home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / zelfkennis zelfinzicht / mensenkennis

Mensenkennis: inzicht in de mens!

Mensenkennis is belangrijk. Tenminste, dat vind ik. In dit artikel wil ik uitleggen wat mensenkennis is, waarom het belangrijk is en hoe het mis kan gaan wanneer er gebrek aan mensenkennis is. Het gaat niet alleen om weten hoe mensen ongeveer in elkaar zitten. Het gaat er vooral om of je de ander in zijn eigenheid kunt verstaan. Dit artikel hoort bij de serie over zelfkennis en zelfinzicht. Mensenkennis en zelfkennis zijn namelijk nauw met elkaar verbonden. Hoe beter je jouw eigen bril, aannames en gevoeligheden kent, hoe zorgvuldiger je naar een ander kunt kijken.

Kennis is te mager!

Ik zeg er meteen bij: kennis is mij te mager wanneer het over mensen gaat. Kennis veronderstelt dat je mensenkennis eenvoudig op school kunt leren. Je gaat studeren en leert heel veel over de menselijke factor:

• Over aard en karakter.
• Over behoeften die de mens drijven.
• Over motivatie en motieven.
• Over normen en waarden.
• Over persoonskenmerken en eigenschappen.

Dat is op zichzelf prima en het voegt veel toe. Maar het betekent voor mij niet automatisch dat je mensenkennis hebt. Je kunt theorieën en modellen uitstekend beheersen en toch de persoon tegenover je niet werkelijk verstaan. Ik denk dat mensenkennis ook een gave is: het vermogen om waar te nemen, aan te voelen en verbanden te zien zonder de ander onmiddellijk vast te zetten in een oordeel.

De ander in zijn wezen en eigenheid verstaan

Mensenkennis leg ik uit als: ‘De ander in zijn wezen en eigenheid verstaan.’ Verstaan is iets anders dan horen. Verstaan is een combinatie van begrijpen en doorvoelen. Het betekent dat je niet alleen door jouw eigen bril naar de ander kijkt, maar probeert door het oog van de ander mee te kijken en door het oor van de ander mee te luisteren.

Het gaat niet om wat jij ervan vindt. Het gaat erom wat de ander vertelt. Het gaat niet om jouw oor-deel. Het gaat erom dat je hoort wat de ander vertelt en bedoelt, maar ook om wat de ander niet vertelt en toch bedoelt. Dat vraagt aandacht voor woorden, toon, stiltes, lichaamstaal, context en levensverhaal.

Verstaan is begrijpen en doorvoelen

Verstaan betekent dat je jouw oordeel aan de kant zet en luistert door het oor van de ander. Je zet jouw eigen zienswijze niet definitief uit, maar wel tijdelijk opzij. Daardoor ontstaat ruimte om te begrijpen en te doorvoelen hoe de ander een situatie beleeft.

Bovendien hoort alles bij elkaar. Ik denk dat we dat nogal eens vergeten. De ene keer doen we een loopbaanonderzoek. Dan onderzoeken we iemands drijfveren. Vervolgens doen we een persoonskenmerkentest, alsof dat iets heel anders is. Maar zoals de spieren in jouw lichaam met elkaar verbonden zijn, zo zijn ook de verschillende aspecten van de menselijke geest met elkaar verweven. De mens vertelt zijn of haar verhaal vanuit de eigen waarneming, ervaringen, overtuigingen en levensgeschiedenis. Een losse eigenschap of testuitslag vertelt daarom nooit het hele verhaal.

Waarom begint mensenkennis bij zelfkennis?

Je kijkt nooit volledig neutraal naar een ander. Jouw ervaringen, overtuigingen, waarden, voorkeuren en eerdere ontmoetingen kleuren wat je ziet. Misschien heb je moeite met dominante mensen omdat je vroeger vaak werd overvleugeld. Misschien vertrouw je iemand snel omdat diegene jou doet denken aan iemand bij wie je je veilig voelde. Wat je over de ander denkt, vertelt daarom soms ook iets over jezelf.

Zelfkennis helpt je om onderscheid te maken tussen waarnemen en projecteren. Wat zie of hoor je werkelijk? Welke betekenis geef jij eraan? En waar komt die betekenis vandaan? Hoe beter je jouw eigen gevoeligheden, behoeften en overtuigingen kent, hoe kleiner de kans dat je jouw persoonlijke verhaal op de ander plakt. Mensenkennis begint dus niet met de overtuiging dat je anderen goed kunt doorzien, maar met het besef dat jouw eigen waarneming beperkt en gekleurd kan zijn.

Hoe voorkom je dat mensenkennis verandert in invullen?

Mensenkennis kan gemakkelijk omslaan in invullen. Je ziet iemand wegkijken en concludeert dat diegene niet geïnteresseerd is. Je hoort een korte reactie en denkt dat iemand boos is. Je ziet terughoudend gedrag en noemt iemand onzeker. Maar wat je waarneemt en wat je ervan maakt, zijn twee verschillende zaken.

Voorkom invullen door jouw waarneming te toetsen. Vraag wat iemand bedoelt, benoem voorzichtig wat je opvalt en laat ruimte voor correctie. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Ik merk dat je stil wordt. Wat gebeurt er bij jou?’ Dat is iets anders dan: ‘Je bent het er duidelijk niet mee eens.’ Werkelijke mensenkennis maakt je niet stelliger, maar nieuwsgieriger. Je durft een vermoeden te hebben zonder het onmiddellijk als waarheid te presenteren.

Wat zie je wanneer je verder kijkt dan gedrag?

Gedrag is zichtbaar, maar de betekenis ervan niet altijd. Iemand die steeds controleert, kan behoefte hebben aan zekerheid. Iemand die fel reageert, kan bang zijn om niet gehoord te worden. Iemand die zich terugtrekt, kan overprikkeld, teleurgesteld of voorzichtig zijn. Hetzelfde gedrag kan bij verschillende mensen een andere achtergrond hebben.

Wanneer je verder kijkt dan gedrag, onderzoek je welke behoeften, motieven, waarden, angsten en ervaringen meespelen. Je kijkt niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar wat iemand probeert te bereiken, beschermen of voorkomen. Dat betekent niet dat je ieder gedrag moet goedkeuren. Je kunt iemand proberen te begrijpen en tegelijkertijd een grens stellen. Verstaan is niet hetzelfde als alles accepteren.

Graaf dieper!

Mijn vriend Ton was een mensenkenner eerste klas. Ik schetste ooit een beeld van iemand met wie ik dagelijks wandelde. Ton had gesproken voor een publiek van ongeveer vierhonderd personen en hij zei: ‘Die persoon waar jij het over had, zat die daar en daar?’ Kijk! Vakmanschap! Mensenkenner ten top!

Toen ik 24 jaar was, werkte ik bij een opleidingsinstituut dat applicatieprogrammeurs, applicatiebeheerders en applicatieontwikkelaars opleidde. Op een dag zat de kantine vol nieuwe cursisten. Mijn collega zei: ‘Er zijn drie applicatieprogrammeurs. Kun jij vertellen wie dat zijn?’ Ik wees ze zomaar aan. Hij zei: ‘Jij wist het, hè?’ Mijn antwoord is tot op vandaag: ‘Nee, ik wist niets. Ik zag het.’

Ik zeg: graaf dieper, want je zult meer juwelen vinden. Ga niet alleen af op de eerste woorden of het zichtbare gedrag. Laat jouw oog- en oordeel los. De ander verstaan lukt alleen wanneer je probeert door zijn of haar ogen te kijken en leert luisteren door zijn of haar oren.

Veelgestelde vragen over mensenkennis

Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen over de toepassing en begrenzing van mensenkennis.

Hoe betrouwbaar is een eerste indruk?

Een eerste indruk kan waardevolle signalen bevatten, maar is nooit het volledige verhaal. Je reageert snel op houding, stem, gezichtsuitdrukking en gedrag, maar jouw indruk wordt ook beïnvloed door verwachtingen en eerdere ervaringen. Behandel een eerste indruk daarom als een voorlopig beeld dat later kan worden aangevuld of gecorrigeerd.

Waarom gedraagt iemand zich thuis anders dan op het werk?

Gedrag ontstaat altijd binnen een context. Op het werk spelen functie, hiërarchie, verwachtingen en professionele normen een rol. Thuis voelt iemand zich misschien veiliger of juist meer belast. Verschillend gedrag betekent daarom niet automatisch dat iemand onecht is. Verschillende situaties kunnen verschillende kanten van dezelfde persoon zichtbaar maken.

Welke invloed hebben culturele verschillen op mensenkennis?

Cultuur beïnvloedt onder andere oogcontact, stilte, directheid, gezagsverhoudingen en de manier waarop gevoelens worden getoond. Gedrag dat jij afstandelijk, onzeker of onbeleefd vindt, kan binnen een andere culturele context een andere betekenis hebben. Mensenkennis vraagt daarom ook kennis van context en terughoudendheid met snelle conclusies.

Kan mensenkennis worden gebruikt om anderen te manipuleren?

Ja. Inzicht in behoeften, onzekerheden en motieven kan worden gebruikt om iemand te ondersteunen, maar ook om iemand te beïnvloeden voor eigen gewin. Mensenkennis vraagt daarom om zorgvuldigheid en integriteit. De ander verstaan geeft je geen recht om diens kwetsbaarheid tegen hem of haar te gebruiken.

Wat doe je wanneer je iets aanvoelt maar het niet kunt bewijzen?

Neem jouw waarneming serieus, maar maak er nog geen vaststaand oordeel van. Onderzoek wat je precies hebt gezien, gehoord of gevoeld en stel een open vraag. Soms blijkt jouw gevoel juist te zijn en soms komt het voort uit jouw eigen spanning of eerdere ervaringen. Intuïtie kan een signaal zijn, maar heeft toetsing nodig.