaan overlopen. Ook jouw intonatie en articulatie krijgen minder ruimte.

Wanneer jij jezelf hierin herkent, lees dan verder over te snel praten en ratelen tijdens een presentatie. Een lager spreektempo betekent niet dat jouw presentatie saai wordt. Juist door afwisseling in tempo en bewuste stiltes krijgen belangrijke woorden meer gewicht.

Afleidend bewegen

Beweging kan een presentatie levendig maken, maar onrustige beweging kan hetzelfde verhaal juist verzwakken. Denk aan voortdurend van het ene been op het andere wiebelen, heen en weer lopen zonder duidelijke reden, steeds aan jouw kleding zitten of dezelfde handbeweging blijven herhalen. Vaak ontstaat dit gedrag uit spanning en heb je zelf nauwelijks door hoe vaak je het doet.

Je hoeft daarom niet stokstijf stil te staan. Gebruik de ruimte wanneer dat bij jouw verhaal past en laat jouw lichaam daarna ook weer tot rust komen. Hetzelfde geldt voor jouw handen tijdens een presentatie: gebaren mogen jouw verhaal ondersteunen, maar hoeven niet voortdurend aanwezig te zijn.

Een black-out tijdens jouw presentatie

Een van de vervelendste ervaringen is dat je ineens niet meer weet wat je wilde zeggen. Je hebt je voorbereid, staat voor de groep en jouw gedachten lijken van het ene op het andere moment volledig verdwenen. Zo'n black-out tijdens een presentatie kan onder invloed van spanning ontstaan, maar hoeft niet het einde van jouw presentatie te betekenen.

Probeer niet krampachtig de exacte zin terug te halen die je uit jouw hoofd bent kwijtgeraakt. Neem een stilte, adem rustig en kijk naar jouw kaartje met steekwoorden of naar de hoofdstructuur van jouw presentatie. Je kunt ook opnieuw beginnen met een formulering als: ‘Wat ik vooral duidelijk wil maken is...’. Voor jou kan de stilte eindeloos voelen, terwijl jouw publiek die vaak veel korter ervaart.

Te veel vasthouden aan jouw voorbereiding

Een goede voorbereiding geeft houvast, maar kan ook een valkuil worden wanneer je denkt dat iedere zin exact zo moet worden uitgesproken als je hebt voorbereid. Zodra iemand een vraag stelt of je één formulering vergeet, raak je dan gemakkelijk uit jouw ritme. Een presentatie wordt bovendien minder natuurlijk wanneer jouw aandacht vooral gericht is op het reproduceren van jouw tekst.

Bereid daarom vooral de structuur, kernboodschap, argumenten en voorbeelden goed voor. Wanneer je weet waar je naartoe wilt, kun je tijdens het spreken vrijer formuleren. Daarmee ontstaat ook meer ruimte om werkelijk te reageren op jouw publiek.

Geen contact maken met jouw publiek

Een presentator kan zo sterk met zichzelf en zijn verhaal bezig zijn dat de zaal nauwelijks meer bestaat. Je kijkt naar jouw scherm, kaartjes of een vast punt achterin en merkt niet dat mensen afhaken of vragen hebben. Daarmee verlies je een belangrijk onderdeel van presenteren: communicatie.

Kijk regelmatig naar de mensen voor je en neem waar wat er gebeurt. Je hoeft niet voortdurend reacties uit te lokken, maar jouw publiek moet ervaren dat je tegen hen spreekt. Goed contact helpt bovendien wanneer je jouw publiek wilt boeien.

Te veel informatie willen vertellen

Veel presentatoren weten veel over hun onderwerp en willen daarom zoveel mogelijk kennis delen. Het gevolg kan zijn dat iedere minuut gevuld wordt met nieuwe informatie, bijzaken en details. Voor jou hangt alles logisch samen, maar jouw publiek kan de hoofdlijn kwijtraken. Meer vertellen betekent niet automatisch meer overbrengen.

Maak daarom keuzes. Wat moet jouw publiek na afloop werkelijk begrijpen, onthouden of doen? Alles wat daar niet rechtstreeks aan bijdraagt, kun je kritisch bekijken. Daarmee kom je terug bij het doel van jouw presentatie. Een duidelijke doelstelling helpt je om hoofd- en bijzaken van elkaar te scheiden.

Te weinig variatie in jouw stem

Zelfs een inhoudelijk sterk verhaal kan vlak worden wanneer iedere zin op dezelfde toon en in hetzelfde tempo wordt uitgesproken. Jouw publiek hoort dan minder goed welke onderdelen belangrijk zijn. Variatie in intonatie, tempo, volume en stiltes maakt jouw verhaal gemakkelijker te volgen en zorgt voor meer levendigheid.

Dat betekent niet dat je theatraal moet gaan spreken. Jouw stemgebruik moet passen bij jou en bij wat je vertelt. Begin bijvoorbeeld door belangrijke woorden bewust nadruk te geven en na een kernzin een korte stilte te laten vallen.

Een rol proberen te spelen

Misschien heb je een spreker gezien die veel indruk op je maakte en probeer je diens houding, stem of gebaren over te nemen. Dat kan leerzaam zijn om iets uit te proberen, maar wordt een valkuil wanneer je voor een groep een personage gaat spelen. Jouw publiek merkt vaak snel wanneer gedrag niet bij jou past.

Ontwikkel daarom vaardigheden vanuit jouw eigen manier van communiceren. Goed presenteren betekent niet dat iedereen uiteindelijk hetzelfde staat, praat en beweegt. Bij natuurlijk presenteren gaat het juist om vaardigheden leren zonder jouw eigenheid te verliezen.

Alles foutloos willen doen

Perfectionisme kan ervoor zorgen dat je veel meer spanning opbouwt dan nodig is. Je wilt geen woord vergeten, geen verspreking maken en op ieder moment precies goed staan en kijken. Daardoor wordt iedere kleine afwijking een probleem en ben je tijdens jouw presentatie voortdurend bezig met jezelf controleren.

Een goede presentatie hoeft niet foutloos te zijn. Een verspreking, korte stilte of vergeten detail hoeft jouw verhaal niet te beschadigen. Jouw publiek beoordeelt het geheel en heeft vaak niet eens door dat iets anders verliep dan jij had gepland. Geef jezelf dus ruimte om menselijk te presenteren.

Te veel aandacht voor PowerPoint

Dia's kunnen informatie verduidelijken, maar worden een valkuil wanneer ze jouw presentatie gaan overnemen. Grote hoeveelheden tekst verleiden jou om voor te lezen en jouw publiek om zelf te gaan lezen. Daardoor verdwijnt het contact. Hetzelfde gebeurt wanneer jij voortdurend naar het scherm kijkt in plaats van naar de zaal.

Gebruik visuele ondersteuning vooral wanneer iets werkelijk gemakkelijker te begrijpen wordt door een afbeelding, grafiek, schema of kernwoord. Jij presenteert het verhaal. De dia ondersteunt jou en niet andersom.

Denken dat goed presenteren hetzelfde is als toneelspelen

Een podium, stemgebruik en beweging kunnen doen denken aan theater, maar presenteren heeft een ander doel. Je wilt een boodschap overbrengen aan echte mensen en daarbij geloofwaardig blijven. Te veel nadruk op optreden kan ervoor zorgen dat de vorm belangrijker wordt dan de inhoud. Andersom kan volledige terughoudendheid jouw presentatie vlak maken.

De kunst zit in balans. Gebruik stem, lichaamstaal, ruimte en voorbeelden om jouw verhaal sterker te maken, maar zorg dat de vorm in dienst blijft staan van de boodschap.

Evalueer jouw presentatie zonder jezelf af te branden

Je kunt veel leren door na afloop bewust terug te kijken. Dat betekent niet dat je uitsluitend op zoek moet naar fouten. Kijk eerst naar wat goed ging en bepaal daarna één of twee punten die je een volgende keer wilt verbeteren. Wanneer je na iedere presentatie tien tekortkomingen probeert te corrigeren, wordt presenteren vooral een verzameling problemen.

Je kunt jezelf bijvoorbeeld de volgende vragen stellen:

• Was mijn boodschap duidelijk voor het publiek?
• Was mijn presentatie qua lengte passend?
• Was ik goed verstaanbaar?
• Kon ik de aandacht van mijn publiek vasthouden?
• Had ik voldoende rust in mijn spreektempo?
• Maakte ik bewust gebruik van de beschikbare ruimte?
• Was er voldoende variatie in mijn stemgebruik?
• Heb ik de belangrijkste punten verteld?
• Was er voldoende contact en interactie met mijn publiek?
• Wat wil ik de volgende keer bewust anders doen?

Vraag eventueel ook feedback aan een paar mensen uit jouw publiek. Stel daarbij gerichte vragen. ‘Hoe vond je het?’ levert vaak alleen ‘goed hoor’ op. Vraag liever welk onderdeel het duidelijkst was, waar mensen hun aandacht verloren of wat zij na afloop vooral hebben onthouden. Zo wordt iedere presentatie een concrete stap in jouw verdere ontwikkeling.

Veelgestelde vragen over valkuilen bij presenteren

Niet iedere lastige situatie tijdens een presentatie is meteen een grote fout. Hieronder beantwoorden we vijf aanvullende vragen over veelvoorkomende valkuilen en hoe je ermee om kunt gaan.

Wat doe je als je tijdens een presentatie een fout ontdekt?

Corrigeer de fout wanneer die inhoudelijk belangrijk is en ga daarna verder. Je hoeft er geen uitgebreid excuus van te maken. Wanneer het om een onbelangrijk woord of kleine verspreking gaat, kun je meestal gewoon doorgaan zonder er extra aandacht op te vestigen.

Is uit het hoofd presenteren altijd beter?

Nee. Het belangrijkste is dat je jouw verhaal kent zonder afhankelijk te worden van een volledig uitgeschreven tekst. Steekwoorden of een korte structuur kunnen prima houvast bieden. Woord voor woord uit het hoofd leren vergroot juist de kans dat je blokkeert wanneer je één zin vergeet.

Wat als het publiek veel minder reageert dan je had verwacht?

Stilte betekent niet automatisch dat mensen ongeïnteresseerd zijn. Sommige groepen reageren van nature minder zichtbaar. Kijk naar verschillende signalen en probeer eventueel een gerichte vraag te stellen. Ga niet onmiddellijk harder werken, sneller praten of extra grapjes maken alleen omdat een reactie uitblijft.

Hoe voorkom je dat je te streng bent voor jezelf na afloop?

Maak onderscheid tussen gevoel en feit. Een presentatie kan voor jou ongemakkelijk hebben gevoeld terwijl het publiek jouw verhaal prima kon volgen. Noteer daarom eerst concrete observaties en feedback voordat je conclusies trekt. Benoem bewust ook wat goed ging.

Kun je alle presentatievalkuilen tegelijk verbeteren?

Dat is meestal niet verstandig. Kies één of twee gedragingen die de meeste invloed hebben op jouw presentatie en oefen daarmee. Zodra die vaardigheden vanzelfsprekender worden, kun je een volgend aandachtspunt kiezen. Zo voorkom je dat je tijdens het presenteren voortdurend tien dingen tegelijk probeert te controleren.