home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / hb wet voorschrijven

Waarom laten hoogbegaafde mensen zich niet zomaar de wet voorschrijven?

Waarom laten hoogbegaafde mensen zich niet zomaar vertellen wat ze moeten doen en hoe ze hun werk moeten uitvoeren? Dat komt niet automatisch doordat HB-ers eigenwijs, eigengereid of betweterig zijn. Vaak hebben zij een sterke behoefte aan zelfsturing, vrijheid en zelfstandigheid. Ze willen begrijpen waarom iets nodig is en ruimte krijgen om zelf te bepalen hoe zij een afgesproken resultaat bereiken.

Dit artikel hoort bij de serie over hoogbegaafdheid en autonomie. Je leest waarom directieve aansturing bij hoogbegaafde mensen weerstand kan oproepen, wat zij nodig hebben om gemotiveerd te functioneren en waarom zelfsturing niet hetzelfde is als zonder grenzen jouw eigen gang gaan.

Wat gebeurt er wanneer een HB-er zich in het nauw gedreven voelt?

Wanneer een HB-er zich in het nauw gedreven voelt, kan er veel weerstand ontstaan. Zeker wanneer iemand op instructieniveau wordt aangestuurd en precies te horen krijgt hoe het werk of een taak moet worden uitgevoerd. Het probleem zit dan vaak niet in de opdracht zelf, maar in het gevoel dat er geen ruimte meer is om zelfstandig na te denken of een eigen aanpak te kiezen. Dat kan leiden tot irritatie, terugtrekgedrag of openlijk verzet. De motivatie neemt af, terwijl diezelfde HB-er juist sterk betrokken en gedreven kan zijn wanneer er ruimte is om zelf keuzes te maken. Zodra die autonomie wordt ingeperkt, kan het voelen alsof er niet alleen wordt gestuurd op het werk, maar ook op de manier van denken.

Voor een HB-er werkt het daarom vaak beter om duidelijk te zijn over het gewenste resultaat, de kaders en de verantwoordelijkheid. Binnen die grenzen kan hij of zij vervolgens zelf bepalen welke aanpak het beste past.

Waarom hebben hoogbegaafde mensen behoefte aan zelfsturing?

Ik noemde het zelfsturing. Er is behoefte aan een zekere vorm van eigen invulling van taken en opdrachten. Hoogbegaafden komen vaak in beweging omdat ze iets willen bereiken en niet omdat het hun van buitenaf is opgelegd. Ze weten zichzelf doorgaans te motiveren en als dat een keer niet lukt, dan draagt een sturende, directieve en dicterende leidinggevende eerder bij aan demotivatie dan aan motivatie. Beter is om open het gesprek aan te gaan. Nog beter is het om te sparren met de HB-er. Want zodra de bezieling er weer in komt, gaan ze weer los.

Een ander punt is: HB-ers willen begrijpen. Het is niet zo dat men geen leiding van de ander accepteert, maar men begrijpt graag waarom men een bepaalde opdracht moet uitvoeren.

Waarom is zelfsturing bij hoogbegaafdheid geen anarchie?

Voor de duidelijkheid: de behoefte aan zelfsturing is iets anders dan anarchie. Het beeld dat een HB-er dan maar in alles zijn eigen gang moet gaan, is incorrect. Er moet duidelijkheid zijn over de kaders en begrenzing wanneer het over goed functioneren gaat. Duidelijk moet zijn wat het resultaat zou moeten zijn in een bepaalde functie. Anders wordt het anarchie of, zoals iemand onlangs zei in een coachingstraject: ‘Ik kreeg alle vrijheid, maar niet de ruimte om goed te functioneren.’ Anderzijds: zodra hun wordt voorgekauwd hoe iets moet verlopen, wordt er ingebroken op de mogelijkheid om zelf keuzes te maken in het werk.

Welke manier van leidinggeven werkt goed bij HB-ers?

Een HB-er heeft niet per definitie minder leiding nodig. De manier waarop je leidinggeeft, maakt echter veel verschil. Alleen instructies geven en vervolgens controleren of iedere stap precies volgens voorschrift wordt uitgevoerd, kan de motivatie en betrokkenheid aantasten. Het werkt vaak beter wanneer je duidelijk maakt wat er bereikt moet worden, waarom dat resultaat belangrijk is en aan welke voorwaarden de uitvoering moet voldoen. Vervolgens geef je ruimte om zelf een werkwijze te kiezen. Daarmee laat je zien dat je vertrouwen hebt in het denkvermogen, de deskundigheid en de verantwoordelijkheid van de ander.

Inhoudelijk sparren kan daarbij veel opleveren. Vraag hoe de HB-er naar het vraagstuk kijkt, welke mogelijkheden hij of zij ziet en welke risico’s er zijn. Zo ontstaat een gesprek waarin leidinggeven niet betekent dat jij ieder antwoord vooraf bepaalt, maar dat je samen onderzoekt wat nodig is. Ook terugkoppeling blijft belangrijk. Autonomie betekent niet dat iemand zonder overleg werkt of geen verantwoording hoeft af te leggen. Spreek daarom af wanneer je de voortgang bespreekt, welke beslissingen zelfstandig genomen mogen worden en wanneer afstemming nodig is.

Wat gebeurt er wanneer een HB-er eerder een betere route ziet?

Een HB-er kan soms al snel zien dat een andere route korter, logischer of effectiever is dan de voorgeschreven aanpak. Dat kan komen doordat hij of zij snel verbanden legt, mogelijke gevolgen overziet of verschillende oplossingen met elkaar vergelijkt. Wanneer er geen ruimte is om die andere route te bespreken, kan frustratie ontstaan. De HB-er moet dan een werkwijze volgen waarvan hij of zij verwacht dat die omslachtig is of problemen veroorzaakt. Voor een leidinggevende kan het ondertussen lijken alsof iemand moeilijk doet of zich niet aan afspraken wil houden.

Het helpt om eerst naar de onderbouwing te vragen. Welke voordelen ziet de HB-er? Welke risico’s worden met de andere aanpak voorkomen? Past het voorstel nog binnen de afgesproken kaders en draagt het bij aan het gewenste resultaat? Sommige HB-ers zijn in hun analyse of oordeelsvorming al een paar stappen verder. In het artikel over als hoogbegaafde de tijd vooruit zijn ga ik verder in op wat dit betekent voor communicatie en samenwerking.

Hoe voorkom je dat zelfstandig denken als verzet wordt gezien?

Wanneer je een andere werkwijze voorstelt, is het belangrijk dat je niet alleen vertelt wat je anders wilt doen. Leg ook uit waarom je dat wilt, welke afwegingen je hebt gemaakt en welk resultaat je verwacht. Voor jou kan de gedachtegang heel logisch zijn, omdat je verschillende denkstappen al hebt gezet. De ander kent die denkstappen niet automatisch. Wanneer je alleen zegt dat de voorgeschreven manier niet werkt, kan dat overkomen als afwijzing of verzet.

Maak daarom zichtbaar wat je hebt waargenomen. Benoem welk probleem je verwacht, welke andere mogelijkheid je ziet en hoe jouw voorstel binnen de afgesproken kaders past. Daarmee nodig je de ander uit om inhoudelijk te reageren. Het helpt ook om open te blijven staan voor vragen en bezwaren. Zelfstandig denken betekent niet dat jouw eerste conclusie altijd de beste conclusie is. Een ander kan informatie hebben die jij nog niet kent of verantwoordelijk zijn voor belangen die jij niet volledig overziet. Wanneer je niet automatisch meegaat met wat gebruikelijk is of wat de groep verwacht, kan dat samenhangen met non-conformisme bij hoogbegaafdheid. Daar lees je meer over het zelfstandig beoordelen van normen, gewoonten en verwachtingen.

Welke werkomgeving past bij een sterke behoefte aan zelfsturing?

Een HB-er met een sterke behoefte aan zelfsturing functioneert vaak goed in een werkomgeving waarin doelen en verantwoordelijkheden duidelijk zijn, maar waarin ruimte bestaat om zelf keuzes te maken over de uitvoering. Dat betekent niet dat er helemaal geen regels, procedures of overlegmomenten mogen zijn. De werkomgeving moet duidelijk maken welke resultaten nodig zijn, welke grenzen gelden en wanneer samenwerking of afstemming noodzakelijk is. Binnen die kaders is er ruimte voor initiatief en een eigen aanpak. Ook inhoudelijke uitdaging is belangrijk. Wanneer werk vooral bestaat uit het uitvoeren van nauwkeurig voorgeschreven handelingen, kan de motivatie afnemen. Een HB-er wil vaak kunnen onderzoeken, verbeteren, verbanden leggen en oplossingen bedenken.

Vertrouwen speelt eveneens een grote rol. Voortdurende controle kan het gevoel geven dat zelfstandigheid niet wordt gewaardeerd. Regelmatige terugkoppeling kan juist wel prettig zijn, zolang die gericht is op het resultaat, de voortgang en mogelijke ondersteuning. Een passende werkomgeving biedt dus niet alleen vrijheid. Er is ook duidelijkheid over verwachtingen, bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Vrijheid zonder kaders kan verwarrend zijn, terwijl kaders zonder ruimte verstikkend kunnen voelen.

Veelgestelde vragen - FAQ

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over hoogbegaafdheid, zelfsturing en leidinggeven.

Accepteren HB-ers wel leiding?

Ja, HB-ers kunnen leiding accepteren. Ze willen vaak wel begrijpen waarom een beslissing wordt genomen en welke bedoeling achter een opdracht zit. Leiding werkt meestal beter wanneer doelen en kaders duidelijk zijn en er binnen die grenzen ruimte is voor een eigen aanpak.

Waarom werkt micromanagement vaak niet bij HB-ers?

Micromanagement beperkt de ruimte om zelfstandig na te denken en keuzes te maken. Daardoor kan de motivatie afnemen en kan een HB-er het gevoel krijgen dat zijn of haar kennis en verantwoordelijkheid niet worden vertrouwd.

Hoe geef je een HB-er ruimte zonder de regie te verliezen?

Maak duidelijke afspraken over het gewenste resultaat, de grenzen van de opdracht, de beschikbare middelen en de momenten waarop afstemming nodig is. Binnen die afspraken kan de HB-er zelf bepalen hoe het werk wordt uitgevoerd.

Welke afspraken helpen bij autonoom werken?

Afspraken over doelen, verantwoordelijkheden, beslissingsruimte, deadlines en terugkoppeling geven duidelijkheid. Daarmee weet de HB-er waar de ruimte ligt en wanneer overleg of toestemming nodig is.

Welke leidinggevende past goed bij een HB-er?

Een leidinggevende die duidelijk is over doelen en grenzen, maar niet iedere stap voorschrijft, past vaak goed bij een HB-er. Ook helpt het wanneer de leidinggevende openstaat voor inhoudelijk overleg, kritische vragen en andere mogelijke werkwijzen.