home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / geweten

Jouw geweten

Wat betekent geweten? Wat is de functie van jouw geweten? Heeft het nog nut of kunnen we het afschaffen? Voor mij heeft jouw geweten te maken met een diep innerlijk weten over wat je wel en niet met jezelf kunt verenigen. Het raakt aan jouw normen, waarden, overtuigingen en de vraag waar jij uiteindelijk voor staat. Dit artikel over jouw geweten schreef ik in de serie Kern, identiteit en innerlijke basis. Het is een verdieping op jouw identiteit, omdat jouw geweten mede bepaalt waarom je bepaalde keuzes wel kunt dragen en andere niet.

Waarvoor dient jouw geweten?

Het geweten heeft een functie. Zou je geen geweten hebben, dan zou je in theorie eenvoudig kunnen doen wat in je opkomt zonder jezelf moreel te beoordelen. Jouw geweten houdt je als het ware een spiegel voor inzake goed en kwaad. Het helpt je niet alleen naar het gedrag van anderen te kijken, maar juist ook naar jouw eigen aandeel.

• Zelfbeoordeling: zijn jouw handelingen in overeenstemming met jouw innerlijke maatstaven?
• Zelfreflectie: wat was jouw eigen rol in het geheel?

Gewetensstrijd of gewetensconflict

Verkeer je in gewetensstrijd? Dan gaat het blijkbaar over iets waar jouw geweten bezwaar tegen maakt. Je staat bijvoorbeeld voor een keuze die je feitelijk niet wilt maken of waarbij twee belangrijke waarden met elkaar botsen. Dan kan er een innerlijke tweestrijd ontstaan. Je weet niet meer alleen wat verstandig of praktisch is, maar vraagt je af: wat kan ik met mezelf verenigen?

Wat is gewetensnood?

Ik illustreer het met een gefingeerde situatie, gebaseerd op een verhaal van meer dan 25 jaar geleden. Marianne vertelde dat ze op haar zestiende zwanger werd. Toen ze dat thuis vertelde, was het huis te klein. Haar ouders schaamden zich tegenover het dorp en de kerkelijke gemeenschap waartoe zij behoorden. Uiteindelijk hebben haar ouders grote druk op haar uitgeoefend om voor abortus te kiezen. Toen ik Marianne veel later sprak, kwam dit verhaal nog steeds met grote regelmaat terug in haar leven. Ze had spijt en ervoer diepe wroeging. Dat is voor mij een voorbeeld van gewetensnood: iets uit het verleden blijft schuren omdat het raakt aan een keuze die je innerlijk niet hebt kunnen verenigen met jezelf. Gewetensnood is ingewikkeld. Blijf er niet eindeloos alleen mee rondlopen wanneer het jouw leven blijft beheersen. Soms helpt het al om woorden te geven aan wat er gebeurd is, welke keuze je hebt gemaakt en waarom dat nog steeds zo diep raakt.

Gewetensbezwaar of gewetensbezwaard

Je bent gewetensbezwaard wanneer van jou gevraagd wordt iets te doen wat jouw geweten afkeurt. Jouw omgeving kan dat normaal, noodzakelijk of zelfs verplicht vinden, terwijl het bij jou vanbinnen blijft schuren. Stel dat je in jouw werk iets moet doen wat tegen jouw geweten ingaat. Moet je dan jouw werk opzeggen, met alle financiële onzekerheden van dien? Of geef je toe aan de maatschappelijke druk of groepsdruk van buitenaf? Ik kan voor jou niet bepalen wat je moet doen. Maar ik stel wel de vraag: met wie wil je uiteindelijk een conflict? Met jouw omgeving of met jezelf en jouw geweten? Zo'n situatie kan gemakkelijk uitgroeien tot een diepe innerlijke tweestrijd.

Innerlijke afkeuring

Wanneer je iets doet wat jouw geweten achteraf afkeurt, kan dat allerlei gevoelens oproepen:

• Schuldgevoelens.
• Gevoelens van spijt.
• Berouw.
• Schaamte.

Het kan jouw gemoedsrust behoorlijk verstoren wanneer je iets hebt gedaan wat tegen jouw geweten ingaat. Vandaar ook de uitdrukking: 'tegen beter weten in'. Je wist ergens al dat iets voor jou niet klopte en toch deed je het.

Waarom geeft handelen naar jouw geweten innerlijke rust?

Dat werkt ook andersom. Wanneer je na een moeilijke afweging een keuze maakt die werkelijk overeenkomt met jouw innerlijke maatstaf, kan er rust ontstaan. Dat betekent niet dat de keuze prettig is. Je kunt iemand teleurstellen, iets verliezen of voor een moeilijke consequentie komen te staan en toch ervaren: dit is de keuze waar ik achter kan staan. Innerlijke rust betekent dus niet dat er geen verdriet, twijfel of spanning meer is. Het betekent dat er minder strijd is tussen wat je doet en wat je diep vanbinnen als juist ervaart. Je hoeft jezelf niet steeds opnieuw uit te leggen waarom je eigenlijk tegen jouw eigen overtuiging in hebt gehandeld.

Hoe ontwikkelen normen en waarden zich?

De vraag hoe normen en waarden zich ontwikkelen raakt direct aan de vraag hoe jouw geweten tot stand komt. Een belangrijk deel begint in jouw jeugd. Ouders, opvoeders, school, geloof, cultuur en omgeving leren je wat goed en fout is. Je hoort: niet aankomen, pas op, kijk uit, niet doen, dat mag niet. Maar gelukkig gaat opvoeding verder dan alleen verbieden. Je krijgt ook mee: dit is belangrijk, hier staan wij voor, hier moet je aandacht aan geven.

Zo ontstaat een eerste moreel raamwerk. Maar wat je als kind meekrijgt, hoeft niet automatisch jouw definitieve innerlijke maatstaf te blijven. Naarmate je ouder wordt, kun je zelf gaan onderzoeken wat je werkelijk onderschrijft en wat je vooral hebt overgenomen.

Hoe weet je of jouw geweten echt van jou is?

Dat is voor mij een belangrijke vraag. Zijn de overtuigingen, normen en waarden waarmee jij jezelf beoordeelt werkelijk van jou? Of zijn ze aangeleerd, aangenomen en geadopteerd zonder dat je ze ooit opnieuw hebt onderzocht? Misschien hoor je nog steeds de stem van jouw vader, moeder, kerk, school of omgeving terwijl je denkt dat jouw eigen geweten spreekt. Dat betekent niet dat alles wat je hebt meegekregen fout is. Veel daarvan kan juist diep bij jou passen. Maar persoonlijke ontwikkeling vraagt wel dat je gaat onderscheiden. Waar sta jij zelf voor? Welke morele overtuiging kun jij werkelijk onderschrijven? En welke overtuiging geeft vooral angst, schuld of schaamte omdat je ooit geleerd hebt dat iets niet mocht? Het artikel over jouw persoonlijke overtuigingen verdiept precies die vraag.

Leerpunt

Voor veel mensen zit daar een belangrijk leerpunt. Je hoeft jouw geweten niet af te schaffen, maar je mag wel onderzoeken waarop het zich baseert. Een volwassen geweten is voor mij iets anders dan blind gehoorzamen aan regels die je ooit hebt meegekregen. Het vraagt dat je verantwoordelijkheid neemt voor jouw eigen morele keuzes.

Daarmee wordt het soms zelfs ingewikkelder. Zolang iemand anders voorschrijft wat goed en fout is, kun je je achter die ander verschuilen. Wanneer je zelf verantwoordelijkheid neemt, kun je niet meer eenvoudig zeggen: 'Zo is het mij geleerd.' Dan moet jij zelf positie innemen.

Gewetensvol en consciëntieus

Soms is er een duidelijke verbinding tussen jouw kwaliteiten en jouw geweten. Denk bijvoorbeeld aan eigenschappen en kwaliteiten als:

• Principieel zijn.
• Gewetensvol en consciëntieus zijn.
• Een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebben.
• Integer willen handelen.
• Autonoom durven denken en kiezen.

Maar ook een sterke kwaliteit kan doorschieten. Wie zeer consciëntieus is, kan zichzelf bijvoorbeeld voortdurend langs een extreem strenge morele meetlat leggen. Gewetensvol leven betekent voor mij daarom niet dat je jezelf bij iedere fout veroordeelt. Het betekent dat je verantwoordelijkheid neemt, reflecteert en bereid bent om waar nodig iets recht te zetten.

Wat vraagt jouw geweten wanneer niemand kijkt?

Misschien wordt jouw geweten juist zichtbaar wanneer er niemand is die jou controleert. Wat doe je als je ermee weg zou kunnen komen? Welke keuze maak je wanneer niemand applaus geeft? Hoe ga je om met macht, geld, verantwoordelijkheid of vertrouwelijke informatie wanneer er geen directe consequentie lijkt te zijn?

Daar komt integriteit dichtbij. Niet alleen zeggen waar je voor staat, maar er ook naar handelen wanneer het je iets kost. Juist dan blijkt of normen en waarden mooie woorden zijn of werkelijk onderdeel van jouw innerlijke basis.

De gewetensvraag

Wat is een gewetensvraag? Dat kan een vraag zijn die iemand jou stelt, een vraag die jij jezelf stelt of een kwestie waarbij van jou gevraagd wordt een standpunt in te nemen. En dan gaat het niet alleen om het juiste antwoord bedenken. Er wordt iets van jou gevraagd. Geef je een sociaal wenselijk antwoord? Pas je je aan de verwachtingen van anderen aan? Neem je de kleur aan van jouw omgeving en maak je jezelf onzichtbaar? Of spreken jouw principes en jouw geweten duidelijke taal?

Gewetensvragen raken aan jouw kern. Ze brengen je bij fundamentele overtuigingen, normen en waarden. Ook wanneer je er om welke reden dan ook voor kiest om die niet uit te spreken, is het belangrijk dat je weet waar je zelf staat. Als je je te vaak aanpast en daar volledig aan gewend raakt, kun je op den duur zelfs het contact verliezen met jouw eigen innerlijke maatstaf. Dan wordt het steeds gemakkelijker om dingen te doen die eigenlijk tegen jouw geweten indruisen. Dat moet je niet willen.

Veelgestelde vragen over jouw geweten

Het geweten raakt aan normen, waarden, overtuigingen en gevoelens. Daardoor ontstaan gemakkelijk vragen over waar het vandaan komt en of jouw innerlijke oordeel altijd betrouwbaar is.

Is jouw geweten hetzelfde als jouw moreel kompas?

Niet helemaal. Jouw moreel kompas gaat breder over de waarden en uitgangspunten die richting geven aan jouw morele keuzes. Jouw geweten is meer de innerlijke beoordeling die je ervaart wanneer jouw concrete gedrag of keuze daarmee overeenkomt of juist botst.

Kan jouw geweten veranderen?

Ja. Opvoeding en omgeving hebben veel invloed op jouw eerste normen en waarden, maar later kun je overtuigingen opnieuw onderzoeken. Daardoor kan jouw morele oordeel zich verdiepen of veranderen zonder dat je daarmee gewetenloos wordt.

Waarom voel je schuld wanneer je tegen jouw geweten ingaat?

Omdat er een verschil ontstaat tussen wat je hebt gedaan en wat jij innerlijk als juist beschouwt. Schuldgevoel kan dan een signaal zijn dat jouw gedrag niet overeenkwam met jouw eigen morele maatstaf.

Kunnen twee mensen allebei naar hun geweten luisteren en toch anders kiezen?

Ja. Mensen kunnen verschillende waarden, overtuigingen, ervaringen en morele afwegingen hebben. Dat betekent dat zij vanuit hun geweten tot verschillende conclusies kunnen komen. Juist daarom kunnen morele vraagstukken zo ingewikkeld zijn.

Is een sterk geweten altijd positief?

Niet automatisch. Een geweten kan ook gevormd zijn door extreem strenge regels, angst of schuld. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar jouw innerlijke oordeel te luisteren, maar ook te onderzoeken waarop dat oordeel gebaseerd is.