home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / rechtvaardigheidsgevoel

Rechtvaardigheidsgevoel: kun je slecht tegen onrecht?

Rechtvaardigheidsgevoel: wat is dat? Waarover gaat het? Wanneer je een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebt, kun je slecht tegen onrecht, oneerlijkheid en onrechtvaardigheid. Je voelt vaak snel aan dat er iets niet klopt, dat iemand tekortgedaan wordt of dat de verhouding scheef is. Je neemt het dan al gauw op voor de zwakkere collega binnen een team of voor een medemens die er minder goed voor staat dan jij.

Ik zie rechtvaardigheidsgevoel ook vaak terug bij mensen die hoogsensitief zijn of hoogbegaafd. Zij hebben dikwijls een scherpe antenne voor oneerlijkheid, ongelijkwaardigheid, verborgen agenda’s of situaties waarin mensen niet zuiver met elkaar omgaan. In dit artikel ga ik in op het begrip rechtvaardigheidsgevoel, wat het precies betekent, wat de gedragskenmerken zijn en wat het betekent om niet tegen onrecht, oneerlijkheid en onrechtvaardigheid te kunnen.

Wat betekent rechtvaardig zijn?

Ik begin maar bij de vraag wat rechtvaardig is. Je zou het kunnen duiden als eerlijk en betrouwbaar. Wie rechtvaardig is, is redelijk, onpartijdig, recht door zee, rechtschapen. Hij/zij handelt wetmatig en is onpartijdig. Ik duid het ook wel als zijnde ‘in overeenstemming met bepaalde beginselen die je voorstaat’.

Wat betekent rechtvaardigheidsgevoel dan? Is dat een gevoel? Of is dat te onderbouwen vanuit de ratio? Dat is op zich een lastige vraag. Maar ik denk dat het vooral een gevoel is (vandaar rechtvaardigheidsgevoel). Daarom kan het stellig of zwart-wit overkomen op andere mensen. Want bij iemand met een sterk rechtvaardigheidsgevoel klopt het wel of niet, is het eerlijk of niet eerlijk, is het redelijk of niet redelijk etc.

Je kunt dus moeilijk marchanderen en van twee walletjes eten. Dus ja, het is iets met gevoel. Maar het heeft ook te maken met overtuigingen, normen en waarden.

Welke kenmerken horen bij een sterk rechtvaardigheidsgevoel?

Welke kenmerken horen bij een rechtvaardigheidsgevoel? Ik noem er een paar:

• Je bent ronduit over wat je wel of niet vindt.
• Je zegt vrij snel waar het op staat: je bent direct in de communicatie.
• Je wilt eerlijk, oprecht, integer en betrouwbaar zijn en je verwacht dit ook van anderen.
• Je houdt van open communicatie en eenduidigheid qua beoordeling van bepaalde situaties.
• Je vindt dat de zwakkere in de maatschappij gelijkwaardig en respectvol behandeld dient te worden.
• Je neemt het snel op voor anderen wanneer je merkt dat ze dat zelf niet zo goed kunnen.
• Wanneer de ander in nood komt heb je de neiging om voor hem/haar in de bres te springen.
• Je staat voor jouw normen en waarden en je doet wat je zegt.
• Je bent recht door zee.
• Je schaamt je niet voor jouw mening: je hebt de durf en de ruggengraat om voor jouw mening te staan.
• Je laat je niet manipuleren door jouw leidinggevende: zelfs niet als jou dat je baan kost.

Is rechtvaardigheidsgevoel een norm of een waarde?

Rechtvaardigheidsgevoel is een eigenschap en heeft uiteraard te maken met een ontwikkeld gevoel voor alles wat billijk, betrouwbaar, behoorlijk, redelijk of wetmatig is. En wellicht is het gevoel nog sterker voor alles wat daar niet aan voldoet. Voel je wat ik zeg? Wellicht is het slecht tegen onrecht kunnen nog sterker dan het gevoel vóór rechtvaardigheid te zijn. Rechtvaardigheidsgevoel heeft o.a. met jouw normen te maken. Een norm is wat je moet van jezelf of wat je niet mag. Maar ook wat je vindt dat anderen zouden moeten of wat je vindt dat ze niet zouden mogen. Normen die bij rechtvaardigheid passen zijn:

• Je moet naar eer en geweten handelen (gewetensvol en consciëntieus).
• Je moet mensen een gelijke behandeling geven (respectvol, gelijkwaardig, eerlijk).
• Je moet medewerkers op de werkvloer objectief beoordelen.

Rechtvaardigheid kan ook met jouw waarden te maken hebben. Weet je ook welke waarden dat zouden kunnen zijn?

Kun je slecht tegen oneerlijkheid en onrechtvaardigheid?

Kun je slecht tegen oneerlijkheid of onrechtvaardigheid? Merk je dat het je ergert wanneer mensen wat te verbergen hebben, niet open zijn, halve waarheden vertellen of liegen? Wat ergert je allemaal? Zullen we eens een lijst maken met irritaties? Het ergert je wanneer:

• Met twee maten wordt gemeten en de ene situatie gunstig wordt beoordeeld terwijl de andere situatie minder rooskleurig uitpakt.
• Onbillijke maatstaven worden gehanteerd in de beoordeling van mensen of een situatie.
• Mensen onredelijk worden en kritiek uiten die onterecht is.
• Mensen zich baseren op informatie die onrechtmatig verkregen is.
• Liegen en bedriegen als de normaalste zaak worden beschouwd.
• Mensen slinks, doortrapt, geniepig of gemeen zijn in hun benadering.
• Er onoprechtheid in het spel is of wanneer mensen anderen naar de mond praten om er zelf beter van te worden.
• Mensen zich verrijken ten koste van anderen.
• Mensen zich mooier voordoen dan ze zijn (onwaarachtig).
• Mensen huichelen of schijnheilig zijn.
• Er wordt gefraudeerd of gesjoemeld met informatie.
• Mensen de schone schijn ophouden.
• Er diplomatieke spelletjes worden gespeeld.
• Er dubbele of verborgen agenda’s zijn.
• Er sprake is van pesten, mobbing en intriges.
• Er wordt gemanipuleerd door de leidinggevende.
• Er sprake is van slijmen, beslijmen van de leidinggevende om een wit voetje te halen bij de leiding.
• Er sprake is van achterbaksheid.
• Er sprake is van schijnheiligheid en hypocrisie.

Kortom: mensen met een sterk rechtvaardigheidsgevoel kunnen zich mateloos ergeren aan politieke spelletjes, gekonkel in de wandelgangen, oneerlijkheid, malversaties, wiebelen op het randje, onheuse bejegening van de minder weerbare mens. Wil je leren van jouw irritaties?

Hoe reageer je wanneer je onrecht ervaart?

Zodra je oneerlijkheid of onoprechtheid bespeurt, dan is er iets wat je emotioneel raakt. Ongetwijfeld heeft dat te maken met wie je bent, wat jouw normen- en waardenpatroon is en hoe je in het leven staat. Kortom: je kunt er gewoon niet tegen. Zodra je oneerlijkheid bespeurt, is de vraag hoe je hierop reageert.

• Stel je het aan de kaak en laat je je niet met een kluitje in het riet sturen: ga je door net zo lang tot je gelijk krijgt?
• Spring je in de bres wanneer iemand wordt vernederd of wordt onderuitgehaald?
• Confronteer je jouw medemens met het onrecht dat je bespeurt?
• Kom je op voor jouw naaste?

Wie een sterk rechtvaardigheidsgevoel heeft, kan soms doorgaan met het aan de kaak stellen van onrecht, zelfs al zou het zijn/haar baan kosten en zou hij/zij er privé door in de problemen komen. Hoe je ook reageert, belangrijk is dat je je bewust bent van wat je doet. Anderen kunnen jouw grens niet bepalen. Dat moet je zelf doen.

Wat is de valkuil van een sterk rechtvaardigheidsgevoel?

De valkuil van rechtvaardigheidsgevoel is een te sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel. Dan kun je soms ook doorschieten in jouw reactie. Misschien ga je goed over de rooie als je onrecht bespeurt of word je juist heel argwanend wanneer je bepaalde diplomatieke spelletjes doorziet. Misschien word je gereserveerd en terughoudend omdat je iets als ‘onzuiver’ aanvoelt of schiet je in de valkuil van redder wanneer een ander onrecht wordt aangedaan. Ik noem enkele voorbeelden:

• Je maakt je te snel druk over dingen en je voelt je genoodzaakt om meteen in actie te komen.
• Je neemt te snel het voortouw wanneer er iets is wat niet door de beugel kan (een ander zou ook een keer wat kunnen doen).
• Je krijgt wel wat voor elkaar zo her en der maar soms kost het je erg veel energie.
• Je bent erg strijdvaardig en soms reageer je te sterk vanuit emotie.
• Je kunt de zaken maar moeilijk loslaten.
• Soms treed je op vanuit de reddersrol wanneer mensen in nood komen, soms ten koste van jezelf.
• Soms breng je jezelf in moeilijkheden met jouw optreden.
• Soms kom je te stellig of te zwart-wit over in jouw communicatie en laat je nog te weinig ruimte aan andere mensen.
• Soms maken mensen misbruik van je en laten ze je de kastanjes uit het vuur halen omdat ze wel weten dat je wel op de barricade springt.
• Soms klampen mensen zich aan je vast (je bent hun enige strohalm) waardoor er ongezonde relaties ontstaan.
• Je voelt je vaak oververantwoordelijk of overbetrokken.

Wil je gelijk hebben of gelijk krijgen?

Rechtvaardigheid is een overtuiging. Vanuit overtuiging handelen, daar is op zich niets op tegen. De valkuil ontstaat wanneer je de definitie van rechtvaardigheid als de waarheid gaat verdedigen en geen ruimte meer biedt voor andere mensen. Voor de buizerd die een muisje oppikt uit het weiland is het wellicht rechtvaardig omdat hij recht heeft op voedsel. De beleving van het muisje kan een andere zijn.

Dat brengt mij meteen bij het leerdoel voor mensen met een te sterk rechtvaardigheidsgevoel: relativeren en loslaten.

Wat kun je leren wanneer je moeilijk tegen onrecht kunt?

Het leerdoel bij een te sterk rechtvaardigheidsgevoel heet relativeren en loslaten en omvat de volgende punten:

• Leren ingaan op hulpvragen die gesteld worden (in plaats van ingaan op hulpvragen die niet gesteld worden).
• Het besef hebben dat je de nood van de hele wereld niet op jouw rug kunt nemen.
• De bewustwording dat je een ander soms beter op een andere wijze kunt helpen dan wanneer je jouw eigen gedrevenheid of emotie te weinig onder controle hebt.

Waarom raakt onrecht je zo diep?

Wanneer je een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebt, raakt onrecht je vaak dieper dan alleen in je hoofd. Je vindt er niet alleen iets van, je voelt het ook. Het komt binnen. Je merkt spanning in je lijf, boosheid in je buik of onrust in je hoofd. Soms kun je er zelfs wakker van liggen, omdat je blijft malen over wat er gebeurde en omdat je het niet kunt rijmen met jouw gevoel voor eerlijkheid.

Dat heeft te maken met jouw normen en waarden. Er wordt iets geraakt wat voor jou belangrijk is. Misschien gaat het over respect, gelijkwaardigheid, betrouwbaarheid of zuiverheid. Zodra je merkt dat iemand onheus behandeld wordt, dat er met twee maten wordt gemeten of dat iemand zich mooier voordoet dan hij is, kan er vanbinnen iets gaan steigeren.

Ik noem dat niet zomaar lastig of overgevoelig. Het zegt ook iets over betrokkenheid. Jij voelt aan dat mensen niet zomaar gebruikt, vernederd of genegeerd mogen worden. Je hebt een innerlijk kompas dat reageert wanneer iets scheefgroeit. De vraag is alleen: wat doe je met die reactie?

Want daar zit vaak de spanning. Je kunt zo geraakt worden door onrecht dat je meteen wilt ingrijpen. Je wilt het rechtzetten, benoemen, corrigeren of bespreekbaar maken. Dat kan krachtig zijn, maar het kan je ook uitputten wanneer je steeds op iedere vorm van oneerlijkheid aanslaat. Dan wordt jouw rechtvaardigheidsgevoel niet alleen een kwaliteit, maar ook een last die je met je meedraagt.

Wanneer wordt jouw rechtvaardigheidsgevoel te zwaar?

Een sterk rechtvaardigheidsgevoel wordt te zwaar wanneer jij de last van alle onrecht op je eigen schouders neemt. Dan voel je je verantwoordelijk voor zaken waar je misschien wel iets van vindt, maar waar je niet altijd verantwoordelijk voor bent. Je raakt verstrikt in situaties die je niet kunt oplossen, terwijl je innerlijk toch blijft duwen, trekken en vechten. Dat merk je bijvoorbeeld wanneer je blijft malen over een gesprek, een besluit of een opmerking van iemand. Je weet dat je het los zou moeten laten, maar vanbinnen lukt dat niet. Er blijft een stemmetje zeggen: dit klopt niet, dit mag niet, dit is niet eerlijk. En voor je het weet ben je niet meer alleen bezig met de situatie, maar ook met jouw verontwaardiging daarover.

Het wordt ook zwaar wanneer je telkens de redder wordt. Je springt in de bres voor een collega, een familielid of iemand die zich minder goed kan verweren. Dat kan mooi zijn. Maar wanneer jij steeds de kastanjes uit het vuur haalt, kan de ander afhankelijk worden van jouw strijdvaardigheid en raak jij jouw eigen grens kwijt. Dan ontstaat er een innerlijke vermoeidheid. Je bent boos, teleurgesteld of wantrouwend. Je voelt je alleen staan, omdat anderen minder fel reageren dan jij. Misschien vraag je je af waarom niemand iets zegt of waarom anderen het laten gebeuren. Maar soms hebben anderen een andere grens, een andere rol of een andere verantwoordelijkheid.

Daarom is het belangrijk om onderscheid te maken tussen wat je ziet, wat je voelt en wat jouw taak is. Niet ieder onrecht vraagt van jou dat jij het oplost. Soms is benoemen genoeg. Soms is afstand nemen beter. Soms mag je zeggen: ik zie het, ik vind er iets van, maar ik hoef dit niet allemaal te dragen.

Webinar over rechtvaardigheidsgevoel

In mijn webinar over rechtvaardigheidsgevoel ga ik dieper in op de vraag waarom onrecht, oneerlijkheid en onzuiverheid zo hard kunnen binnenkomen. Ik laat zien waar jouw kracht zit, maar ook waar de valkuil begint. Want rechtvaardigheidsgevoel kan je helpen om ergens voor te staan, maar het kan je ook uitputten wanneer je alles wilt rechtzetten of wanneer je de strijd van een ander op jouw schouders neemt.

Ik neem je mee in herkenbare situaties waarin je merkt dat jouw rechtvaardigheidsgevoel opspeelt. Wat gebeurt er met jou wanneer er met twee maten wordt gemeten? Wat doe je wanneer iemand wordt genegeerd, vernederd of onheus behandeld? Word je scherp en directief, of trek je je juist terug en klap je dicht? Het webinar helpt je om jouw reactie beter te begrijpen en om te ontdekken hoe je trouw blijft aan jouw gevoel voor rechtvaardigheid zonder jezelf kwijt te raken.

Meer informatie over het webinar?

Veelgestelde vragen – FAQ

Hieronder beantwoord ik een aantal vragen die vaak gesteld worden over rechtvaardigheidsgevoel, onrecht en de valkuil van te veel verantwoordelijkheid nemen.

Is rechtvaardigheidsgevoel een kwaliteit?

Ja, rechtvaardigheidsgevoel kan zeker een kwaliteit zijn. Het laat zien dat je waarde hecht aan eerlijkheid, betrouwbaarheid, gelijkwaardigheid en oprechtheid. Je kijkt niet zomaar weg wanneer iemand tekortgedaan wordt. De kwaliteit zit in jouw vermogen om aan te voelen wanneer iets niet klopt en om daar op een passende manier woorden aan te geven.

Waarom kan ik zo slecht tegen oneerlijkheid?

Je kunt slecht tegen oneerlijkheid omdat het raakt aan jouw normen en waarden. Wanneer eerlijkheid voor jou belangrijk is, voelt oneerlijkheid niet als een klein ongemak, maar als iets wat innerlijk schuurt. Je ervaart dat er iets niet zuiver is en daardoor kun je boos, verdrietig of onrustig worden.

Hoort rechtvaardigheidsgevoel bij hoogsensitiviteit?

Een sterk rechtvaardigheidsgevoel kan voorkomen bij hoogsensitiviteit. Hoogsensitieve mensen nemen vaak veel waar in sfeer, gedrag, toon en onderlinge verhoudingen. Daardoor kunnen ze ook snel aanvoelen wanneer iemand niet eerlijk behandeld wordt of wanneer er iets onder de oppervlakte niet klopt.

Hoort rechtvaardigheidsgevoel bij hoogbegaafdheid?

Een sterk rechtvaardigheidsgevoel kan ook voorkomen bij hoogbegaafdheid. Hoogbegaafde mensen zien vaak snel verbanden, tegenstrijdigheden en inconsequenties. Wanneer regels niet eerlijk worden toegepast of wanneer redeneringen niet kloppen, kan dat sterk binnenkomen.

Wat is de valkuil van een sterk rechtvaardigheidsgevoel?

De valkuil is dat je te veel op je neemt. Je wilt dan niet alleen benoemen wat onrechtvaardig is, maar ook alles oplossen, rechtzetten of bestrijden. Daardoor kun je jezelf verliezen in strijd, boosheid of oververantwoordelijkheid. Het leerdoel is om trouw te blijven aan jouw gevoel voor rechtvaardigheid en tegelijk te leren begrenzen.