home / persoonlijke ontwikkeling / presenteren spreken openbaar / presentatie improviseren

Presenteren: voorlezen of improviseren?

Moet je een presentatie helemaal voorbereiden en daarna voorlezen of uit jouw hoofd leren? Of kun je beter improviseren en jouw verhaal de vrije loop laten? Geen van beide uitersten werkt meestal goed. Voorlezen maakt het moeilijk om werkelijk contact te houden met jouw publiek, terwijl volledig onvoorbereid improviseren het risico geeft dat jouw verhaal structuur mist. De kunst is om jouw presentatie goed voor te bereiden en vervolgens voldoende vrij te zijn om het verhaal te vertellen. Dat begint bij het doel van jouw presentatie: weten wat je wilt overbrengen en welke kernboodschap jouw publiek moet onthouden.

Een presentatie uit het hoofd leren

Een presentatie letterlijk uit jouw hoofd leren lijkt vrijer dan voorlezen, maar ook hier zit een risico. Wanneer ieder woord vooraf vaststaat, ben je tijdens het spreken gemakkelijk bezig met de vraag of je de tekst nog precies weet. Vergeet je één zin, dan kun je het gevoel krijgen dat de rest ook weg is. Bovendien kan een volledig gememoriseerde presentatie klinken alsof je een ingestudeerd lesje opdreunt. Het publiek hoort dan wel de woorden, maar mist soms het gevoel dat je op dat moment werkelijk tegen hen spreekt.

Het is verstandiger om de opbouw van jouw verhaal goed te kennen dan iedere afzonderlijke zin. Weet waar je begint, ken jouw kernboodschap, weet welke hoofdpunten je wilt behandelen en bepaal hoe je afsluit. Dan heb je houvast zonder jezelf vast te zetten. Je kunt dezelfde boodschap iedere keer net iets anders formuleren en toch de rode draad behouden.

Improviseren betekent niet onvoorbereid presenteren

Improviseren wordt soms verward met zonder voorbereiding het podium oplopen en wel zien wat er gebeurt. Dat kan goed gaan wanneer je zeer ervaren bent en jouw onderwerp door en door kent, maar voor de meeste sprekers is het een riskante aanpak. Zonder voorbereiding is het moeilijker om een duidelijke structuur te bewaken, hoofd- en bijzaken te onderscheiden en binnen de beschikbare tijd te blijven. Wat in jouw eigen hoofd een logische gedachtegang lijkt, hoeft voor jouw publiek helemaal niet logisch te zijn.

Goed improviseren begint daarom juist met een stevige basis. Je weet wat jouw doel is, kent jouw publiek, hebt jouw kernboodschap helder en kent de route van jouw verhaal. Binnen die structuur kun je vervolgens bewegen. Je kunt een actueel voorbeeld toevoegen, reageren op een vraag uit de zaal of een ervaring vertellen die op dat moment goed past. Juist omdat je weet waar je naartoe wilt, kun je even van jouw route afwijken en daarna weer terugkeren.

Vertellen in plaats van opdreunen

Een natuurlijke presentatie zit tussen volledig voorlezen en volledig improviseren in. Je hebt het verhaal voorbereid, maar vertelt het op het moment zelf. Daardoor kun je jouw woorden aanpassen aan de situatie en blijft er ruimte voor contact met jouw toehoorders. Je kijkt naar mensen, merkt hoe zij reageren en kunt vertragen, toelichten of juist verdergaan wanneer dat nodig is.

Daarbij spelen ook andere presentatievaardigheden een rol. Wanneer je jouw verhaal niet hoeft voor te lezen, ontstaat bijvoorbeeld veel meer ruimte voor stemgebruik, natuurlijke gebaren en oogcontact. Ook kun je beter letten op jouw spreektempo. Dat maakt het gemakkelijker om jouw boodschap werkelijk te laten landen.

Een goede voorbereiding geeft juist vrijheid

Soms denken mensen dat een goed voorbereide presentatie automatisch stijf of ingestudeerd wordt. Het tegenovergestelde kan waar zijn. Wanneer de basis stevig staat, hoef je tijdens het presenteren minder na te denken over wat er hierna komt. Je weet waar jouw verhaal naartoe gaat en dat geeft ruimte om aanwezig te zijn bij jouw publiek. Voorbereiden betekent daarom niet dat je alle woorden vastlegt. Je bereidt de inhoud, structuur en bedoeling van jouw presentatie voor.

Oefen jouw verhaal wel hardop. Alleen in gedachten door een presentatie heen lopen is niet hetzelfde als werkelijk spreken. Pas wanneer je jouw verhaal uitspreekt, merk je waar zinnen te lang zijn, welke overgang niet logisch loopt en hoeveel tijd je nodig hebt. Oefenen helpt bovendien om de inhoud vertrouwd te maken. Daardoor hoef je tijdens de echte presentatie minder naar woorden te zoeken.

Gebruik een spreekschema in plaats van een volledig script

Wanneer je bang bent iets te vergeten, hoef je niet meteen jouw hele presentatie uit te schrijven. Een kort spreekschema kan veel beter werken. Noteer bijvoorbeeld jouw kernboodschap, de belangrijkste onderdelen en enkele steekwoorden voor voorbeelden of cijfers die je beslist wilt noemen. Zo'n overzicht is een geheugensteun en geen tekst die je moet oplezen.

Een goed spreekschema helpt vooral om de route te onthouden. Je ziet in één oogopslag waar je bent en wat het volgende onderdeel is. Daardoor kun je vrij formuleren en toch voorkomen dat belangrijke onderdelen wegvallen. Houd het schema bewust kort. Zodra er hele alinea's op staan, ontstaat opnieuw de verleiding om te gaan lezen.

Wanneer kun je meer improviseren?

Naarmate je meer ervaring krijgt, kun je gemakkelijker loskomen van jouw voorbereiding. Je weet steeds beter hoe lang een verhaal duurt, hoe je een onverwachte situatie opvangt en hoe je terugkeert naar jouw hoofdboodschap. Ook leer je vertrouwen op jouw kennis en op jouw vermogen om woorden te vinden terwijl je spreekt. Dat betekent niet dat ervaren sprekers nooit voorbereiden. Vaak is juist het tegenovergestelde waar: wat heel spontaan lijkt, rust op een goed doordachte basis.

Moet je werkelijk zonder veel voorbereiding spreken, bijvoorbeeld omdat je onverwachts gevraagd wordt iets te zeggen? Dan vraagt dat weer een andere aanpak. Lees daarover verder bij een toespraak voor de vuist weg.

Wat als je tijdens jouw presentatie de draad kwijtraakt?

Juist wanneer je niet ieder woord uit jouw hoofd hebt geleerd, hoeft een vergeten formulering geen probleem te zijn. Ga terug naar jouw kern: wat wilde je hier vertellen? Een korte stilte is toegestaan. Kijk eventueel even naar jouw spreekschema en pak het volgende hoofdpunt. Voor het publiek is zo'n moment vaak veel minder opvallend dan het voor jou voelt.

Raak je juist door spanning helemaal kwijt wat je wilde zeggen, dan kan er meer spelen dan alleen voorbereiding. Bij spreekangst kan spanning jouw denken zodanig beïnvloeden dat je blokkeert. In zo'n situatie helpt simpelweg nóg meer tekst uit jouw hoofd leren vaak niet. Dan is het belangrijker om te kijken wat de spanning veroorzaakt en hoe je daarmee kunt omgaan.

Natuurlijk presenteren is voorbereid én vrij

De beste voorbereiding is uiteindelijk niet zichtbaar. Jouw publiek hoeft niet te merken hoeveel keer je geoefend hebt of hoe zorgvuldig je de structuur hebt uitgewerkt. Het verhaal moet klinken alsof je het op dat moment aan deze mensen vertelt. Dat is ook de kern van natuurlijk presenteren: niet onvoorbereid zijn, maar zo vertrouwd zijn met jouw verhaal dat je niet meer gevangen zit in jouw voorbereiding.

Bereid daarom goed voor wat je wilt zeggen, maar leer niet ieder woord uit jouw hoofd. Ken jouw boodschap, ken de structuur en oefen jouw verhaal. Laat vervolgens tijdens de presentatie voldoende ruimte om te kijken, te luisteren en te reageren. Dan wordt improviseren geen sprong in het diepe, maar een vaardigheid die voortbouwt op een stevige basis.

Veelgestelde vragen over voorbereiden en improviseren

Voorlezen, voorbereiden en improviseren zijn niet de enige keuzes die je tijdens de voorbereiding maakt. Hieronder beantwoorden we vijf aanvullende vragen die in de praktijk regelmatig ontstaan.

Mag je een spiekbriefje gebruiken tijdens een presentatie?

Ja. Een klein kaartje met enkele steekwoorden kan juist rust geven. Gebruik het als geheugensteun en niet als volledige tekst. Wanneer je alleen de belangrijkste punten noteert, kun je gemakkelijk even kijken zonder het contact met jouw publiek langdurig te verliezen.

Moet je de eerste zin van jouw presentatie wel uit het hoofd kennen?

Dat kan verstandig zijn. De eerste momenten voelen vaak het spannendst en een goed voorbereide openingszin helpt je om rustig te beginnen. Daarna kun je overschakelen op jouw gewone spreekschema. Hetzelfde kan gelden voor jouw laatste zin wanneer je krachtig wilt afsluiten.

Kun je PowerPoint gebruiken als geheugensteun?

Dat kan, maar jouw slides moeten in de eerste plaats het publiek helpen en niet jouw persoonlijke spiekbriefje worden. Wanneer iedere zin die je wilt zeggen op het scherm staat, ga je gemakkelijk voorlezen. Gebruik liever kernwoorden, beelden, grafieken of andere informatie die jouw verhaal ondersteunt.

Hoe vaak moet je een presentatie oefenen?

Daar bestaat geen vast aantal voor. Oefen totdat je de structuur en boodschap goed kent zonder voortdurend naar jouw tekst te hoeven kijken. Een belangrijke presentatie kun je meerdere keren volledig hardop oefenen. Let daarbij niet alleen op de woorden, maar ook op de tijd, overgangen en onderdelen waar je nog hapert.

Wat doe je met cijfers, namen of citaten die exact moeten kloppen?

Die hoef je niet uit jouw hoofd te leren. Noteer informatie die letterlijk of exact moet worden weergegeven en kijk er zo nodig even naar. Nauwkeurigheid is dan belangrijker dan de indruk willen wekken dat je alles uit jouw hoofd weet.