home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / dilemma

Zit jij met een dilemma?

Zit jij met een dilemma? Dan heb je wellicht het gevoel dat je klem zit. Je kunt geen kant op. Het vraagstuk waar je voor staat heeft geen oplossing, of in elk geval geen bevredigende oplossing. Je hebt het probleem van alle kanten beredeneerd, je hebt gewikt en gewogen, maar je komt er niet uit. Een dilemma kan zelfs raken aan levenspijn, juist omdat iedere keuze iets lijkt te kosten wat voor jou belangrijk is. In dit artikel probeer ik je wat handvatten aan te reiken.

Waarom voelt een echt dilemma alsof iedere keuze iets kost?

Dat is voor mij precies het verschil tussen een gewone keuze en een echt dilemma. Wanneer de ene mogelijkheid duidelijk goed is en de andere duidelijk verkeerd, is kiezen misschien lastig, maar het dilemma is beperkt. Bij een echt dilemma vertegenwoordigen beide mogelijkheden iets wat voor jou belangrijk is. Wat je ook kiest, je levert ergens iets in.

Je kunt bijvoorbeeld verlangen naar vrijheid en tegelijkertijd behoefte hebben aan zekerheid. Je wilt loyaal blijven aan een ander, maar ook trouw zijn aan jezelf. Je voelt verantwoordelijkheid voor mensen om je heen en merkt tegelijkertijd dat je zelf een grens bereikt. Het probleem is dan niet dat je niet weet wat belangrijk is. Het probleem is juist dat meerdere dingen belangrijk zijn en dat je ze niet allemaal tegelijk kunt dienen.

Soms wordt een dilemma bovendien zwaarder door wat je al langer met je meedraagt. Oude loyaliteiten, verwachtingen, schuldgevoelens of de neiging om altijd verantwoordelijkheid te nemen kunnen meewegen in de keuze van vandaag. Dan helpt het om ook te onderzoeken wat er in jouw persoonlijke rugzak zit. Niet omdat iedere twijfel uit het verleden komt, maar omdat oude bagage een actuele keuze soms ingewikkelder kan maken.

Welke waarden botsen er in jouw dilemma?

Onder een dilemma zit vaak een waardenconflict. Aan de oppervlakte lijkt de vraag misschien te gaan over stoppen met werken, een relatie, een reorganisatie of een andere praktische beslissing. Maar daaronder kunnen heel andere zaken spelen: verantwoordelijkheid, vrijheid, trouw, veiligheid, eerlijkheid, zorg voor anderen, rechtvaardigheid of de behoefte om jezelf niet tekort te doen.

Dat maakt het belangrijk om niet alleen te vragen: wat zijn mijn opties? Vraag jezelf ook af: welke waarde probeer ik met iedere optie te beschermen? Soms wordt daardoor veel duidelijker waarom je er niet uitkomt. Je twijfelt niet noodzakelijk omdat je besluiteloos bent. Je twijfelt omdat twee zaken die voor jou betekenis hebben tegenover elkaar staan.

Waarom bepaalde waarden zo zwaar voor jou wegen, heeft soms ook te maken met wat je onderweg hebt meegemaakt en geleerd. Jouw opvoeding, relaties, ervaringen en keerpunten kunnen invloed hebben op wat jij belangrijk vindt en waarvoor jij je verantwoordelijk voelt. Wie die achtergrond beter wil begrijpen kan ook kijken naar jouw levensverhaal.

Soorten dilemma's

Je kunt allerlei soorten dilemma's onderscheiden. Je kunt een persoonlijk dilemma ervaren, maar bijvoorbeeld ook een moreel, ethisch, maatschappelijk of bedrijfseconomisch dilemma. De vorm verschilt, maar de tweestrijd blijft hetzelfde.

Persoonlijke dilemma's

Persoonlijk kun je voor tal van dilemma's komen te staan. Ik denk aan Henk. Hij is 63 jaar en diep in zijn hart wil hij wel stoppen met zijn werk. Hij kan nog moeilijk meekomen met wat men van hem vraagt of, zoals hij het zelf uitdrukt, 'met al die nieuwe fratsen'. Maar de schoorsteen moet ook roken en dus voelt hij wel dat hij nog even door moet gaan. Aan de ene kant verlangt hij naar rust. Aan de andere kant heeft hij financiële zekerheid nodig. Beide belangen zijn werkelijk.

Morele dilemma's

Een moreel dilemma gaat over jouw geweten. Je voelt tweestrijd rond wat jij als goed of juist ervaart. Ik denk nu aan Jannet. Toen ik haar sprak was ze gehuwd met Marco en samen hadden ze twee kinderen. Maar ze vertelde me dat het tussen haar en Marco niet meer zo fijn was. De liefde verkoelde en heel diep in haar hart kreeg ze liefde voor een andere man. Ze wist dat als ze dat zou vertellen, haar huwelijk op de klippen zou kunnen lopen. En dat wilde ze beslist niet. Ze wilde haar kinderen dat niet aandoen. Maar Jannet wist ook dat het zo niet door kon gaan.

Ethische dilemma's

Ethische dilemma's zorgen ook voor tweestrijd. Ik weet nog dat Henk en Klazien op hoge leeftijd de predikant uitnodigden om hem te vertellen dat ze tegen actieve levensbeëindiging waren. Ook de huisarts werd op de hoogte gesteld van hun standpunt. Maar toen werd Klazien ziek en kreeg zij kanker. Ze had hevige pijn. Henk kon het niet aanzien. Zijn vrouw had enorme pijn en hij had het idee dat hij het in stand hield. Maar hij geloofde ook dat hij niet mocht ingrijpen. Voel je hoe zwaar dit is?

Politieke of maatschappelijke dilemma's

Het waardenconflict speelt uiteraard in hoge mate in de politiek. Denk eens aan de beslissing uit de coronatijd om een lockdown in te stellen. Enerzijds had de overheid er alle belang bij dat er zo min mogelijk economische en maatschappelijke schade zou ontstaan. Anderzijds wilde men de druk op de zorg verminderen. Jij en ik kunnen daar van alles van vinden en wellicht doen we dat ook. Maar kunnen we het er ook over eens zijn dat hier verschillende belangen tegenover elkaar stonden?

Bedrijfseconomische dilemma's

Ik denk ook aan bedrijfseconomische dilemma's. Stel, je komt in een economische dip en eigenlijk moet je krimpen en reorganiseren. Maar je voelt je verantwoordelijk voor jouw personeel. Je weet: als je die 15 medewerkers niet ontslaat, komen die 75 anderen in gevaar. Maar diep in je hart wil je die 15 mensen niet ontslaan. Welke verantwoordelijkheid weegt dan het zwaarst?

Duivelse dilemma's

Een duivels dilemma is taal voor: 'dit is het ergste en meest ingewikkelde dilemma dat je je kunt bedenken'. Ik schreef dit oorspronkelijk in het jaar waarin de oorlog tussen Rusland en Oekraïne uitbrak. Enerzijds kun je zeggen: grijp in en laat niet toe dat een volk wordt aangevallen. Anderzijds kan rechtstreeks militair ingrijpen door de NAVO het risico op een veel groter internationaal conflict vergroten. Voor leiders die zulke beslissingen moeten nemen kan dat een duivels dilemma zijn.

Dilemma's vragen communicatie

Als er iets is wat om communicatie vraagt, dan is dat het dilemma. Je maakt uiteindelijk een keuze en je weet dat die keuze zeer te betwisten is en waarschijnlijk ook betwist zal worden. Juist daarom is uitleg nodig. Verstop je niet en verschuil je niet. Je kunt iemand raken of pijn doen door de keuze die je maakt. Maar geloof van mij één ding: wanneer je niet communiceert, kan dat minstens zoveel pijn veroorzaken.

Vertel daarom niet alleen welke keuze je hebt gemaakt, maar indien mogelijk ook welke belangen je hebt afgewogen. Mensen hoeven jouw besluit niet automatisch goed te vinden om te kunnen begrijpen hoe je ertoe bent gekomen.

Dilemma's vragen ook om respect

Ik schrijf menigmaal dat respect en respecteren een actieve bezigheid is. Het is een werkwoord. Bij een dilemma kan het betekenen dat je zegt: 'Ik begrijp jouw keuze en standpunt. Ik heb moeite om me daarmee te verenigen en toch respecteer ik jouw keuze.' Weet je, dat is geen Cup-a-Soup die je in één minuut warm maakt.

Respect betekent niet automatisch dat je het eens bent met de ander. Juist bij moeilijke dilemma's kan verschil van inzicht blijven bestaan. Dan zit de uitdaging soms niet meer in elkaar overtuigen, maar in verdragen dat de ander vanuit andere waarden tot een andere afweging komt.

Water bij de wijn: helpt dat?

Tja, nu sta ik voor een dilemma. Helpt een beetje water bij de wijn? Neem het toch niet zo nauw, zou je kunnen zeggen. Je bent ook altijd op de millimeter nauwkeurig als het over normen gaat. Dat klopt misschien wel. Als de rekkelijken te rekkelijk zijn, heb je de preciezen nodig. En als de preciezen te precies zijn, heb je de rekkelijken nodig. Dat zei een inmiddels overleden goede vriend van mij altijd.

Maar een compromis is niet automatisch de oplossing van ieder dilemma. Soms kun je belangen inderdaad met elkaar verbinden en ontstaat er een tussenweg. Soms maak je door voortdurend water bij de wijn te doen beide mogelijkheden juist onherkenbaar. Water bij de wijn kan de wijn onsmakelijk maken en het water onherkenbaar.

Hoe maak je een keuze als er geen perfecte oplossing is?

Logisch redeneren alleen helpt je niet altijd bij het oplossen van een dilemma. Natuurlijk moet je feiten verzamelen en consequenties onderzoeken. Maar wanneer twee belangrijke waarden tegenover elkaar staan, kun je blijven rekenen zonder dat er vanzelf een antwoord uitrolt. Uiteindelijk komt er een moment waarop je moet bepalen welk belang voor jou in deze situatie het zwaarst weegt.

Dat betekent ook dat je moet verdragen dat een keuze consequenties heeft. Misschien stel je iemand teleur. Misschien lever je zekerheid in. Misschien moet je afscheid nemen van iets waar je aan gehecht bent. Een goede keuze is bij een dilemma daarom niet noodzakelijk een keuze die prettig voelt. Het kan de keuze zijn waarvan je, ondanks de nadelen, bereid bent de consequenties te dragen.

Vraag jezelf daarom af: waar wil ik verantwoordelijkheid voor nemen? Welke waarde wil ik in deze situatie het zwaarst laten wegen? En met welke consequentie kan ik uiteindelijk het beste leven? Dat zijn andere vragen dan: hoe zorg ik ervoor dat niemand last heeft van mijn beslissing?

Let er ook op dat angst voor een bepaalde uitkomst jouw gedrag kan gaan sturen. Wanneer je bijvoorbeeld zo bang bent om afgewezen te worden dat je jezelf niet meer uitspreekt, kan jouw verwachting invloed krijgen op wat er uiteindelijk gebeurt. Op die manier kan een self-fulfilling prophecy onderdeel worden van de keuze waar je voor staat.

En vergeet niet: niet kiezen kan eveneens gevolgen hebben. Wanneer je maanden of jaren in dezelfde patstelling blijft staan, laat je de situatie feitelijk voortbestaan. Ook dat is een uitkomst. Je hoeft jezelf dus niet overhaast tot een besluit te dwingen, maar eindeloos uitstellen maakt het dilemma niet automatisch kleiner.

Wanneer heb je last van een dilemma?

De volgende vragen kunnen helpen om te zien waarom je blijft vastlopen:

• Wil je eigenlijk de kool en de geit sparen?
• Vind je het moeilijk om verlies of een nadeel te accepteren?
• Voel je je onzeker of kwetsbaar bij de consequenties van jouw keuze?
• Heb je een probleem of verantwoordelijkheid van iemand anders op jouw nek gekregen?
• Heb je helder welke waarden en belangen voor jou werkelijk belangrijk zijn?
• Speelt jouw geweten sterk op bij de keuze waar je voor staat?

Het gaat er niet om dat je met deze vragen ineens het perfecte antwoord vindt. Ze kunnen wel zichtbaar maken waarom je vastzit en waar de werkelijke tweestrijd zit.

Veelgestelde vragen over dilemma's

Deze vragen gaan over situaties waarin je wel moet kiezen, maar geen enkele mogelijkheid helemaal goed voelt.

Is ieder moeilijk besluit een dilemma?

Nee. Een besluit kan ingewikkeld zijn omdat je onvoldoende informatie hebt of omdat je bang bent om een verkeerde keuze te maken. Bij een echt dilemma staan belangen, waarden of behoeften tegenover elkaar die je allebei belangrijk vindt.

Is niet kiezen ook een keuze?

Niet altijd bewust, maar niet kiezen heeft wel gevolgen. Wanneer je een situatie laat voortbestaan omdat je geen besluit neemt, accepteer je voorlopig ook wat die bestaande situatie met zich meebrengt.

Waarom kost een dilemma zoveel energie?

Omdat je hoofd telkens opnieuw probeert een oplossing te vinden waarbij je niets hoeft te verliezen. Wanneer die mogelijkheid niet bestaat, blijf je gemakkelijk dezelfde argumenten herhalen. Dat voortdurende wikken en wegen kan veel energie kosten.

Kan iemand anders mijn dilemma voor mij oplossen?

Een ander kan vragen stellen, meedenken en andere perspectieven laten zien. Maar wanneer het werkelijk jouw waarden, behoeften en verantwoordelijkheid betreft, zul je uiteindelijk zelf moeten bepalen welke consequenties je bereid bent te dragen.

Betekent twijfel na een keuze dat je verkeerd hebt gekozen?

Nee. Bij een dilemma verdwijnt de waarde van de niet-gekozen mogelijkheid niet ineens. Je kunt daarom achter jouw besluit staan en tegelijkertijd verdriet, twijfel of spijt voelen over wat je hebt moeten loslaten.