home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / identiteit

Identiteit vormgeven: hoe doe je dat?

Jouw identiteit maakt jou uniek. Dat klinkt allemaal zo geweldig logisch, bijna als een dooddoener omdat iedereen het roept. Maar wat is er dan zo uniek aan jou? In ieder geval is jouw vingerafdruk uniek. Jouw DNA ook. En heb je wel eens iemand ontmoet die exact dezelfde stem heeft als jij? Identiteit gaat voor mij verder dan zulke zichtbare verschillen. Het gaat over wat jou typeert, wat voor jou wezenlijk is en waarom jij de dingen doet zoals jij ze doet. Dit artikel over identiteit schreef ik in de serie Kern, identiteit en innerlijke basis. Die serie hoort bij ZIJN: wie je bent en wat jou van binnenuit typeert.

Waaruit bestaat jouw identiteit?

Dat is niet in één woord te vangen. Jouw identiteit wordt mede gekleurd door jouw aanleg, talenten, kwaliteiten, waarden, levenservaringen en de manier waarop je naar jezelf en de wereld kijkt. Ook jouw overtuigingen spelen daarin mee. Wat houd jij voor waar? Wat geloof je over jezelf, andere mensen en het leven? Zulke overtuigingen kunnen diep verweven raken met de manier waarop jij jezelf ziet.

Daarnaast is er iets als jouw innerlijke toets. Wat kun jij wel of niet met jezelf verenigen? Waar kun jij niet overheen stappen zonder dat het vanbinnen gaat schuren? Daar raakt identiteit aan jouw geweten. Niet alles wat je doet is wie je bent, maar de motieven, waarden en innerlijke grenzen achter jouw gedrag zeggen vaak veel over jouw identiteit.

Daarom vind ik onderzoek naar identiteit breder dan alleen een lijst met eigenschappen invullen. Twee mensen kunnen dezelfde kwaliteit hebben en er totaal verschillend mee omgaan. Twee mensen kunnen hetzelfde meemaken en er een andere betekenis aan geven. Het gaat om de samenhang.

Exclusief en uniek

En wat je nu zegt, daar zit voor mij de clou. Jij als mens bent ook exclusief. Ik leg het uit aan de hand van een voorbeeld. Ik kom uit een groot gezin. Toen mijn moeder overleed, kwam ik erachter dat zij voor ons allemaal veel heeft betekend. Maar wat zij betekende, is voor ieder van ons anders, terwijl we uit hetzelfde gezin komen. Bij het verlies van mijn ouders reageerde iedereen ook anders. Dus ook dat verlies betekende voor ieder iets anders. Vergeet dus niet dat je exclusief bent. Heel veel mensen hebben wellicht dezelfde kwaliteiten of talenten als jij. Maar daarom kan onderzoek naar jouw identiteit zich nooit beperken tot kwaliteiten en talenten. Dat is te smal. Het zit in de combinatie van talent, kwaliteiten, vaardigheden, IQ, inzichten, ambities en dromen, samen met jouw ervaringen en de betekenis die jij daaraan geeft. Daarover gaat ook het verdiepende artikel over jouw unieke eigenheid. Jouw identiteit wordt bijvoorbeeld zichtbaar in:

• Hoe je in het leven staat.
• Hoe je op verlies reageert.
• Hoe jij kunt incasseren en relativeren.
• Waar jij van gaat stralen of wat jou de tijd doet vergeten.
• Hoe jij naar de wereld kijkt.
• Wat jij niet over je hart kunt verkrijgen.
• Wat jou bezielt.
• Waar jouw passie ligt.
• Waar jij boos of furieus van wordt.
• Waar ze jou voor mogen wakker maken.
• Waar je niet over uitgepraat raakt of waar je het niet over wilt hebben.
• Jouw ervaringswereld en belevingswereld.
• Waar je energie van krijgt en waar je moe van wordt.
• De visie die jij hebt en jouw persoonlijke visie.

Waarom je de dingen doet zoals jij ze doet

Verandert jouw identiteit gedurende jouw leven?

Ja en nee. Er zijn kanten van jou die heel herkenbaar kunnen blijven. Misschien zeggen mensen na dertig jaar nog steeds: 'Dat is typisch jij.' Tegelijkertijd doe je ervaringen op, krijg je andere rollen en kunnen overtuigingen veranderen. Een verlies, relatie, loopbaanstap, ouderschap of andere ingrijpende gebeurtenis kan jouw kijk op jezelf en het leven verdiepen of bijstellen. Je wordt dus niet ieder jaar een ander mens, maar jouw identiteit krijgt wel steeds verder vorm.

Dat raakt aan zelfontplooiing en zelfontwikkeling. Ontwikkeling betekent niet dat je jouw identiteit moet vervangen. Het kan juist betekenen dat je scherper gaat zien wat werkelijk bij jou hoort, wat je hebt aangeleerd en wat je misschien niet langer hoeft mee te dragen.

Ook daarin zit iets paradoxaals. Naarmate je verandert, kun je soms juist meer jezelf worden. Je laat iets los wat sociaal wenselijk was, durft een overtuiging opnieuw te bekijken of gaat een kwaliteit inzetten die jarenlang weinig ruimte kreeg. Er verandert iets en toch voelt het alsof je dichter bij jezelf komt.

Wat vanzelf spreekt, daar hebben we geen woorden voor

Weet je hoe het eigenlijk zit? Wat vanzelfsprekend is en wat vanzelf gaat, daar hebben we vaak geen woorden voor. Moet je goed lezen: 'wat vanzelf spreekt, daar hebben we geen woorden voor'. Waarom niet? Omdat we zo zijn. We vinden het zo logisch dat we zo kijken, denken of handelen dat we nauwelijks doorhebben dat een ander het heel anders doet. Daarom kan het zo moeilijk zijn om jouw identiteit onder woorden te brengen. Je ziet soms gemakkelijker wat bijzonder is aan een ander dan wat jouzelf typeert. Datgene waarvoor anderen jou waarderen, vind jij misschien doodnormaal. Dat wat jou energie geeft, doe je misschien zo vanzelf dat je nauwelijks begrijpt waarom het voor een ander ingewikkeld is. Identiteit vormgeven betekent daarom niet dat je een mooi profiel over jezelf verzint. Het begint met waarnemen wat er al is. Wat gaat vanzelf? Welke keuzes maak je telkens opnieuw? Waar sta je voor? Waar krijg je energie van? Waar haak je op af? Waarin herkennen mensen jou?

Onderscheidend

Vaak wordt gezegd: 'Je moet wel onderscheidend zijn' of 'je moet je onderscheiden'. Misschien heb je dat ook wel eens gehoord. Ik zeg iets anders: je moet niet onderscheidend zijn, maar jij BENT onderscheidend. Vaak hebben we verleerd om onszelf te zijn. We hebben de cursus Sociaal Wenselijk Gedrag gevolgd en doen niets anders dan om ons heen kijken wat anderen vragen en hoe anderen vinden dat we zouden moeten zijn. We willen voldoen aan maatschappelijke normen, verwachtingen of criteria van succes en voorspoed. En zo kan een uniek mens verworden tot een 'grijze muis'. Ik zeg: jij bent onderscheidend. Ga daar maar voor staan. Niet door een kunstmatig imago te bouwen, maar door steeds beter te begrijpen en te verwoorden wat werkelijk bij jou hoort.

Wat als je niet meer weet wie je bent?

Meestal denk je niet de hele dag over jouw identiteit na. Veel ervan voelt vanzelfsprekend. Maar dat kan veranderen wanneer oude zekerheden wegvallen. Misschien verlies je een baan waarin je jezelf sterk herkende. Een relatie eindigt. Je kinderen gaan het huis uit. Je gezondheid verandert. Of je ontdekt dat een rol die jarenlang belangrijk was niet meer bij je past. Dan kan ineens de vraag ontstaan: wie ben ik eigenlijk nog als dit wegvalt?

Dat hoeft niet onmiddellijk een probleem te zijn. Zo'n periode kan ook betekenen dat oude beelden over jezelf opnieuw worden onderzocht. Maar wanneer het gevoel van richting en eigenheid sterk onder druk komt te staan, kan er sprake zijn van een identiteitscrisis. Dan wordt de vraag naar wie je bent niet alleen interessant, maar verwarrend en soms ingrijpend.

Juist op zulke momenten kan het helpen om niet alleen te kijken naar rollen en prestaties, maar terug te keren naar fundamentelere vragen. Wat blijft er van jou over wanneer een functie, relatie of status wegvalt? Welke waarden zijn nog steeds van jou? Wat typeert jou ondanks alles wat veranderd is? Misschien ontdek je dan dat jouw identiteit groter is dan de rollen waarmee je jezelf jarenlang hebt vereenzelvigd.

Veelgestelde vragen over identiteit

Identiteit gaat over meer dan een persoonlijkheidstest of een rijtje eigenschappen. De volgende vragen helpen om enkele kanten van jouw identiteit verder te verduidelijken.

Is identiteit hetzelfde als persoonlijkheid?

Nee. Jouw persoonlijkheid en eigenschappen maken deel uit van wie je bent, maar identiteit is breder. Ook jouw waarden, overtuigingen, ervaringen, motieven, rollen en de betekenis die jij daaraan geeft spelen mee.

Welke invloed hebben andere mensen op jouw identiteit?

Andere mensen hebben invloed op hoe je jezelf leert zien. Opvoeding, gezin, vrienden, werk en relaties kunnen allemaal boodschappen meegeven over wie je bent of zou moeten zijn. Toch is jouw identiteit niet alleen wat anderen van jou vinden. Je kunt zulke beelden later ook opnieuw onderzoeken.

Waarom is jouw eigenheid soms zo moeilijk onder woorden te brengen?

Omdat veel van wat jou typeert voor jou volkomen vanzelfsprekend voelt. Je hebt geen gebruiksaanwijzing bij jezelf gekregen en staat meestal niet stil bij dingen die automatisch gaan. Juist daardoor hebben anderen soms eerder door wat typisch bij jou hoort dan jijzelf.

Kun je jezelf aanpassen zonder jouw identiteit kwijt te raken?

Ja. Je past jouw gedrag voortdurend aan situaties aan. Je praat bijvoorbeeld anders met een kind dan met een opdrachtgever. Aanpassen wordt vooral lastig wanneer je zo structureel probeert te voldoen aan verwachtingen dat je nauwelijks nog ruimte ervaart voor wat jij zelf vindt, voelt of nodig hebt.

Hoe merk je dat je vooral sociaal wenselijk gedrag laat zien?

Dat kan zichtbaar worden wanneer je sterk bezig bent met wat anderen van jou verwachten en steeds minder goed weet wat je zelf wilt of belangrijk vindt. Je doet dan misschien wat verstandig, gewenst of succesvol lijkt, terwijl er vanbinnen steeds meer afstand ontstaat tot wat werkelijk bij jou past.