home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / verantwoordelijkheidsgevoel / verontschuldigen

Verontschuldigen: sorry zeggen of jezelf vrijpleiten?

Verontschuldigen is aantonen dat je niet schuldig bent. Het is een bijzondere vorm van indirecte communicatie. Ik heb deze pagina onder verantwoordelijkheidsgevoel gezet omdat verantwoordelijkheid nemen ook betekent dat je kunt erkennen wanneer iets van jou is, zonder jezelf onmiddellijk vrij te spreken. Iemand kan zeggen dat hij ergens spijt van heeft terwijl hij zich in feite verschoont van schuld en verantwoordelijkheid. Daar gaat dit artikel over.

Let op: dit is wat anders dan ont-schuldigen. Hier heb ik het juist over de communicatie waarin je jezelf probeert te verontschuldigen, te verdedigen of goed te praten.

Waarom hoort verontschuldigen bij verantwoordelijkheidsgevoel?

Omdat verantwoordelijkheid nemen vraagt dat je kunt zeggen: dit was mijn aandeel. Dat is iets anders dan jezelf onmiddellijk tot schuldige verklaren. Maar het is óók iets anders dan een verhaal bouwen waardoor jouw aandeel uiteindelijk volledig verdwijnt.

Daarvoor heb je verantwoordelijkheidsbesef nodig. Je moet eerst kunnen zien wat werkelijk bij jou hoort. Heb jij een afspraak niet nagekomen? Heb jij iemand tekortgedaan? Heb jij iets gezegd of gedaan wat gevolgen had? Dan kun je daarna kijken naar omstandigheden en verklaringen. Maar eerst moet duidelijk zijn wat van jou is.

Verontschuldigen wordt problematisch wanneer het precies andersom gaat. Eerst komen alle omstandigheden, redenen en argumenten en ergens helemaal achteraan blijft misschien nog een piepklein stukje verantwoordelijkheid over. Dan lijkt het alsof je verantwoordelijkheid neemt, maar feitelijk ben je bezig jezelf ervan te verschonen.

Wat is het verschil tussen verontschuldigen en spijt betuigen?

Zie je dat verontschuldigen wat anders is dan spijt betuigen? Wie spijt betuigt, erkent dat hij verkeerd heeft gehandeld en ziet in dat hij of zij de ander tekort heeft gedaan door eigen gedrag. Bij verontschuldigen kan iemand wel zeggen dat het hem spijt, maar de vraag is of er werkelijk erkenning achter zit.

Je hoort het verschil bijvoorbeeld in: 'Het spijt me dat ik jouw verjaardag vergeten ben.' Dat is iets anders dan: 'Het spijt me dat ik jouw verjaardag vergeten ben, maar ja, ik had het ook hartstikke druk.' Bij die tweede zin schuift het zwaartepunt razendsnel van jouw gedrag naar de omstandigheden.

Dat betekent niet dat je nooit mag uitleggen waarom iets gebeurde. Natuurlijk mag dat. Maar een verklaring maakt jouw aandeel niet automatisch kleiner. Wanneer je werkelijk spijt hebt, kun je eerst erkennen wat er gebeurd is en wat dat voor de ander betekende. Daarna is er alle ruimte voor context.

Wanneer is verontschuldigen licht en wanneer wordt het zwaar?

Verontschuldigen komt in lichte en zware vorm voor. Een lichte vorm is bijvoorbeeld dat jij je verontschuldigt voor jouw afwezigheid op het werkoverleg omdat je met jouw moeder naar het ziekenhuis moest. Daar zit weinig lading op. Je legt uit waarom je er niet was en daarmee is de zaak meestal afgedaan.

Een zwaardere situatie ontstaat wanneer er iets is misgegaan waardoor je een ander werkelijk tekort hebt gedaan. Wanneer je dat afdoet met een kleine verontschuldiging, doe je de boosheid, teleurstelling of pijn van de ander tekort. Denk aan opmerkingen als:

• 'Ja, het is nu even niet anders, ik kon het ook niet helpen.'
• 'Het spijt me dat ik jouw verjaardag vergeten ben, maar ja, ik had het ook hartstikke druk.'

Je hoort dat er formeel iets van sorry in zit, maar ondertussen wordt de verantwoordelijkheid meteen teruggenomen. Je zegt eigenlijk: ik bied mijn excuses aan, maar begrijp vooral dat ik er weinig aan kon doen.

Wanneer wordt een verontschuldiging een manier om jezelf vrij te pleiten?

Wanneer het belangrijkste doel niet langer is om te erkennen wat er is gebeurd, maar om jouw eigen positie te beschermen. Je wilt bijvoorbeeld voorkomen dat de ander boos op jou is, dat jij kritiek krijgt of dat je moet toegeven dat jouw handelen niet goed was.

Dan schuift verontschuldigen gemakkelijk richting excuusgedrag. Er ontstaat een heel verhaal waarmee je aantoont waarom jij eigenlijk niet verantwoordelijk kunt worden gehouden. De werkdruk was hoog. De informatie kwam te laat. Niemand had duidelijk gezegd wat er van je verwacht werd. Je had slecht geslapen. De ander had ook anders kunnen reageren.

Misschien is ieder afzonderlijk argument zelfs waar. Maar de vraag is wat de bedoeling van het verhaal is. Geef je relevante context of bouw je een verdedigingsmuur waarachter jouw eigen aandeel volledig verdwijnt?

Dat laatste voelt de ander vaak haarfijn aan. Je zegt sorry, maar de ander voelt zich niet erkend. Je spreekt woorden van spijt uit, maar eigenlijk voer je een pleidooi voor jouw onschuld.

Waarom moet je de ander serieus nemen?

Vaak zijn verontschuldigingen voorbeelden van indirecte communicatie en voorbijgaan aan de gevoelens van de ander. Dan doel ik niet op de lichtere vormen maar op situaties waarbij de ander echt tekort is gedaan, waarbij aan zijn of haar gevoelens voorbij is gegaan of waar iemand overruled is in zijn gevoelens.

Wie dat afdoet met een formeel sorry of excuus, doet de ander schromelijk tekort. Dat zie je ook in een sorry-cultuur: er worden steeds excuses gemaakt, maar onderliggend verandert er niets. Sorry wordt dan bijna een administratieve handeling waarmee het dossier weer dicht kan.

De ander serieus nemen vraagt meer. Kun je werkelijk horen waarom iemand boos, teleurgesteld of gekwetst is? Kun je verdragen dat jouw bedoeling misschien goed was terwijl jouw gedrag toch een vervelend effect had? En kun je dat erkennen zonder onmiddellijk te vertellen waarom de ander het eigenlijk anders zou moeten zien?

Waarom is uitleg geven niet hetzelfde als verantwoordelijkheid nemen?

Uitleg kan heel waardevol zijn. Wanneer er iets misgaat, wil je vaak begrijpen hoe dat kon gebeuren. Misschien waren afspraken onduidelijk. Misschien waren er omstandigheden waar niemand invloed op had. Misschien heb jij een verkeerde inschatting gemaakt. Die informatie helpt om het geheel te begrijpen.

Maar verantwoordelijkheid nemen zit niet alleen in het verhaal over hoe iets gebeurde. Het zit ook in de vraag wat jij ermee doet. Erken je jouw aandeel? Ben je bereid iets te herstellen? Trek je een les uit wat er is gebeurd? Of eindigt jouw uitleg vooral met de conclusie dat iedereen moet begrijpen waarom jou eigenlijk niets te verwijten valt?

Je kunt dus volledig verklaren waarom je iets hebt gedaan en nog steeds geen verantwoordelijkheid nemen. Andersom kun je ook zeggen: ik begrijp inmiddels waarom ik zo reageerde, maar het was wel mijn gedrag en daar wil ik iets mee. Dat laatste brengt beweging.

Hoe erken je verantwoordelijkheid zonder jezelf schoon te praten?

Begin bij wat er feitelijk is gebeurd. Niet bij jouw verdediging. Zeg bijvoorbeeld: 'Ik ben onze afspraak vergeten.' Of: 'Ik heb jou daar niet goed in meegenomen.' Of: 'Ik reageerde bot tegen je.' Dat klinkt eenvoudig, maar het voorkomt dat jouw eerste drie zinnen al bestaan uit verklaringen.

Vervolgens kun je erkennen wat dat voor de ander heeft betekend. Misschien moest iemand extra werk doen, voelde iemand zich niet serieus genomen of heeft jouw gedrag vertrouwen beschadigd. Je hoeft niet precies hetzelfde te voelen als de ander om te erkennen dat jouw handelen effect heeft gehad.

Daarna kun je uitleg geven wanneer die relevant is. Maar blijf het verschil zien tussen uitleg en vrijspraak. En wanneer je iets kunt herstellen, doe dat dan. Verantwoordelijkheid nemen krijgt pas werkelijk betekenis wanneer het niet alleen uit woorden bestaat.

Zo wordt een excuus ook geloofwaardiger. Niet omdat je jezelf kleiner maakt, maar juist omdat je stevig genoeg staat om te zeggen: dit was van mij.

Ontwikkeldoelen wanneer je jezelf snel verontschuldigt

• Jouw eigen aandeel benoemen voordat je begint met verklaren, verdedigen of goedpraten.
• Onderscheid leren maken tussen een gewone uitleg, een oprechte spijtbetuiging en een verontschuldiging waarmee je jezelf vrijpleit.
• Erkennen wat jouw gedrag voor een ander heeft betekend en waar mogelijk verantwoordelijkheid nemen voor herstel.

Veelgestelde vragen over verontschuldigen

Verontschuldigen kan heel gewoon en functioneel zijn, maar het kan ook een manier worden om verantwoordelijkheid te verzachten of te vermijden. Het verschil zit vooral in de bedoeling en in de vraag of je jouw eigen aandeel werkelijk erkent.

Wat betekent jezelf verontschuldigen?

Jezelf verontschuldigen betekent dat je uitlegt waarom iets gebeurde, spijt uitspreekt of probeert duidelijk te maken dat jij niet of niet volledig schuldig bent aan wat er is gebeurd.

Wat is het verschil tussen sorry zeggen en spijt hebben?

Sorry is een uitspraak. Spijt gaat verder en betekent dat je inziet dat jouw handelen anders had gemoeten of dat je iemand tekort hebt gedaan. Je kunt dus sorry zeggen zonder werkelijk spijt te ervaren.

Wanneer wordt een verontschuldiging excuusgedrag?

Wanneer jouw excuus vooral bedoeld is om jezelf vrij te pleiten, verantwoordelijkheid te verkleinen of kritiek af te wenden. De verklaring wordt dan belangrijker dan het erkennen van jouw eigen aandeel.

Moet je altijd schuld erkennen wanneer je je verontschuldigt?

Nee. Soms heb je werkelijk niets verkeerd gedaan en geef je alleen uitleg over een situatie. De kunst is juist om eerlijk te onderscheiden wat wel en niet van jou is in plaats van automatisch alle schuld op je te nemen of alles van je af te schuiven.

Hoe bied je een oprechte verontschuldiging aan?

Door helder te benoemen wat je hebt gedaan of nagelaten, te erkennen wat dat voor de ander betekende en niet onmiddellijk achter jouw excuses een verdediging te plaatsen. Waar herstel mogelijk is, hoort daar ook gedrag bij.