home / carriere / loopbaan / universitair

Universitair denkniveau, maar de universiteit past niet bij je

Stel je voor: je kunt gemakkelijk leren. Je fietst op je gemak door de basisschool en daarna door het gymnasium. Misschien moet je af en toe wat harder trappen, maar onderaan de streep gaat leren je goed af. Dan wordt binnen jouw loopbaan al snel een route voor je uitgestippeld. Met zo'n hoofd ga je toch studeren? En als je het gymnasium aankunt, is de universiteit toch de logische volgende stap? Maar wat als je het niveau wel hebt en die universitaire wereld helemaal niet bij je past?

Dat is minder vreemd dan het soms lijkt. Kunnen leren is iets anders dan op jouw plek zijn in een academische opleiding. Je kunt verstandelijk veel aan en tegelijkertijd behoefte hebben aan praktisch werk, tastbaar resultaat, beweging, directe toepassing of een totaal andere manier van leren. Dan is niet jouw niveau het probleem. Misschien klopt vooral de gekozen route niet.

Waarom zegt jouw denkniveau niet automatisch welke opleiding bij je past?

We hebben de neiging om opleidingsniveau als een soort ladder te zien. Kun je havo aan, dan moet je misschien naar het hbo. Kun je vwo aan, dan lijkt de universiteit de hoogste en dus beste stap. Maar hoger is niet automatisch beter. Een opleiding is pas een goede opleiding wanneer de manier van leren, de inhoud en de omgeving bij jou passen.

Iemand kan uitstekend abstract denken en toch ongelukkig worden van jarenlang vooral lezen, analyseren en theoretiseren. Diezelfde persoon kan opleven wanneer hij iets bouwt, repareert, ontwerpt of direct ziet wat het resultaat van zijn werk is. Dat maakt zo iemand niet minder slim. Het zegt alleen iets over de manier waarop die intelligentie het liefst wordt gebruikt.

Wat heeft willen, kunnen en zijn hiermee te maken?

Ik kom bij dit soort vragen steeds weer uit op willen, kunnen en zijn. Soms kun je iets uitstekend, maar wil je het helemaal niet. Soms wil je iets omdat jouw omgeving vindt dat het logisch is, terwijl het eigenlijk niet past bij wie je bent. En soms heb je alle verstandelijke mogelijkheden voor een opleiding of beroep, maar ontbreken de persoonlijke eigenschappen, interesses of behoeften die nodig zijn om je er prettig bij te voelen.

Een goede loopbaankeuze ontstaat daarom niet alleen uit de vraag: wat kan ik? Je moet ook onderzoeken: wat wil ik eigenlijk en wat past bij mij als mens? Wanneer die drie uit elkaar gaan lopen, kun je op papier een perfecte keuze maken en je er in de praktijk toch diep ongelukkig bij voelen.

Waarom kan de verwachting van de omgeving zo sterk zijn?

Wanneer je gemakkelijk leert, ontstaat er al vroeg beeldvorming. Leraren zien potentie, ouders willen graag dat je jouw mogelijkheden benut en misschien kom je uit een gezin waarin studeren vanzelfsprekend is. Dat is meestal goed bedoeld. Niemand zegt bewust: jij moet ongelukkig worden op de universiteit. Maar de boodschap kan ondertussen wel zijn dat je iets met dat hoge niveau moet doen.

Daar zit een valkuil. Jouw mogelijkheden worden dan bijna een verplichting. Omdat je iets kunt, zou je het ook moeten willen. Omdat je universitair denkniveau hebt, zou een praktische opleiding zonde zijn. Maar waarom eigenlijk? Talent verspillen is niet hetzelfde als een andere route kiezen. Talent verspillen kan juist betekenen dat je jarenlang iets doet wat uitstekend bij jouw hoofd past, maar totaal niet bij jou als mens.

Is een praktische opleiding lager als je gemakkelijk kunt leren?

Nee. Natuurlijk bestaan er verschillende opleidingsniveaus, maar daaruit volgt niet dat de ene mens meer waard is dan de andere of dat iedereen het hoogst mogelijke theoretische niveau moet nastreven. Voor Laura was metaalbewerking geen stap terug. Het bleek juist een stap naar iets wat veel beter bij haar paste.

Wanneer iemand graag met zijn handen werkt, tastbaar resultaat wil zien en leert door te doen, kan een praktische opleiding veel beter aansluiten dan jarenlang wetenschappelijke teksten bestuderen. Je hoeft jouw intelligentie ook niet uitsluitend in een universitaire omgeving te gebruiken. Denken en doen sluiten elkaar helemaal niet uit.

Kan hoogbegaafdheid ook een rol spelen?

Soms wel. Mensen die gemakkelijk leren of een hoog intellectueel vermogen hebben, kunnen tegen specifieke vragen aanlopen rondom opleiding en werk. Maar ook dan geldt dat hoogbegaafdheid niet automatisch betekent dat iemand thuishoort op een universiteit. Interesse, behoefte aan autonomie, prikkeling, praktische aanleg en persoonlijke kenmerken spelen allemaal mee.

Wanneer je jezelf hierin herkent, kan de informatie over coaching voor hoogbegaafden aanvullende inzichten geven. Niet om ieder gemakkelijk lerend mens meteen hoogbegaafd te noemen, maar omdat daar vergelijkbare vragen kunnen spelen over niveau, aansluiting en het vinden van een omgeving die werkelijk past.

Waarom klopt onze beeldvorming over niveau niet altijd?

Ik moest eens denken aan een apotheker die vertelde dat hij een aantal apothekers leidinggevende had gemaakt en daarmee een managementteam had gevormd. Achteraf noemde hij dat een van zijn grootste fouten. Zijn redenering was simpel geweest: deze mensen hebben een universitaire opleiding afgerond, dus die kunnen dit niveau van verantwoordelijkheid aan. Maar een universitaire opleiding maakt je nog geen goede leidinggevende.

Dat voorbeeld laat hetzelfde mechanisme zien. We koppelen verstandelijk niveau gemakkelijk aan geschiktheid voor allerlei rollen. Maar leidinggeven vraagt andere kwaliteiten dan studeren. Net zoals een universitaire studie andere dingen van je vraagt dan intelligent zijn. Niveau zegt iets, maar lang niet alles.

Wat als je vastloopt in een studie die je eigenlijk zou moeten kunnen?

Dat kan behoorlijk aan jouw zelfbeeld knagen. Je hebt altijd gehoord dat je slim bent en leren ging vroeger gemakkelijk. Dan kom je op de universiteit en ineens lukt het niet, vind je het verschrikkelijk of kom je nauwelijks in beweging. Al snel ontstaat de gedachte: wat is er mis met mij? Misschien niets. Misschien probeer je vooral te functioneren in een omgeving die niet goed bij je past.

Vastlopen is dan een belangrijk signaal. Niet automatisch een bewijs dat je moet stoppen, maar wel een reden om serieus te onderzoeken wat er gebeurt. Is de studie verkeerd gekozen? Past de manier van leren niet? Mis je praktische toepassing? Heb je weinig belangstelling voor het vak? Of ben je vooral een route gaan volgen omdat iedereen die logisch vond?

Moet je altijd eerst vastlopen voordat je gaat nadenken?

Vaak gebeurt dat helaas wel. Zolang alles goed gaat, is er weinig aanleiding om een vanzelfsprekende route ter discussie te stellen. Je haalt goede cijfers, stroomt door en doet wat van iemand met jouw mogelijkheden verwacht wordt. Pas wanneer je motivatie verdwijnt of je echt vastloopt, komt de vraag naar boven: wil ik dit eigenlijk zelf?

Ik zou liever zien dat we die vraag eerder stellen. Niet alleen aan jongeren die een studie moeten kiezen, maar ook later in de loopbaan. Wat iemand kan, is belangrijk. Maar het is minstens zo belangrijk om te onderzoeken waar iemand energie van krijgt, welke omgeving past en op welke manier iemand graag werkt en leert.

Hoe ontdek je welke opleiding of welk werk wel bij je past?

Begin niet bij status of niveau, maar bij jezelf. Waar word je nieuwsgierig van? Werk je graag met ideeën of juist met concrete materialen? Wil je analyseren, maken, organiseren, onderzoeken, begeleiden of problemen oplossen? Heb je behoefte aan autonomie of juist aan samenwerking? Wil je langdurig over één vraag nadenken of liever direct zien wat jouw inspanning oplevert?

Daarna kun je jouw mogelijkheden erbij betrekken. Natuurlijk is het zinvol om te kijken wat je aankunt. Maar het doel is niet om koste wat kost het hoogst haalbare opleidingsniveau te kiezen. Het doel is een richting te vinden waarin jouw mogelijkheden bruikbaar zijn en waarin jij ook als mens tot je recht komt.

Wat als je een andere route kiest dan jouw omgeving verwacht?

Dat kan moed vragen. Zeker wanneer ouders, docenten of familie een duidelijke verwachting hebben. Misschien krijg je opmerkingen als: 'Dat is toch zonde van jouw niveau?' of: 'Daar hoefde je toch geen gymnasium voor te doen?' Zulke opmerkingen kunnen behoorlijk binnenkomen wanneer je zelf nog twijfelt.

Maar uiteindelijk moet jij met jouw keuze leven. Een loopbaan is geen bewijsstuk waarmee je aan anderen laat zien hoe intelligent je bent. Het is een groot deel van jouw leven. Dan lijkt het mij verstandiger om iets te kiezen waarin je goed functioneert en jezelf herkent dan jarenlang een indrukwekkend cv op te bouwen waar je zelf ongelukkig van wordt.

Een andere keuze is niet hetzelfde als falen

Wanneer een universitaire opleiding niet past, betekent dat niet dat je gefaald hebt. Misschien heb je juist iets belangrijks ontdekt over jezelf. Dat kan een ongemakkelijk inzicht zijn, vooral wanneer de oorspronkelijke route zo vanzelfsprekend leek. Maar bijstellen hoort bij loopbaanontwikkeling. Je probeert iets, doet ervaring op, ontdekt wat wel en niet past en gebruikt die informatie voor een volgende stap.

Misschien is dat uiteindelijk precies wat Laura deed. Niet de route volgen die op papier het meest logisch leek, maar ontdekken waar zijzelf weer tot leven kwam. Soms zit ontwikkeling niet in hogerop gaan. Soms zit ontwikkeling in eindelijk de goede afslag nemen.

Veelgestelde vragen over universitair denkniveau en studiekeuze

Een hoog denkniveau vertelt iets over wat je verstandelijk aankunt, maar niet automatisch welke studie, manier van leren of werkomgeving bij je past. Juist wanneer een vanzelfsprekende route begint te wringen, kunnen onderstaande vragen helpen om het onderscheid tussen niveau en persoonlijke geschiktheid scherper te krijgen.

Kan ik universitair denkniveau hebben zonder dat een universitaire studie bij mij past?

Ja. Intellectuele capaciteiten zijn maar één onderdeel van studiekeuze. Ook jouw interesses, manier van leren, behoefte aan praktische toepassing, persoonlijkheid en motivatie bepalen of een universitaire opleiding werkelijk bij je past.

Is het zonde om mbo of hbo te doen wanneer ik vwo heb gehaald?

Nee. Een opleiding is geen verspilling wanneer die beter aansluit bij wie jij bent en hoe jij wilt leren of werken. Het hoogst mogelijke theoretische niveau is niet automatisch de beste persoonlijke keuze.

Waarom loop ik vast terwijl ik gemakkelijk kan leren?

Omdat kunnen leren niet automatisch betekent dat de inhoud of omgeving bij je past. Je kunt cognitief voldoende mogelijkheden hebben en toch motivatie verliezen omdat je behoefte hebt aan iets praktischers, concreters of inhoudelijk totaal anders.

Heeft universitair denkniveau iets te maken met hoogbegaafdheid?

Dat kan, maar het is niet hetzelfde. Niet iedereen met universitair denkniveau is hoogbegaafd en niet iedere hoogbegaafde voelt zich thuis op de universiteit. Kijk daarom verder dan alleen het niveau en onderzoek wat jij nodig hebt om goed te functioneren.

Hoe weet ik welke opleiding of loopbaanrichting wel bij mij past?

Onderzoek niet alleen wat je kunt, maar ook wat je wilt en wat bij jou past. Kijk naar jouw interesses, kwaliteiten, drijfveren, manier van werken en de omgeving waarin je energie krijgt. Van daaruit kun je veel gerichter bepalen welke opleiding of loopbaanrichting aansluit.