home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / projectie

Projectie en persoonlijke ontwikkeling

Projectie is een onderwerp wat bij persoonlijke ontwikkeling een belangrijke rol speelt. In dit artikel behandel ik een paar aspecten van projectie. Dat kan jou wellicht al helpen om bij jezelf te rade te gaan waar jij met projectie te maken hebt. Wanneer er onbalans is tussen geven en ontvangen, kan projectie ervoor zorgen dat je de ander niet meer ziet zoals die is, maar zoals jij denkt dat die is. Je legt dan ongemerkt jouw gevoelens, normen, overtuigingen, ervaringen of zelfbeeld op het scherm van de ander. Autonomie en persoonlijk leiderschap helpen je om terug te nemen wat van jou is en de ander ruimte te geven om anders te zijn.

Wat betekent projectie in psychologische zin?

Ook in de psychologie komt het woord projectie voor. In mijn voorbeeld van de projector en het scherm, ben jij nu zelf de projector. En de ander, partner, ouder, kind, buurman of collega, is het scherm waarop jij projecteert. Projectie betekent dat je iets van jezelf aan de ander toeschrijft, terwijl je onvoldoende beseft dat het van jou is. Wat projecteer je dan? Ik noem wat voorbeelden. Je projecteert op de ander:

• Jouw waarden en normen.
• Jouw denkbeelden en overtuigingen.
• Jouw zelfbeelden.
• Jouw mening.
• Jouw ervaringen.
• Jouw gevoelens.
• Jouw kwaliteiten en valkuilen.
• Jouw behoeften en verlangens.

Je ziet de ander dan niet meer helemaal zoals die is. Je ziet de ander door jouw eigen beelden en ervaringen heen.

Waarom kan projectie jouw ontwikkeling en communicatie belemmeren?

Projectie kan een enorme belemmering zijn bij jouw persoonlijke ontwikkeling, maar ook in de wijze waarop je communiceert. Daar zit al een begin van voorbarige conclusies, aannames, veronderstellingen en suggestieve communicatie. Ik leg het maar heel praktisch uit aan de hand van wat voorbeelden:

• Als jij een hekel aan tuinieren hebt, ga je er maar vanuit dat anderen dat ook hebben.
• Als jij per se naar het buitenland op vakantie moet zeg je: ‘Ik kan me niet voorstellen dat je in Nederland een leuke vakantie kunt hebben.’ In dat geval projecteer je jouw beeld over vakanties op andere mensen.
• Of je zegt: ‘Iedereen in Nederland zal het met me eens zijn dat...’

Je verwart jouw persoonlijke voorkeur dan met een algemene waarheid. Je spreekt namens anderen zonder te weten wat zij werkelijk denken of voelen. Projectie beperkt daarmee de ruimte van de ander. In plaats van nieuwsgierig te zijn, heb je jouw conclusie al klaar.

Hoe projecteer je normen en waarden op anderen?

Bij normen en waarden speelt projectie snel een rol. Jouw waarden en normen projecteer je op jouw medemens. Je bent dan normatief. Je vindt bijvoorbeeld sport heel belangrijk en je draagt overal uit dat iedereen eigenlijk aan sport zou moeten doen. Of je vindt overgewicht vervelend en je zegt tegen iemand met overgewicht: ‘Zo, jij ziet er ook goed uit.’ Een persoonlijke waarde wordt projectie wanneer je ervan uitgaat dat de ander dezelfde waarde moet hebben of volgens jouw norm moet leven. Dat jij iets belangrijk vindt, betekent nog niet dat de ander het op dezelfde manier belangrijk moet vinden.

Hoe projecteer je gevoelens op een ander?

Ook bij gevoelens speelt projectie een grote rol. Je legt dan jouw angst, verdriet, gemis, afgunst of onvrede op de ander of op een situatie. Zo kun je jouw angst projecteren op jouw medemens. Lucy vertelde me hoe ze vroeger gepest was en hoe bang ze was dat haar dochter dat zou overkomen. Lucy vertelde dat ze haar dochter daarvoor in bescherming wilde nemen. Haar angst was begrijpelijk. Maar de vraag is of haar dochter werkelijk in dezelfde situatie zat. Beschermen kan ongemerkt overbeschermen worden wanneer Lucy haar eigen oude angst op het leven van haar dochter legt.

Wat heeft afgunst met projectie te maken?

Ook kan projectie een samenspel zijn tussen jouw behoeften en gevoelens. Denk maar aan afgunst. Je hebt het voortdurend over wat die ander wel heeft, wat hij of zij bezit of verworven heeft of hoe gemakkelijk hij of zij het heeft. Maar waar het om gaat is dat jij iets mist. Je hebt iets niet, je mist iets, je had het graag anders gezien. Maar dat vertel je niemand. Je gaat dan praten over wat een ander wel heeft en niet over wat jij mist. Daardoor komt jouw boodschap op dat moment ook niet over.

Hoe projecteer je gemis op een ander?

Ik denk aan een ander voorval. Oma, 79 jaar, was al tien jaar alleen. En ze ontmoette een nieuwe levensgezel. Ik noem hem hier even Herman. Herman werd de vriend van oma. De zoon van oma vond dat helemaal niks. Belachelijk dat zijn moeder op de oude dag nog een vrijer moest krijgen. En aan die Herman mankeerde van alles. Tot ik hem vroeg: ‘Of ben jij verdrietig dat jouw vader niet meer op die stoel zit?’ Toen kwamen de tranen. Hij vond oma altijd zo positief over Herman en hij merkte dat ze nu allemaal andere dingen deed dan vroeger. Wat er eigenlijk achter zit is dat hij zijn verdriet met een omleiding projecteerde op Herman. En dan krijg je ruis in de communicatie. Je vertelt niet wat je bedoelt.

Hoe projecteer je verdriet op de keuzes van een ander?

Ik denk aan Jolien. Haar partner stierf toen ze 48 jaar was. Zes maanden later kreeg Jolien een nieuwe vriend. Iedereen in de omgeving veroordeelde dat. Dat was veel te snel. Ze was haar eerste liefde zeker al vergeten? Wat erachter zit is dat de omgeving het niet alleen te snel vindt, maar het moeilijk vindt dat Jolien een nieuwe partner heeft. Dat er een andere man op de plek zit van de persoon die gemist wordt. Je projecteert dan jouw verdriet op een situatie, op de keuzes van Jolien en op de nieuwe vriend van Jolien.

Hoe projecteer je onvrede op jouw werk?

Hans zat op zijn werk niet lekker in zijn vel. Hij had het allemaal al dertig keer gezien en er zat weinig ontwikkeling in zijn baan. De dynamiek ontbrak en uitdaging was voor hem moeilijk te vinden. Arbeidsvreugde was een woord wat Hans moest opzoeken in het woordenboek en wat in zijn leven ver te zoeken was. Maar Hans vertelde niet wat zijn ongenoegen was. Hij ontkende het voor zichzelf. Wat hij wel deed was zijn eigen ongenoegen projecteren op de nieuwe directeur. Sinds zij directeur was had je... En dan kwam er een arsenaal aan verwijten en beschuldigingen.

Hans praatte over de directeur, maar niet over zijn eigen behoefte aan ontwikkeling, dynamiek en uitdaging.

Hoe projecteer je eigenschappen en valkuilen?

Een manier van projectie is dat je bepaalde kwaliteiten die je hebt projecteert op anderen. Stel jij beschikt over de kwaliteiten slagvaardig, doortastend en besluitvaardig en jij vindt dat een ander die ook zou moeten hebben. Dat die ander net zo moet zijn als jij ook bent. Of je bent regelmatig te direct in de communicatie en je gaat anderen bestrijden die dat ook zijn. Of je ergert je wanneer mensen zich oppervlakkig voordoen, terwijl je dat zelf meestal ook doet. Op dat moment projecteer je jezelf op het scherm van de ander.

Je kunt jouw kwaliteit als norm gebruiken en verwachten dat iedereen net zo reageert als jij. Maar je kunt ook een valkuil bij de ander bestrijden omdat je die bij jezelf moeilijk wilt zien. Wat je opvallend sterk afwijst in de ander, kan iets aanraken wat je bij jezelf niet graag onder ogen ziet.

Hoe projecteer je jouw zelfbeeld op anderen?

Een manier van projectie is dat jij jouw zelfbeeld projecteert op anderen. Je verwacht dan dat de ander jou ziet zoals jij jezelf ziet. Ik denk aan Gerrita. Ze vindt zichzelf introvert en ze heeft me vaak verteld dat ze dat heel vervelend vindt. Was zij ook maar zo spontaan, bespraakt en flamboyant en kon zij ook maar zo enthousiast zijn als haar man. En dan zegt ze: ‘Jij vindt mij zeker ook erg stil’ of ‘Vind je mij saai?’ Wat je dan doet is jouw zelfbeeld projecteren op het doek van de ander. Alsof de ander moet be-amen dat het zo is wat jij over jezelf denkt. Harm had het beeld van zichzelf dat hij in een apart gezin was grootgebracht. Ze woonden een beetje achteraf. Vader en moeder waren ongeletterd en verdienden de kost door hard te werken. Maar vader en moeder waren ook wat ouderwets qua denkbeelden. Op school liep Harm vaak in kleren die drie modes terug hoogst actueel waren. En daar werd hij ook weleens mee geplaagd. En nu? Je hoeft maar met de vinger naar Harm te wijzen en hij zegt: ‘Zie je wel dat...’ Maar dat is het niet. Hier kun je de variant maken op: ‘Wat je zegt, dat ben je zelf’, namelijk: ‘Wat je hoort dat ben je zelf’ en ‘wat je ziet dat ben je zelf’. Harm hoort en ziet bevestiging van een beeld dat hij al over zichzelf heeft. Ook wanneer de ander dat misschien helemaal niet bedoelt.

Hoe herken je projectie bij jezelf?

Projectie gebeurt vaak onbewust. Toch zijn er signalen waaraan je kunt merken dat jouw eigen beelden, gevoelens of overtuigingen een grote rol spelen.

Spreek je namens iedereen?

Let op formuleringen als:

• Iedereen vindt dat.
• Niemand begrijpt dit.
• Mensen denken nu eenmaal zo.
• Iedereen zal het met mij eens zijn.

Je maakt jouw eigen mening dan groter door er anderen bij te halen. Maar heb je werkelijk onderzocht wat die anderen denken?

Weet je zonder te vragen wat de ander denkt?

Je neemt aan dat de ander jou afwijst, boos op je is, jou niet serieus neemt of iets tegen je heeft. Je vult gedachten en bedoelingen in zonder de ander iets te vragen. Jouw interpretatie wordt een feit, terwijl het nog steeds jouw interpretatie is.

Erger je je opvallend sterk aan een eigenschap?

Soms is jouw reactie op een eigenschap van de ander buitenproportioneel groot. Je ergert je bijvoorbeeld enorm aan directheid, gemakzucht, oppervlakkigheid of behoefte aan aandacht. Vraag jezelf dan af waarom juist deze eigenschap je zo raakt. Herken je iets wat je zelf ook doet? Of iets wat je jezelf niet toestaat?

Verwacht je dat de ander jouw zelfbeeld bevestigt?

Je verwacht dat anderen jou stil, saai, onbekwaam, afwijkend of minderwaardig vinden omdat je dat zelf over jezelf denkt. Je hoort in de reactie van de ander wat je al over jezelf gelooft. Gerrita en Harm laten zien hoe krachtig zo’n zelfbeeld jouw waarneming kan kleuren.

Praat je vooral over de ander en niet over jezelf?

Je vertelt uitgebreid wat de ander fout doet, verkeerd begrijpt of verkeerd heeft aangepakt. Maar je vertelt niet wat jij voelt, mist, vreest of verlangt. Wanneer jouw verhaal alleen over de ander gaat, is het verstandig om te onderzoeken welk deel eigenlijk over jou gaat.

Wat is het verschil tussen projectie en overdracht?

Projectie en overdracht hebben raakvlakken, maar zijn niet hetzelfde. Bij projectie schrijf je iets van jezelf toe aan de ander. Je legt jouw gevoelens, motieven, normen of zelfbeeld op het scherm van de ander. Bij overdracht neem je oude beelden, gevoelens en relationele reacties mee naar een persoon of situatie in het heden. Projectie gaat vooral over wat jij op de ander legt. Overdracht gaat vooral over hoe iemand in het heden een oude persoon of situatie bij jou oproept. Beide kunnen tegelijk voorkomen. Een oude ervaring kan worden geactiveerd en vervolgens kun je jouw angst, verwachting of overtuiging op de ander projecteren.

Kan projectie ook iets positiefs laten zien?

Projectie is niet alleen een belemmering. Het kan ook een ingang zijn om iets over jouw kwaliteiten, behoeften en verlangens te ontdekken.

Wat zegt bewondering over jouw verborgen kwaliteiten?

Je kunt ook een latente kwaliteit van jezelf toedichten aan een ander. Ik mocht vroeger supergraag luisteren naar analyses van de voetbalwedstrijd door Johan Cruyff. Wat ik niet door had is dat ik hem bewonderde om een kwaliteit waarover ik zelf beschikte, namelijk analytisch vermogen. Bewondering kan een manier zijn om te ontdekken wat jouw kwaliteiten zijn. Wanneer je graag naar iemand luistert of je bent graag bij iemand in de buurt, dan kan het zo zijn dat die persoon iets heeft wat bij jou nog verborgen is. Bewondering kan dus een aanwijzing zijn voor een kwaliteit die je zelf nog onvoldoende erkent.

Wat zegt bewondering over jouw verlangens?

Zo kan ook een latent verlangen blootgelegd worden door projectie. Hermien vertelde dat ze heel graag met een bepaald persoon omging die heel erg zichzelf was. Ze schilderde de persoon als een zeer authentiek mens die gewoon zijn eigen gang ging. En zo kwam Hermien erachter dat daar een latent verlangen bij haarzelf lag. Dat projectie iets waardevols over jou onthult, betekent niet dat jouw beeld van de ander volledig klopt. Maar het kan wel een ingang zijn om te ontdekken waar jij zelf naar verlangt.

Wat is het verschil tussen projectie en zelfreflectie?

Zie je het verschil tussen projectie en zelfreflectie? Bij projectie ben jij de projector en je projecteert jouw beeld, zienswijze of gedachte op een ander. Maar bij zelfreflectie reflecteer je op jezelf, op eigen gedrag, op eigen kwaliteiten en valkuilen. Bij projectie vraag je al snel: wat is er mis met de ander? Bij zelfreflectie vraag je ook: wat zegt mijn reactie over mij? Dat betekent niet dat je alles op jezelf moet betrekken. De ander blijft verantwoordelijk voor zijn of haar gedrag. Maar jij onderzoekt wel welk deel van jouw waarneming, gevoel of oordeel van jou is.

Hoe beïnvloedt projectie feedback en eerste indrukken?

Ik rond dit onderdeel af met een hartenkreet. Ook bij feedback geven aan andere mensen speelt projectie vaak een rol. Feedback betekent ten diepste dat je voeding geeft aan de ander. Ik heb te vaak gezien dat feedback geven ontaardt in vertellen hoe jij vindt dat de ander volgens jou zou moeten zijn. Dat is niet: ‘Ik zie, ik zie wat jij niet ziet.’ Dat is: ‘Ik kijk naar jou op een manier zoals ik vind dat jij ook naar jezelf moet kijken.’ Feedback is geen opdracht om te worden zoals jij wilt. Het vraagt dat je concreet gedrag benoemt en ruimte laat voor het perspectief van de ander.

Ook bij een eerste indruk kan projectie een grote rol spelen. Een eerste indruk is geen objectieve waarheid. Je kijkt altijd door jouw eigen ervaringen, voorkeuren en verwachtingen heen. Dus de uitdrukking ‘Je hebt maar één keer de kans om een eerste indruk te maken’, vervang ik door: ‘We geven onszelf de kans om meer indrukken van jou te krijgen, want we weten dat één kans niet volstaat.’

Hoe neem je projectie terug?

Ik denk dat projectie niet helemaal te voorkomen is en dat hoeft ook niet. We zijn menselijk immers. Maar het helpt om je ervan bewust te zijn en erop te letten. Projectie terugnemen betekent dat je onderzoekt wat feitelijk van de ander is en wat jij zelf op de situatie legt.

Wat neem je feitelijk waar?

Begin met wat je werkelijk kunt zien of horen. Wat heeft de ander concreet gezegd? Welk gedrag heb je waargenomen? Wat zou een camera hebben kunnen vastleggen? Een feit is bijvoorbeeld: de ander reageerde vandaag niet op mijn bericht. ‘De ander vindt mij niet belangrijk’ is een interpretatie.

Wat vul je zelf in?

Onderzoek welke bedoelingen, gedachten of gevoelens je aan de ander toeschrijft. Let ook op woorden als:

• Altijd.
• Nooit.
• Iedereen.
• Niemand.
• Zeker weten.

Deze woorden kunnen erop wijzen dat jouw conclusie groter is geworden dan de feiten toelaten.

Welk gevoel, gemis of verlangen is van jou?

Vraag jezelf af wat er in jou wordt geraakt. Gaat het om angst, verdriet, afgunst, onzekerheid, onvrede of een behoefte aan waardering? Misschien praat je over wat de ander heeft, terwijl jij iets mist. Misschien veroordeel je een keuze omdat die jouw eigen verdriet zichtbaar maakt. Wanneer je benoemt wat van jou is, hoef je het minder op de ander te leggen.

Heb je jouw aanname aan de ander gevraagd?

Stel vragen in plaats van jouw conclusie als waarheid te presenteren. Je kunt bijvoorbeeld zeggen:

• Klopt het dat je hier anders over denkt?
• Wat bedoelde je precies?
• Hoe kijk jij naar deze situatie?
• Ik merk dat ik iets invul. Kun je vertellen hoe het voor jou is?

Daarmee geef je de ander ruimte om zichzelf uit te leggen.

Kun je de ander anders laten zijn?

Wat vanzelfsprekend is voor jou, hoeft dat voor de ander niet te zijn. De ander mag andere waarden, voorkeuren, gevoelens, kwaliteiten en verlangens hebben. Dat maakt het contact juist interessant. Er valt zoveel meer te ontdekken als je stopt met projecteren. Projectie terugnemen betekent dat je niet langer van de ander vraagt om het scherm te zijn voor alles wat er in jou leeft.

Wat hebben autonomie en persoonlijk leiderschap met projectie te maken?

Autonomie betekent dat je jouw gevoelens als jouw gevoelens herkent, jouw normen als jouw normen ziet en jouw overtuigingen niet automatisch tot waarheid voor iedereen maakt. Je vraagt de ander niet om jouw zelfbeeld te bevestigen. Je dwingt de ander ook niet om jouw beeld, verwachtingen of verlangens te dragen. Persoonlijk leiderschap betekent dat je verantwoordelijkheid neemt voor jouw waarneming en communicatie. Je onderzoekt aannames, stelt vragen en bent bereid om jouw beeld bij te stellen. Je laat ruimte voor het perspectief van de ander zonder jouw eigen gevoelens en behoeften te ontkennen. Autonomie betekent dat je terugneemt wat van jou is en de ander laat zijn wie hij of zij is.

Veelgestelde vragen over projectie

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over psychologische projectie, herkenning en het terugnemen van projectie.

Wat betekent projectie in de psychologie?

Projectie betekent dat je gevoelens, motieven, normen, eigenschappen of overtuigingen van jezelf aan de ander toeschrijft, terwijl je onvoldoende beseft dat deze van jou zijn.

Hoe herken je projectie bij jezelf?

Je kunt projectie herkennen wanneer je zonder te vragen weet wat de ander denkt, namens iedereen spreekt, opvallend sterk op een eigenschap reageert of verwacht dat de ander jouw zelfbeeld bevestigt.

Wat is het verschil tussen projectie en overdracht?

Bij projectie leg je iets van jezelf op de ander. Bij overdracht neem je oude gevoelens en relationele patronen mee naar een persoon of situatie in het heden.

Kan projectie ook positief zijn?

Ja. Bewondering voor een ander kan iets laten zien over een kwaliteit of verlangen dat je zelf nog onvoldoende hebt herkend. Jouw beeld van de ander hoeft daardoor nog niet volledig te kloppen.

Hoe kun je stoppen met projecteren?

Scheid feiten van interpretaties, onderzoek wat je zelf voelt of mist, toets jouw aannames bij de ander en geef ruimte aan een ander perspectief.