home / persoonlijke ontwikkeling / presenteren spreken openbaar / zelfpresentatie / soften

Soften: truc of oprecht?

SOFTEN is een ezelsbruggetje voor lichaamstaal die contact kan ondersteunen. Denk aan glimlachen, een open houding, oogcontact en bevestigend knikken. Op zichzelf is daar niets mis mee. Het wordt pas twijfelachtig wanneer je SOFTEN gebruikt als techniek om sympathiek, overtuigend of geïnteresseerd over te komen terwijl je dat eigenlijk niet bent. Dan wordt lichaamstaal een kunstje. Binnen zelfpresentatie is SOFTEN daarom vooral interessant als spiegel: wat laat jouw lichaam zien tijdens het contact met anderen?

Oprecht of toch een trucje?

Daar zit voor mij meteen de belangrijkste vraag. Wanneer jij bewust glimlacht omdat een communicatiemodel zegt dat dit vertrouwen wekt, terwijl je nauwelijks geïnteresseerd bent in de ander, wordt het gemaakt. Hetzelfde geldt voor oogcontact, knikken of een open houding. Technisch kun je alles goed doen en toch geen werkelijk contact maken.

SOFTEN werkt daarom alleen wanneer jouw lichaamstaal aansluit bij wat er vanbinnen gebeurt. Ben je werkelijk geïnteresseerd, dan zal dat vaak vanzelf zichtbaar worden. Ben je nieuwsgierig naar wat iemand vertelt, dan kijk je anders, luister je anders en reageer je anders. De techniek is dan niet de bron van het contact, maar hooguit een hulpmiddel om je bewust te worden van jouw gedrag.

Smile: glimlachen

Een oprechte glimlach kan contact gemakkelijker maken. Je laat ermee zien dat je de ander welkom heet of dat je plezier ervaart in het contact. Maar lachen omdat het hoort, werkt averechts. Iedereen kent de glimlach die alleen met de mond wordt gemaakt terwijl de rest van het gezicht iets totaal anders vertelt.

Je hoeft dus niet voortdurend vriendelijk te lachen om toegankelijk over te komen. Soms past een serieuze of rustige gezichtsuitdrukking veel beter bij het gesprek. Ook hier geldt: laat jouw mimiek aansluiten bij de situatie en bij wat je werkelijk voelt.

Open posture: een open houding

Een open houding gaat verder dan wel of niet jouw armen over elkaar hebben. Je kunt met open armen zitten en ondertussen volledig gesloten zijn voor wat de ander zegt. Andersom kun je jouw armen kruisen omdat je het koud hebt en toch bijzonder aandachtig luisteren.

Kijk daarom niet naar één los gebaar. Een open houding zit in het totaal: draai je je naar de ander toe, geef je aandacht, laat je iemand uitspreken en sta je open voor een ander standpunt? De lichamelijke houding kan dat ondersteunen, maar vervangt die mentale openheid niet.

Forward lean: naar de ander toe bewegen

Iets naar voren bewegen kan betrokkenheid laten zien. Vooral tijdens een gesprek kan het duidelijk maken dat je luistert of dat iets jouw aandacht heeft. Maar ook dit moet natuurlijk blijven. Wanneer je voortdurend nadrukkelijk vooroverbuigt omdat het in een model staat, kan dat juist ongemakkelijk worden.

Afstand is bovendien persoonlijk. De één vindt dichtbij contact prettig, terwijl een ander juist wat meer ruimte nodig heeft. Goede lichaamstaal betekent daarom niet dat je altijd hetzelfde doet, maar dat je jezelf én de ander blijft waarnemen.

Touch: aanraken vraagt voorzichtigheid

Van alle onderdelen van SOFTEN vraagt aanraking de meeste nuance. Niet iedereen vindt fysiek contact prettig en wat passend is, hangt sterk af van relatie, cultuur, situatie en persoonlijke grenzen. Raak iemand daarom niet aan omdat een communicatiemethode zegt dat dit verbinding creëert.

Een handdruk kan in sommige situaties gebruikelijk zijn, maar ook daarin veranderen gewoonten. Een schouderklop kan voor de één vanzelfsprekend voelen en voor de ander onprettig zijn. Afstemmen is hier belangrijker dan het uitvoeren van de techniek. Verbinding hoeft bovendien helemaal niet fysiek te zijn. Je kunt iemand ook raken door werkelijk te luisteren, begrip te tonen of iets te zeggen wat binnenkomt.

Eye contact: oogcontact

Oogcontact helpt bij contact maken. Wanneer iemand voortdurend wegkijkt, kan dat afstandelijk of onzeker overkomen. Maar iemand onafgebroken aankijken is evenmin natuurlijk en kan zelfs intimiderend voelen. Goed oogcontact beweegt. Je kijkt iemand aan, kijkt soms even weg en maakt daarna opnieuw contact.

Ook hierin verschillen mensen. Sommige mensen maken van nature veel oogcontact en anderen minder. Maak er daarom geen wedstrijd van. Het gaat er niet om hoeveel seconden je iemand aankijkt, maar of de ander merkt dat jouw aandacht daadwerkelijk bij het gesprek is.

Nod: knikken en bevestigen

Knikken kan laten zien dat je luistert of begrijpt wat iemand zegt. Dat betekent niet automatisch dat je het ermee eens bent. Dat onderscheid is belangrijk. Je kunt iemand ruimte geven om zijn verhaal te vertellen zonder diens mening over te nemen.

Ook hier schiet een techniek gemakkelijk door. Wie bij iedere zin nadrukkelijk zit te knikken, komt eerder gemaakt dan betrokken over. Een kleine natuurlijke reactie is meestal voldoende. Werkelijk luisteren is belangrijker dan zichtbaar proberen te maken dát je luistert.

Lichaamstaal moet kloppen met jouw woorden

SOFTEN raakt daarmee aan non-verbale communicatie. Mensen letten niet alleen op wat jij zegt. Ze nemen tegelijkertijd jouw stem, gezichtsuitdrukking, houding en beweging waar. Wanneer die signalen met elkaar overeenkomen, komt jouw communicatie meestal geloofwaardig over.

Wanneer woorden en lichaamstaal elkaar tegenspreken, ontstaat twijfel. Je zegt bijvoorbeeld dat je geïnteresseerd bent, maar kijkt ondertussen voortdurend om je heen. Of je vertelt dat je ontspannen bent terwijl jouw hele lichaam gespannen staat. Dat betekent niet dat anderen precies weten wat je denkt, maar wel dat ze kunnen ervaren dat het totale beeld niet helemaal klopt.

Soften binnen zelfpresentatie

Bij zelfpresentatie gaat het niet om het verzamelen van technieken waarmee je een bepaalde indruk kunt produceren. Interessanter is wat jouw gedrag nu al laat zien. Kom je toegankelijk over? Geef je anderen voldoende aandacht? Trek je je terug wanneer je onzeker wordt? Ga je juist overdreven vriendelijk doen wanneer je graag geaccepteerd wilt worden?

SOFTEN kan helpen om daar bewuster naar te kijken. Niet: welk gebaar moet ik voortaan inzetten? Maar: wat gebeurt er met mijn lichaam wanneer ik werkelijk contact maak? Die vraag past beter bij authentieke zelfpresentatie dan het instuderen van zes losse gedragingen.

Van techniek naar bewustwording

Gebruik SOFTEN dus niet als checklist die je tijdens ieder gesprek moet afwerken. Dan ben je straks bezig met glimlachen, knikken, vooroverbuigen en oogcontact terwijl je nauwelijks meer hoort wat de ander zegt. Daarmee bereik je precies het tegenovergestelde van wat je wilt.

Gebruik het liever achteraf als observatiemodel. Wat deed je tijdens het gesprek? Waar werd je gespannen? Wanneer verloor je contact? Hoe reageerde jouw lichaam? Zo wordt SOFTEN geen toneelstuk, maar een manier om meer inzicht te krijgen in jouw eigen communicatie.

Veelgestelde vragen over SOFTEN

SOFTEN lijkt op het eerste gezicht een eenvoudig communicatiemodel, maar juist de toepassing vraagt nuance. Hieronder vijf vragen die daarbij vaak ontstaan.

Moet je alle onderdelen van SOFTEN tegelijk toepassen?

Nee. Dan wordt het vrijwel zeker onnatuurlijk. Zie de onderdelen liever als aandachtspunten waarmee je achteraf naar jouw communicatie kunt kijken. Goed contact ontstaat niet doordat je zes gedragingen tegelijkertijd uitvoert.

Werkt SOFTEN in iedere cultuur hetzelfde?

Nee. Vooral oogcontact, fysieke afstand en aanraking kunnen cultureel verschillend worden geïnterpreteerd. Wat in de ene omgeving vriendelijk en betrokken voelt, kan ergens anders te direct of ongepast zijn.

Is armen over elkaar hebben altijd een gesloten houding?

Nee. Eén lichaamssignaal heeft nooit automatisch één betekenis. Iemand kan armen kruisen uit gewoonte, vanwege kou of omdat de houding prettig zit. Kijk altijd naar het totaal van gedrag, situatie en gesprek.

Kun je lichaamstaal bewust veranderen?

Ja, maar dat werkt vooral wanneer je begrijpt waarom je bepaald gedrag laat zien. Alleen een gebaar vervangen zonder iets aan de onderliggende spanning, onzekerheid of houding te veranderen, levert gemakkelijk een kunstmatig resultaat op.

Hoe weet je of jouw lichaamstaal oprecht overkomt?

Volledige zekerheid heb je nooit. Je kunt wel feedback vragen en jezelf observeren. Belangrijker is dat jouw woorden, intentie en gedrag voor jouw gevoel bij elkaar passen. Hoe minder je bezig bent met het spelen van een rol, hoe groter die kans doorgaans is.