home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / keuzes

Keuzes maken en respecteren

Keuzes maken of de keuze van anderen respecteren: vind je dat weleens moeilijk? Zou je willen leren om keuzes te maken op basis van jouw eigen behoeften zonder dat je je laat leiden door jouw omgeving? Dat heeft alles te maken met zelfregie. Je leert kiezen vanuit wat voor jou belangrijk is, terwijl je ook rekening houdt met de behoeften en gevoelens van anderen. Of wil je leren om de ander juist vrij te laten in zijn of haar keuzes? In dit artikel gaat het over keuzes maken, verantwoordelijkheid nemen voor jouw beslissingen en de keuzes van anderen respecteren.

Waarom is keuzes maken soms zo moeilijk?

Een keuze maken betekent dat je een mogelijkheid kiest en andere mogelijkheden voorlopig of definitief laat liggen. Dat kan spanning geven. Misschien ben je bang dat je de verkeerde keuze maakt. Misschien wil je eerst zekerheid over alle gevolgen. Of je blijft zoeken naar nog meer informatie, omdat je hoopt dat de keuze dan vanzelf duidelijk wordt. Ook de verwachtingen van anderen kunnen een rol spelen. Wat vinden jouw partner, ouders, collega’s of leidinggevende ervan? Stel je iemand teleur wanneer je voor jezelf kiest? En wat gebeurt er wanneer de ander jouw keuze niet begrijpt of afwijst? Soms zit de moeilijkheid niet in de mogelijkheden, maar in het feit dat je onvoldoende weet wat je zelf wilt. Wanneer jouw behoeften niet duidelijk zijn, is het lastig om te bepalen welke keuze werkelijk bij jou past. Dan ga je al snel kiezen op basis van wat hoort, wat verstandig lijkt of wat anderen van jou verwachten.

Keuzes leren maken

Keuzes hebben te maken met de vervulling van jouw behoeften en van jouw behoeftenpatroon. Jouw behoefte aan eten en drinken leidt tot de keuze om boodschappen te gaan doen. Jouw behoefte aan waardering kan reden zijn om je in te zetten als vrijwilliger. Behoeften, keuzes en motivatie horen dus bij elkaar. Jouw behoefte aan zekerheid kan ertoe leiden dat je ervoor kiest om maar eens een stapje harder te lopen op jouw werk. De behoefte aan warmte, liefde en genegenheid helpt wellicht bij de keuze om niet alleen door het leven te willen gaan.

Kiezen vanuit jezelf

Keuzes maken zal ten diepste uit jezelf moeten komen. Primair heeft dat te maken met de positieve vervulling van jouw eigen behoeften en dus niet met de vervulling van de behoeften van de ander. Dat zal die ander echt zelf moeten doen. Je bent verantwoordelijk voor jouw keuzes en de ander is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen keuzes. Je bent verantwoordelijk voor zaken waar je invloed op hebt en je hebt geen invloed op het behoeftenpatroon van de ander.

Je boven de ander stellen

In het autonomieproces gaat het om geven en ontvangen in harmonie en balans. Wanneer je bij het maken van keuzes geen enkele rekening houdt met de behoeften, belangen of gevoelens van de ander, dan stel je je boven de ander. Je neemt op dat moment de ander niet serieus, je legt jouw wil op, je bent te sturend en de ander kan alleen maar ja knikken op jouw keuzes.

‘Ze bekijken het maar: dit is mijn eigen keuze’

Vaak wordt het in de wandelgang gezegd: ‘Ze bekijken het maar: dit is mijn eigen keuze.’ Dat is een houding die te maken heeft met jezelf boven de ander stellen. Het is voorbijgaan aan de behoeften en gevoelens van de ander.

‘Ja, maar ik ben toch baas over mijn eigen leven?’

Een tegenwerping kan zijn: ‘Ik ben toch baas over mijn eigen leven?’ Dat klopt in zekere zin, maar het gaat er niet om dat je zelf geen keuzes zou moeten maken. Het gaat erover wanneer je in zijn geheel voorbijgaat aan de behoeften en belangen van de ander.

Jezelf ondergeschikt opstellen aan anderen

Het andere uiterste ontstaat wanneer je jouw keuzes en beslissingen geheel laat afhangen van de ander. Je stelt je dan ondergeschikt op. Kardinaal punt is dit: maak je keuzes op grond van de eigen behoeften, weliswaar in samenspraak met de omgeving, of maak je keuzes op grond van de behoeften van de omgeving?

Waardering

Soms is de omgeving doorslaggevend bij het maken van keuzes omdat mensen daar een vorm van waardering uit halen. Je wilt dan proberen om jouw omgeving tevreden te stellen en de zogenaamde surrogaatwaardering die je dan krijgt, neem je voor lief. Echter: je zult hierdoor geen zelfvertrouwen krijgen.

Kiezen is zo moeilijk

Geen keuzes kunnen maken of vaak de verkeerde keuzes maken komt vaak voor wanneer je jouw eigen behoeften onvoldoende kent of wanneer je erop uit bent om de behoeften van anderen te vervullen.

Kies je vanuit jezelf of voor de ander?

Een keuze lijkt van jou, maar kan toch vooral worden gestuurd door de wensen of verwachtingen van anderen. Je kiest dan misschien voor rust in de relatie, waardering of goedkeuring. Op korte termijn kan dat prettig voelen. Je voorkomt discussie en stelt niemand teleur. Maar op langere termijn kun je het gevoel krijgen dat je jezelf hebt verlaten. De vraag is daarom niet alleen: wat kies ik? De vraag is ook: waarom kies ik dit? Kies je omdat het aansluit bij jouw behoeften en waarden? Of kies je omdat je bang bent voor afwijzing, schuldgevoel of kritiek? Kiezen vanuit jezelf betekent niet dat je geen rekening houdt met een ander. Het betekent dat jouw eigen behoeften ook een plaats krijgen. Je hoeft jezelf niet boven de ander te stellen, maar ook niet onder de ander. Je zoekt naar gelijkwaardigheid.

Keuzes maken en communiceren

Keuzes maken hoort bij jouw verantwoordelijkheid en de keuzes van jouw medemens horen bij zijn of haar verantwoordelijkheid. Zoals gezegd: het gaat om jouw behoeften en om de behoeften van de ander. Het is ook een vorm van zelfmanagement. Soms is dat spannend. Behoeften kunnen uiteenlopen. Belangen kunnen verschillend zijn. Kardinaal punt is: kun je het hier samen over hebben? Niet veroordelend, niet bevoogdend, niet bedisselend of betweterig. Juist op basis van gelijkwaardigheid en respect: hoe sta jij erin en hoe sta ik erin? Wat zijn jouw gevoelens en wat zijn mijn gevoelens? En kunnen we die gevoelens delen zonder elkaar te veroordelen? Dat komt onze relaties ten goede.

• Keuzes maken vanuit de eigen behoeften geeft mij zelfvertrouwen.
• Door de keuzes van een ander te respecteren geef ik de ander zelfvertrouwen.

De keuzes van anderen leren respecteren

Wanneer je de ander respecteert bij het maken van zijn of haar keuzes, dan respecteer je ten diepste het behoeftenpatroon van de ander en het feit dat hij of zij bezig is deze behoeften te vervullen. Je kunt daarmee de ander aanvaarden in wie hij of zij is, in de keuzes die hij of zij maakt. Je hebt ontzag voor de keuzes van de ander en je kunt het waarderen dat de ander keuzes maakt op basis van eigen behoeften. Overigens: wie dat begrijpt, hoeft de ander niet te claimen of op te eisen. Ook bij het respecteren van keuzes is er sprake van een onder en boven.

Je boven de ander stellen

Jouw belangen laten prevaleren boven de belangen van de ander is een vorm van je boven de ander stellen. Het is voorbijgaan aan de behoeften van de ander.

‘Wij weten wat goed voor je is’

Een voorbeeld is de patriarchale houding vanuit de ouderrol: ‘Wij weten wat goed is voor de ander.’ We duiden het met een voorbeeld. Zij kreeg op haar 26e een relatie met een jongeman van 28 jaar. Hun droom was om hun toekomst verder op te bouwen in Canada. Het liefst wilden ze daar een eigen agrarisch bedrijf opbouwen. De voorwaarden waren economisch gezien beduidend beter dan in Nederland. En na twee jaar vertelden ze dit aan de ouders. Waren de ouders enthousiast? Nee, helemaal niet! De reactie was teleurstellend. Ze moesten nog zien wat er van terechtkwam daar in Canada. Bovendien spraken ze ook nog niet eens zo goed Engels. Stel dat het hun niet beviel daar of ze kregen heimwee: hoe moest het dan? Stel dat er kleinkinderen zouden komen, dan konden zij die als opa en oma helemaal niet zien.

Wat gebeurt hier? De ouders plaatsen hun eigen, overigens zeer begrijpelijke, behoefte aan veelvuldig contact met hun kind voorop, in plaats van dat ze konden aanvaarden dat hun kind andere behoeften had. Denk aan de behoefte aan vrijheid en het avontuur om een nieuw bestaan op te bouwen.

‘Je laat me in de steek’

Hij werkte al 15 jaar bij hetzelfde bedrijf en was min of meer een belangrijke sleutelfiguur geworden. Toen kwam die aanbieding van een andere werkgever. Hij zou daar meer kunnen verdienen, maar hij had ook nog veel meer mogelijkheden om zich verder te ontwikkelen. Anderzijds: hij wist heel goed wat het voor het bedrijf zou betekenen als hij nu wegging. En het deed hem nog pijn ook: hij had hier jaren met veel plezier gewerkt en door dit bedrijf was hij zover gekomen. Daar was hij zijn huidige werkgever maar al te dankbaar voor. Toch koos hij voor zichzelf en maakte bekend dat hij over drie maanden zou vertrekken. Reactie van de werkgever: ‘Ik voel me in de steek gelaten, jarenlang heb ik in je geïnvesteerd en nu we daar de vruchten van plukken ga je weg.’

Wat gebeurt hier? De werkgever etaleert de eigen behoeften en er is geen respect voor de behoeften van de ander.

‘Ze hebben me laten vallen’

Het conflict op de werkvloer was al jarenlang aan de gang. Het sudderde in de wandelgangen en onder de collega’s werd de ontevredenheid over de gang van zaken vaak uitgesproken. Maar zij trok de stoute schoenen aan en ging het gesprek aan met de directie. Het liep hoog op. In een emotionele bui liet ze zich ontvallen dat ze zou vertrekken als het zo door zou gaan. Collega’s steunden haar unaniem en zeiden: ‘Als jij weggaat, ga ik met je mee.’ Het escaleerde en in een boze bui vertelde ze de directie dat ze met onmiddellijke ingang ontslag nam. Ze vertrok en je dacht het al: de collega’s bleven gewoon zitten waar ze zaten. Ze had het hier moeilijk mee en het gevoel dat collega’s haar hadden laten stikken.

Wat gebeurt hier? De collega’s begrepen haar wel, bewonderden haar ook, maar hun eigen behoefte aan zekerheid, financiële zekerheid en een vaste baan, was groter dan de behoefte om hun collega te volgen in het avontuur. Zij voelde dit anders. Zij legde dit uit als egoïsme.

Je ondergeschikt opstellen aan de ander

Bij het respecteren van de keuzes van de ander kun je je ook ondergeschikt opstellen aan de ander. Dat betekent dat je jouw eigen behoeften veronachtzaamt, niet serieus neemt, kleiner maakt dan ze zijn. Eigenlijk heeft dat niets met respecteren te maken. Eerder met doodzwijgen, wegkijken of doen alsof het niet bestaat. Soms gebeurt dat onder het mom van:

• Ik ben het maar: ze moeten het zelf bekijken wat ze doen!
• Ja, je houdt ze toch niet tegen, dus wie ben ik om er wat van te zeggen?
• Het zal mijn tijd wel duren.
• Het kan me niet schelen wat ze doen!

Positieve en negatieve keuzes

Een positieve keuze is een keuze die op jouw behoeftenpatroon is gebaseerd. Wie positieve keuzes maakt op basis van eigen behoeften, krijgt positieve gevoelens en zelfvertrouwen. Een negatieve keuze is een keuze die niet op jouw behoeftenpatroon is gebaseerd. Dat kan doordat je jouw eigen behoefte onvoldoende kent, te weinig serieus neemt of omdat je keuzes maakt op basis van behoeften van de ander. Negatieve keuzes zorgen voor negatieve gevoelens en gebrek aan zelfvertrouwen.

Keuzes maken en jouw karaktereigenschappen

Keuzes maken heeft ook te maken met wie je bent als persoon. Ben je bedachtzaam, doordacht en weloverwogen of ben je geduldig? Dan is keuzes maken voor jou een andere zaak dan wanneer je zeer daadkrachtig en doortastend bent in jouw optreden! Ben je besluitvaardig? Of ben je juist besluiteloos en blijf je maar wikken en wegen?

Wat gebeurt er nadat je hebt gekozen?

Een keuze maken is niet hetzelfde als een keuze uitvoeren. Nadat je een besluit hebt genomen, krijg je te maken met de gevolgen ervan. Je moet misschien iets afzeggen, een gesprek voeren, tijd vrijmaken of gedrag veranderen. Juist daar wordt zichtbaar of je werkelijk verantwoordelijkheid neemt voor jouw keuze. Bij een keuze horen soms ook ongemak, twijfel of weerstand. Dat betekent niet meteen dat de keuze verkeerd was. Het kan betekenen dat je moet wennen aan een nieuwe richting of dat anderen tijd nodig hebben om jouw beslissing te begrijpen. Verantwoordelijkheid nemen betekent ook dat je blijft kijken of de keuze nog bij jou past. Nieuwe informatie of veranderende omstandigheden kunnen reden zijn om bij te sturen. Een keuze herzien is niet hetzelfde als falen. Het kan juist laten zien dat je bewust blijft handelen.

Keuzestress

Keuzestress ontstaat wanneer er te veel keuzemogelijkheden zijn. Je weet als het ware niet meer wat je kiezen moet omdat je overspoeld wordt met tal van opties en informatie. Maar keuzestress kan ook ontstaan omdat je jouw behoeften onvoldoende kent, erkent of wanneer je deze onvoldoende serieus neemt. Je laat je wellicht leiden door de mogelijkheden die er zijn en niet door jouw behoeften.

Veelgestelde vragen over keuzes maken

Keuzes maken roept soms nieuwe vragen op, ook nadat je jouw behoeften en mogelijkheden op een rij hebt gezet. Hieronder vind je antwoorden op vijf aanvullende vragen over twijfel, uitstel en het herstellen van een keuze.

Waarom blijf ik twijfelen nadat ik een keuze heb gemaakt?

Twijfel na een keuze betekent niet automatisch dat je verkeerd hebt gekozen. Soms moet je wennen aan wat jouw keuze betekent. Ook kunnen oude verwachtingen, onzekerheid of de reactie van anderen opnieuw opspelen. Kijk daarom nog eens naar de behoefte waarop jouw keuze was gebaseerd.

Kun je een verkeerde keuze herstellen?

Ja. Een keuze hoeft niet voor altijd vast te staan. Je kunt nieuwe informatie krijgen of ontdekken dat een beslissing niet bij jouw behoeften past. Verantwoordelijkheid nemen betekent dan ook dat je een keuze durft te herzien.

Hoeveel tijd mag je nemen om een keuze te maken?

Dat hangt af van de gevolgen en de urgentie. Een grote beslissing vraagt meestal meer tijd dan een dagelijkse keuze. Blijf alleen niet eindeloos informatie verzamelen wanneer je diep vanbinnen al weet wat voor jou belangrijk is.

Wat is het verschil tussen twijfel en keuzestress?

Twijfel hoort bij het afwegen van mogelijkheden. Keuzestress ontstaat wanneer het aantal opties, de hoeveelheid informatie of de druk om goed te kiezen je overspoelt. Daardoor wordt het steeds moeilijker om een besluit te nemen.

Wanneer is uitstellen ook een keuze?

Niet beslissen heeft vaak ook gevolgen. Wanneer je een keuze blijft uitstellen, kies je er feitelijk voor om de huidige situatie te laten voortbestaan. Dat kan bewust zijn, maar het kan ook een manier zijn om spanning of verantwoordelijkheid te vermijden.