home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / rechtvaardigheidsgevoel

Rechtvaardigheidsgevoel: kun je slecht tegen onrecht?

Rechtvaardigheidsgevoel: wat is dat? Waarover gaat het? Wanneer je een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebt, kun je slecht tegen onrecht, oneerlijkheid en onrechtvaardigheid. Je voelt vaak snel aan dat er iets niet klopt, dat iemand tekortgedaan wordt of dat de verhouding scheef is. Je neemt het dan al gauw op voor de zwakkere collega binnen een team of voor een medemens die er minder goed voor staat dan jij. Het is echt een kwaliteit in hoe je met mensen omgaat. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat rechtvaardigheidsgevoel over jouw sterke antenne voor wat eerlijk, redelijk, gelijkwaardig en zuiver is.

Ik zie rechtvaardigheidsgevoel ook vaak terug bij mensen die hoogsensitief zijn of hoogbegaafd. Zij hebben dikwijls een scherpe antenne voor oneerlijkheid, ongelijkwaardigheid, verborgen agenda's of situaties waarin mensen niet zuiver met elkaar omgaan. In dit artikel ga ik in op het begrip rechtvaardigheidsgevoel, wat het precies betekent, welke gedragskenmerken erbij horen en wat het betekent wanneer je moeilijk tegen onrecht, oneerlijkheid en onrechtvaardigheid kunt.

Wat betekent rechtvaardig zijn?

Ik begin maar bij de vraag wat rechtvaardig is. Je zou het kunnen duiden als eerlijk en betrouwbaar. Wie rechtvaardig is, is redelijk, onpartijdig, recht door zee en rechtschapen. Hij of zij handelt volgens bepaalde beginselen en probeert mensen op een eerlijke manier te beoordelen en te behandelen.

Wat betekent rechtvaardigheidsgevoel dan? Is dat een gevoel? Of is dat te onderbouwen vanuit de ratio? Dat is op zich een lastige vraag. Maar ik denk dat het vooral een gevoel is, vandaar rechtvaardigheidsgevoel. Daarom kan het ook stellig of zwart-wit overkomen op andere mensen. Want bij iemand met een sterk rechtvaardigheidsgevoel klopt het wel of niet, is het eerlijk of niet eerlijk, is het redelijk of niet redelijk. Je kunt dus moeilijk marchanderen en van twee walletjes eten. Dus ja, het is iets met gevoel. Maar het heeft ook te maken met overtuigingen, normen en waarden.

Welke kenmerken horen bij een sterk rechtvaardigheidsgevoel?

Welke kenmerken horen bij rechtvaardigheidsgevoel? Ik noem er een paar:

• Je bent ronduit over wat je wel of niet vindt.
• Je zegt vrij snel waar het op staat.
• Je wilt eerlijk, oprecht, integer en betrouwbaar zijn en je verwacht dit ook van anderen.
• Je houdt van open communicatie en eenduidigheid bij het beoordelen van situaties.
• Je vindt dat de zwakkere in de maatschappij gelijkwaardig en respectvol behandeld dient te worden.
• Je neemt het snel op voor anderen wanneer je merkt dat ze dat zelf niet zo goed kunnen.
• Wanneer de ander in nood komt, heb je de neiging om voor hem of haar in de bres te springen.
• Je staat voor jouw normen en waarden en je doet wat je zegt.
• Je bent vaak recht door zee.
• Je schaamt je niet voor jouw mening en hebt de durf en ruggengraat om ervoor te staan.
• Je laat je niet gemakkelijk manipuleren, zelfs niet wanneer dat nadelige gevolgen voor je heeft.

Is rechtvaardigheidsgevoel een norm of een waarde?

Rechtvaardigheidsgevoel is een eigenschap en heeft uiteraard te maken met een ontwikkeld gevoel voor alles wat billijk, betrouwbaar, behoorlijk, redelijk of wetmatig is. En wellicht is het gevoel nog sterker voor alles wat daar niet aan voldoet. Voel je wat ik zeg? Wellicht is slecht tegen onrecht kunnen nog sterker dan het gevoel vóór rechtvaardigheid te zijn.

Rechtvaardigheidsgevoel heeft onder andere met jouw normen te maken. Een norm is wat je moet van jezelf of wat je niet mag. Maar ook wat je vindt dat anderen zouden moeten of niet zouden mogen. Je vindt bijvoorbeeld dat mensen naar eer en geweten moeten handelen, dat iedereen gelijkwaardig behandeld moet worden en dat medewerkers objectief beoordeeld moeten worden. Daarachter liggen waarden zoals eerlijkheid, gelijkwaardigheid, betrouwbaarheid en respect.

Wat is het verschil tussen rechtvaardigheidsgevoel en principieel zijn?

Rechtvaardigheidsgevoel en principieel zijn raken elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Bij rechtvaardigheidsgevoel merk je sterk dat iets eerlijk of oneerlijk, rechtvaardig of onrechtvaardig voelt. Principieel zijn gaat sterker over de beginselen en waarden waar jij niet zomaar mee wilt marchanderen.

Je rechtvaardigheidsgevoel kan dus alarm slaan wanneer je ziet dat iemand ongelijkwaardig wordt behandeld. Jouw principes bepalen vervolgens wat jij vindt dat er wel of niet zou moeten gebeuren. Het ene is sterk verbonden met jouw gevoel voor recht en onrecht, het andere met de grondregels waarnaar jij wilt handelen.

Kun je slecht tegen oneerlijkheid en onrechtvaardigheid?

Kun je slecht tegen oneerlijkheid of onrechtvaardigheid? Merk je dat het je ergert wanneer mensen wat te verbergen hebben, niet open zijn, halve waarheden vertellen of liegen? Zullen we eens een lijst maken met irritaties? Het ergert je wanneer:

• Met twee maten wordt gemeten en de ene situatie gunstig wordt beoordeeld terwijl de andere minder rooskleurig uitpakt.
• Onbillijke maatstaven worden gehanteerd bij de beoordeling van mensen of situaties.
• Mensen onredelijk worden en kritiek uiten die onterecht is.
• Mensen zich baseren op informatie die onrechtmatig verkregen is.
• Liegen en bedriegen als de normaalste zaak worden beschouwd.
• Mensen slinks, doortrapt, geniepig of gemeen zijn in hun benadering.
• Er onoprechtheid in het spel is of mensen anderen naar de mond praten om er zelf beter van te worden.
• Mensen zich verrijken ten koste van anderen.
• Mensen zich mooier voordoen dan ze zijn.
• Er wordt gefraudeerd of gesjoemeld met informatie.
• Mensen de schone schijn ophouden.
• Er diplomatieke spelletjes worden gespeeld.
• Er dubbele of verborgen agenda's zijn.
• Er sprake is van pesten, mobbing en intriges.
• Er wordt gemanipuleerd door een leidinggevende.
• Er wordt geslijmd om een wit voetje te halen bij de leiding.
• Er sprake is van achterbaksheid, schijnheiligheid of hypocrisie.

Kortom: mensen met een sterk rechtvaardigheidsgevoel kunnen zich mateloos ergeren aan politieke spelletjes, gekonkel in de wandelgangen, oneerlijkheid, malversaties, wiebelen op het randje en onheuse bejegening van de minder weerbare mens.

Hoe reageer je wanneer je onrecht ervaart?

Zodra je oneerlijkheid of onoprechtheid bespeurt, is er iets wat je emotioneel raakt. Ongetwijfeld heeft dat te maken met wie je bent, wat jouw normen- en waardenpatroon is en hoe je in het leven staat. Kortom: je kunt er gewoon niet tegen. De vraag is vervolgens hoe je reageert. Stel je het aan de kaak en laat je je niet met een kluitje in het riet sturen? Spring je in de bres wanneer iemand wordt vernederd of onderuitgehaald? Confronteer je jouw medemens met het onrecht dat je bespeurt? Kom je op voor jouw naaste?

Wie een sterk rechtvaardigheidsgevoel heeft, kan soms doorgaan met het aan de kaak stellen van onrecht, zelfs wanneer dat zijn baan kost of privé grote gevolgen heeft. Hoe je ook reageert, belangrijk is dat je je bewust bent van wat je doet. Anderen kunnen jouw grens niet bepalen. Dat moet je zelf doen.

Wanneer helpt jouw rechtvaardigheidsgevoel en wanneer neemt emotie het over?

Jouw rechtvaardigheidsgevoel helpt wanneer het je alert maakt op iets wat werkelijk niet klopt en je vervolgens bewust kiest wat een passende reactie is. Je durft iets te benoemen, stelt een vraag, spreekt iemand aan of komt op voor iemand die zichzelf minder goed kan verdedigen. Dan geeft jouw gevoel richting zonder dat het automatisch de regie overneemt.

Het wordt lastiger wanneer jouw emotie meteen bepaalt wat je moet doen. Je gaat goed over de rooie, wilt onmiddellijk ingrijpen of gaat door tot de ander toegeeft dat jij gelijk hebt. Dan kan jouw strijdvaardigheid groter worden dan de situatie vraagt. Je rechtvaardigheidsgevoel blijft waardevol, maar je hebt ook rust nodig om te beoordelen: wat gebeurt hier werkelijk, wat is mijn rol en welke reactie helpt nu het meest?

Wat is de valkuil van een sterk rechtvaardigheidsgevoel?

De valkuil van rechtvaardigheidsgevoel is een te sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel. Dan kun je doorschieten in jouw reactie. Misschien word je heel argwanend wanneer je diplomatieke spelletjes doorziet, word je gereserveerd omdat iets onzuiver voelt of schiet je in de reddersrol wanneer een ander onrecht wordt aangedaan.

• Je maakt je te snel druk over dingen en voelt je genoodzaakt om meteen in actie te komen.
• Je neemt te snel het voortouw wanneer iets niet door de beugel kan.
• Je krijgt wel het nodige voor elkaar, maar soms kost het je erg veel energie.
• Je bent erg strijdvaardig en reageert soms te sterk vanuit emotie.
• Je kunt de zaken moeilijk loslaten.
• Je treedt soms op vanuit de reddersrol, ten koste van jezelf.
• Je brengt jezelf soms in moeilijkheden met jouw optreden.
• Je komt soms te stellig of zwart-wit over en laat te weinig ruimte aan andere mensen.
• Mensen laten jou de kastanjes uit het vuur halen omdat ze weten dat jij wel op de barricade springt.
• Mensen kunnen zich aan je vastklampen waardoor ongezonde relaties ontstaan.
• Je voelt je vaak oververantwoordelijk of overbetrokken.

Wil je gelijk hebben of gelijk krijgen?

Rechtvaardigheid is een overtuiging. Vanuit overtuiging handelen, daar is op zich niets op tegen. De valkuil ontstaat wanneer je jouw definitie van rechtvaardigheid als de enige waarheid gaat verdedigen en geen ruimte meer biedt voor andere mensen. Voor de buizerd die een muisje oppikt uit het weiland is het wellicht rechtvaardig omdat hij recht heeft op voedsel. De beleving van het muisje kan een andere zijn.

Dat brengt mij meteen bij het leerdoel voor mensen met een te sterk rechtvaardigheidsgevoel: relativeren en loslaten. Niet ieder onrecht vraagt dat jij ten strijde trekt en niet iedere situatie is jouw verantwoordelijkheid.

Wat kun je leren wanneer je moeilijk tegen onrecht kunt?

Het leerdoel bij een te sterk rechtvaardigheidsgevoel heet relativeren en loslaten. Dat betekent niet dat je onrecht ineens goed moet vinden of dat je jouw normen en waarden overboord zet. Het betekent dat je bewuster kiest waar jouw verantwoordelijkheid begint en waar die eindigt.

• Leren ingaan op hulpvragen die gesteld worden in plaats van op hulpvragen die niet gesteld worden.
• Beseffen dat je de nood van de hele wereld niet op jouw rug kunt nemen.
• Ontdekken dat je een ander soms beter helpt wanneer jouw eigen gedrevenheid of emotie niet de leiding neemt.

Waarom raakt onrecht je zo diep?

Wanneer je een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebt, raakt onrecht je vaak dieper dan alleen in je hoofd. Je vindt er niet alleen iets van, je voelt het ook. Het komt binnen. Je merkt spanning in je lijf, boosheid in je buik of onrust in je hoofd. Soms kun je er zelfs wakker van liggen omdat je blijft malen over wat er gebeurde en omdat je het niet kunt rijmen met jouw gevoel voor eerlijkheid.

Dat heeft te maken met jouw normen en waarden. Er wordt iets geraakt wat voor jou belangrijk is: respect, gelijkwaardigheid, betrouwbaarheid of zuiverheid. Zodra je merkt dat iemand onheus behandeld wordt, dat er met twee maten wordt gemeten of dat iemand zich mooier voordoet dan hij is, kan er vanbinnen iets gaan steigeren. Ik noem dat niet zomaar lastig of overgevoelig. Het zegt ook iets over betrokkenheid. Jij voelt dat mensen niet zomaar gebruikt, vernederd of genegeerd mogen worden.

De vraag is alleen wat je met die reactie doet. Je kunt zo geraakt worden door onrecht dat je meteen wilt ingrijpen, rechtzetten, corrigeren of bespreekbaar maken. Dat kan krachtig zijn, maar het kan je ook uitputten wanneer je op iedere vorm van oneerlijkheid aanslaat. Niet ieder onrecht vraagt van jou dat jij het oplost. Soms is benoemen genoeg. Soms is afstand nemen beter. Soms mag je zeggen: ik zie het, ik vind er iets van, maar ik hoef dit niet allemaal te dragen.

Is rechtvaardigheidsgevoel voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Je ziet wel dat iets niet eerlijk verloopt, maar houdt je liever afzijdig. Je wilt geen gedoe, bent bang om partij te kiezen of vindt het lastig om voor iemand op te komen wanneer dat weerstand oplevert. Dan kan rechtvaardigheidsgevoel voor jou een uitdaging zijn.

De ontwikkeling zit niet in overal de strijd aangaan. Begin met serieus nemen wat je ziet. Stel een vraag wanneer iets niet klopt, benoem een verschil in behandeling of spreek uit wanneer iemand volgens jou onheus wordt bejegend. Rechtvaardigheidsgevoel betekent niet dat je overal rechter over moet spelen. Het betekent wel dat je niet automatisch wegkijkt wanneer jouw innerlijke kompas aangeeft dat iets scheef zit.

Welke ontwikkeldoelen passen bij rechtvaardigheidsgevoel?

Wanneer rechtvaardigheidsgevoel sterk bij jou past, hoef je jouw betrokkenheid bij eerlijkheid, gelijkwaardigheid en zuiverheid niet kleiner te maken. De ontwikkeling zit vooral in weten wanneer je moet handelen en wanneer je iets mag loslaten.

• Onrecht benoemen zonder automatisch iedere strijd op jouw schouders te nemen.
• Jouw emotionele reactie serieus nemen en tegelijk bewust kiezen welke actie werkelijk helpt.
• Opkomen voor anderen zonder oververantwoordelijk te worden of voortdurend de reddersrol over te nemen.

Veelgestelde vragen over rechtvaardigheidsgevoel

Een sterk rechtvaardigheidsgevoel kan veel betrokkenheid en moed geven, maar kan ook zwaar worden wanneer je ieder onrecht persoonlijk gaat dragen. Daarom nog vijf vragen over deze kwaliteit.

Is rechtvaardigheidsgevoel hetzelfde als altijd gelijk hebben?

Nee. Rechtvaardigheidsgevoel betekent dat je sterk reageert op wat volgens jou eerlijk of oneerlijk is. Jouw beoordeling blijft echter een menselijke beoordeling. Een ander kan dezelfde situatie vanuit andere waarden, belangen of informatie anders bekijken.

Waarom kan rechtvaardigheidsgevoel zo vermoeiend zijn?

Omdat je gemakkelijk blijft nadenken over wat niet klopt en je sterk verantwoordelijk kunt voelen om er iets aan te doen. Wanneer je veel situaties persoonlijk probeert recht te zetten, kost dat enorm veel energie. Begrenzen is daarom belangrijk.

Moet je altijd ingrijpen wanneer je onrecht ziet?

Nee. Soms moet je iets benoemen of daadwerkelijk handelen, maar soms heeft een ander zelf verantwoordelijkheid of is jouw invloed beperkt. De vraag is niet alleen of iets onrechtvaardig voelt, maar ook welke rol jij in de situatie hebt en welke reactie werkelijk helpt.

Kan rechtvaardigheidsgevoel zwart-wit worden?

Ja. Wanneer jouw gevoel voor goed en fout heel sterk is, kun je weinig ruimte ervaren voor nuance of een ander perspectief. Dan helpt het om te onderzoeken welke feiten je hebt, welke aannames je doet en waarom de ander tot een andere beoordeling komt.

Hoe voorkom je dat je steeds de redder wordt?

Vraag eerst of jouw hulp werkelijk gevraagd wordt en wat de ander zelf kan of wil doen. Opkomen voor iemand is iets anders dan diens verantwoordelijkheid volledig overnemen. Je kunt betrokken zijn zonder automatisch alle kastanjes uit het vuur te halen.