home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / double bind werk

Double bind op het werk: je kunt het nooit goed doen

Als je initiatief neemt, bemoei je je overal mee. Neem je geen initiatief, dan toon je te weinig verantwoordelijkheid. Spreek je je uit, dan ben je lastig of te kritisch. Houd je je mond, dan communiceer je niet. En wanneer je uiteindelijk een grens stelt, kan juist die grens worden gebruikt als bewijs dat jij niet wilt meewerken. Misschien heb je inmiddels van alles geprobeerd. Meer uitleggen, minder uitleggen, zorgvuldiger formuleren, even wachten voordat je reageert of precies doen wat er van je wordt gevraagd. Toch lijkt het achteraf steeds weer niet goed te zijn.

Dat kan je behoorlijk aan jezelf laten twijfelen. Want wanneer iedere keuze verkeerd lijkt uit te pakken, ga je vanzelf zoeken naar de juiste keuze. En wanneer je die maar niet vindt, komt er gemakkelijk een andere gedachte bij: misschien ligt het aan mij. Dat is wat een double bind zo ontregelend kan maken. Het is een patroon dat kan voorkomen bij macht en manipulatie in organisaties, juist omdat je steeds minder op jouw eigen oordeel durft te vertrouwen.

Wat is een double bind op het werk?

Bij een double bind krijg je twee verwachtingen of boodschappen die nauwelijks met elkaar te verenigen zijn, terwijl je toch geacht wordt eraan te voldoen. Ik zou het eenvoudiger zeggen: je wordt klemgezet. Je moet zelfstandig zijn, maar belangrijke beslissingen mag je niet zelf nemen. Je moet verantwoordelijkheid nemen, maar wanneer je dat doet treed je buiten jouw rol. Je moet open communiceren, maar zodra je eerlijk vertelt wat je ziet of ervaart, wordt juist jouw openheid het probleem.

Dat betekent niet dat iedere tegenstrijdige boodschap meteen manipulatie is. Mensen communiceren soms onduidelijk, leidinggevenden spreken zichzelf tegen en verwachtingen kunnen veranderen. Dat gebeurt. Voor mij wordt het een ander verhaal wanneer hetzelfde patroon steeds terugkomt, jij nauwelijks nog een goede uitweg hebt en jouw keuze achteraf opnieuw negatief kan worden uitgelegd. De belangrijkste vraag is dan misschien wel: krijg jij eigenlijk nog een eerlijke mogelijkheid om het goed te doen?

Wat je ook kiest het kan tegen je worden gebruikt

In een van mijn coachtrajecten zag ik een medewerker die al lange tijd veel verantwoordelijkheid droeg. Zij had verschillende keren aangegeven dat bepaalde werkzaamheden eigenlijk niet bij haar functie hoorden en dat de hoeveelheid werk te groot werd. Bleef zij die taken uitvoeren, dan ging zij steeds verder over haar eigen grens. Legde zij de werkzaamheden terug bij haar manager, dan bleef een reactie soms uit en bleef het probleem gewoon liggen. Wat doe je dan? Pak je het toch maar weer op, dan raak je verder overbelast. Laat je het liggen, dan kan later de vraag komen waarom jij er niets mee hebt gedaan.

In dezelfde situatie werd tijdens haar vakantie een overleg ingepland. Ze kon het overleg laten doorgaan en daarmee haar eigen grens opnieuw opzijzetten. Ze kon het ook annuleren omdat ze vakantie had. Ze annuleerde. Vervolgens werd juist die annulering onderdeel van het verwijt. Omdat zij het overleg had afgezegd, zou bepaalde informatie dan maar op een andere manier worden gedeeld. Dan zou ik mezelf toch een heel eenvoudige vraag stellen: wat had zij precies moeten doen om het goed te doen?

Wanneer iedere route achteraf tegen jou gebruikt kan worden, hoeft het probleem niet in jouw keuze te zitten. Het kan ook zitten in de situatie waarin jij gedwongen wordt te kiezen.

Je mag grenzen stellen zolang jouw grens niemand hindert

Een double bind zie je vaak rondom grenzen stellen. Organisaties vertellen medewerkers dat zij goed voor zichzelf moeten zorgen, verantwoordelijkheid moeten nemen voor hun inzetbaarheid en tijdig moeten aangeven wanneer iets te veel wordt. Prima verhaal. Maar interessant wordt het natuurlijk pas wanneer jij daadwerkelijk zegt dat iets niet meer gaat.

Je geeft aan dat de hoeveelheid werk niet haalbaar is en krijgt te horen dat iedereen het druk heeft en dat enige flexibiliteit toch wel verwacht mag worden. Je zegt dat je een bepaalde taak niet meer kunt dragen en ineens staat jouw betrokkenheid bij het team ter discussie. Je mag dus blijkbaar jouw grens aangeven, zolang die grens maar niet lastig wordt voor iemand anders.

Hetzelfde gebeurt in kleinere situaties. Je mag nee zeggen, maar na jouw nee volgt een verhoor waarom. Je mag kritisch zijn, zolang jouw kritiek niet echt schuurt. Je mag jouw mening geven, zolang jouw mening ongeveer overeenkomt met wat men wilde horen. Dan is er formeel misschien ruimte, maar in de praktijk wordt die ruimte behoorlijk klein.

Spreek je je uit dan ben je lastig en zwijg je dan communiceer je niet

Een andere double bind zie ik bij mensen die steeds voorzichtiger worden in wat ze zeggen. Ze merken dat hun kritische opmerkingen verkeerd vallen en gaan zich daarom inhouden. Dat voelt op dat moment misschien als de verstandigste keuze. Je wilt niet ieder gesprek opnieuw gedoe en dus denk je: laat maar. Maar wanneer je jezelf steeds verder terugtrekt, kan vervolgens het verwijt komen dat je te weinig zichtbaar bent, niet communiceert of dat anderen niet weten wat ze aan je hebben.

Dan heb je dus eerst geleerd dat spreken risico oplevert en krijg je vervolgens kritiek omdat je zwijgt. Wanneer dit lang genoeg duurt, ga je gesprekken vooraf volledig in jouw hoofd voeren. Wat kan ik zeggen? Wat kan ik beter niet zeggen? Hoe zal dit worden uitgelegd? Kan dit later tegen mij worden gebruikt? Dan ben je niet meer vrij aan het communiceren. Je bent jezelf aan het beschermen.

Meewerken is blijkbaar hetzelfde als gehoorzamen

Ook het woord samenwerking kan in een double bind terechtkomen. Je werkt mee aan een voorstel, maar niet precies op de manier die iemand anders voor ogen had en dus heet het dat je niet wilt meewerken. Je komt met een alternatief dat voor jouw functie beter werkt, maar jouw alternatief wordt gezien als verzet. Of iets wordt achteraf een gezamenlijke afspraak genoemd terwijl jij die afspraak nooit als gezamenlijk hebt ervaren.

Dat laatste vind ik belangrijk. Een afspraak maak je samen. Een regel kan natuurlijk eenzijdig worden opgelegd, maar noem het dan een regel. Wanneer er zogenaamd onderhandelingsruimte is terwijl uiteindelijk alleen instemming wordt geaccepteerd, blijft er weinig over van volwassen samenwerking. Dan moet je niet alleen naar jouw bereidheid tot samenwerken kijken, maar ook naar de ruimte die jij daadwerkelijk kreeg.

Een machtsverschil maakt de klem veel sterker

Bij een collega kun je soms vrij gemakkelijk zeggen: volgens mij vraag je nu twee dingen van mij die niet tegelijk kunnen. Bij een leidinggevende kan dat heel anders voelen. Die leidinggevende beoordeelt jou, heeft invloed op jouw positie en kan bepalen welke informatie over jou verder de organisatie in gaat. Dan ontstaat naast verwarring ook angst voor de mogelijke gevolgen van jouw keuze.

Ik hoor mensen dan scenario’s aflopen. Als ik dit zeg, wat komt er dan in mijn dossier? Als ik niet naar dat gesprek ga, wat wordt daarvan gemaakt? Als ik wel ga, waar word ik dan in meegenomen? Als ik mij verdedig, ben ik defensief. Als ik niet reageer, wordt mijn stilte misschien tegen mij gebruikt. Je bent dan niet meer bezig met de vraag wat een goede professionele reactie is. Je probeert vooral te voorspellen welke keuze het minste gevaar oplevert.

Waarom ga je juist nog harder je best doen?

Wat mij opvalt, is dat veel mensen in zo’n situatie aanvankelijk niet minder maar juist meer hun best gaan doen. Dat begrijp ik ook. Wanneer jij denkt dat ergens een goede reactie moet bestaan, ga je daarnaar zoeken. Je formuleert zorgvuldiger, houdt meer rekening met de ander, denkt langer na voordat je reageert en probeert steeds beter te begrijpen wat er precies van je wordt verwacht.

Vooral wanneer je loyaal bent, harmonie belangrijk vindt of een sterk verantwoordelijkheidsgevoel hebt, kun je daarin ver gaan. Je houdt rekening met het belang van jouw leidinggevende, collega’s, het team en de organisatie. Ondertussen schuift jouw eigen belang steeds verder naar achteren en kun je zelfs in pleasegedrag terechtkomen. Je hoopt dat het rustig wordt wanneer jij het nog net iets beter doet.

Maar daar zit nu juist het probleem. Een echte double bind laat zich niet oplossen doordat jij de perfecte reactie vindt. Wanneer zowel initiatief nemen als afwachten tegen jou kan worden gebruikt, bestaat die perfecte reactie misschien helemaal niet.

Op een gegeven moment vertrouw je jezelf niet meer

Dit vind ik het ernstigste gevolg. Wanneer een double bind incidenteel voorkomt, is het vooral irritant en verwarrend. Wanneer je er langdurig aan wordt blootgesteld, zeker binnen een ongelijke machtsrelatie, kan het jouw vertrouwen in jezelf aantasten. Je gaat niet alleen twijfelen aan wat je doet, maar ook aan wat je ziet, voelt en onthoudt.

Had ik toch moeten gaan? Was mijn reactie inderdaad te fel? Had ik langer moeten wachten? Had ik mijn grens vriendelijker moeten formuleren? Had ik meer begrip moeten tonen? Dat zijn op zichzelf gezonde reflectievragen. Maar wanneer jij iedere situatie opnieuw volledig bij jezelf onderzoekt terwijl de tegenstrijdige situatie zelf buiten beeld blijft, kan zelfreflectie langzaam omslaan in zelftwijfel.

Eerst denk je: er klopt hier iets niet. Later wordt dat: misschien heb ik het verkeerd gezien. Uiteindelijk kun je zover komen dat je jouw eigen professionele oordeel nauwelijks nog vertrouwt. En dan heeft het patroon zich van buiten naar binnen verplaatst.

Het werk zit daarna ook nog in je hoofd

Op een gegeven moment hoeft iemand niet eens meer daadwerkelijk iets te zeggen. Jij voert de gesprekken vooraf al in jouw hoofd. Als ik dit zeg, gebeurt waarschijnlijk dat. Als ik bezwaar maak, krijg ik vermoedelijk die reactie. Wanneer ik zus doe, zullen ze mij wel zo zien. Je probeert vooraf alle mogelijkheden af te dekken zodat je niet opnieuw de verkeerde keuze maakt.

Dat kost enorm veel energie. Je doet niet alleen jouw werk, je speelt tegelijkertijd een sociaal schaakspel. Je bereidt gesprekken voor, leest mails drie keer, denkt achteraf opnieuw na over ieder woord en probeert vooruit te voorspellen wat jouw reactie kan veroorzaken. Wanneer daar structurele werkdruk bij komt, kan dit bijdragen aan overbelasting. Je kunt uiteindelijk zo druk worden met het vermijden van de verkeerde keuze dat je nauwelijks nog weet wat jij zelf wilt.

Double bind komt zelden helemaal alleen

Een double bind kan samengaan met andere manipulatieve patronen. Zo kan er schuldverschuiving op het werk ontstaan wanneer jij eerst twee onmogelijke keuzes krijgt en vervolgens verantwoordelijk wordt gemaakt voor de uitkomst van jouw keuze. Daarmee verdwijnt de onmogelijke constructie uit beeld en ligt het probleem ineens weer bij jou.

Ook kan er sprake zijn van gaslighting wanneer achteraf wordt ontkend wat eerder van jou werd verwacht en jij daardoor aan jouw eigen herinnering of waarneming gaat twijfelen. En loopt de ene tegenstrijdige boodschap via jouw leidinggevende en de andere via een collega, dan kan ook triangulatie op het werk een rol spelen. De mist wordt dan steeds dikker.

Hoe herken je dat niet jouw keuze maar de constructie het probleem is?

Kijk vooral naar herhaling. Eén onduidelijke boodschap zegt weinig. Interessanter wordt het wanneer je steeds opnieuw merkt dat twee verwachtingen nauwelijks samen uitvoerbaar zijn en de norm achteraf lijkt mee te bewegen met wat jij hebt gekozen. Je vraagt wat er dan wel van je verwacht wordt, maar krijgt geen helder antwoord. Jouw reactie wordt uitgebreid beoordeeld terwijl de tegenstrijdigheid zelf buiten gesprek blijft.

• Je krijgt verwachtingen die nauwelijks tegelijkertijd uitvoerbaar zijn.
• De norm lijkt achteraf te veranderen afhankelijk van jouw keuze.
• Je krijgt geen helder antwoord op de vraag wat dan wel de goede keuze was.
• Jouw reactie wordt beoordeeld terwijl de tegenstrijdigheid zelf niet wordt besproken.
• Je besteedt steeds meer tijd aan het voorspellen van mogelijke gevolgen.
• Je hebt het gevoel dat je jezelf moet verdedigen ongeacht wat je kiest.

Vooral deze vraag vind ik belangrijk: kan iemand vooraf helder vertellen wat er van jou verwacht wordt en blijft die verwachting achteraf hetzelfde? Wanneer dat structureel niet lukt, zou ik niet alleen meer naar jouw eigen reactie kijken.

Maak de tegenstrijdigheid zichtbaar

Wanneer je een double bind vermoedt, hoef je niet meteen tegen iemand te zeggen dat hij jou manipuleert. Daar schiet je meestal weinig mee op. Leg liever de twee boodschappen rustig naast elkaar. Van mij wordt verwacht dat ik zelfstandig handel, maar wanneer ik zelfstandig handel krijg ik te horen dat ik eerst had moeten overleggen. Hoe verhouden die twee verwachtingen zich tot elkaar? Of: mij is gevraagd mijn grenzen tijdig aan te geven, maar nu ik dat doe wordt mijn grens uitgelegd als gebrek aan samenwerking. Wat wordt er dan precies van mij verwacht?

Daarmee leg je het probleem terug waar het hoort: bij de tegenstrijdigheid. Dat betekent niet dat de ander die vervolgens ook zal erkennen. Maar zelfs wanneer dat niet gebeurt, kan het voor jou belangrijk zijn om zelf wel te zien wat er gebeurt. Zolang jij namelijk gelooft dat ergens nog een perfecte reactie verstopt zit, blijf je zoeken.

Stop met zoeken naar de perfecte reactie

Dit is misschien het belangrijkste. Wanneer jij werkelijk met een double bind te maken hebt, bestaat er soms geen antwoord waarmee de ander tevreden zal zijn. Dat is nu juist het kenmerk van de situatie. Je kunt eindeloos sleutelen aan jouw woorden, toon, timing en gedrag, maar daarmee maak je tegenstrijdige verwachtingen niet ineens logisch.

Natuurlijk kun je werken aan jouw communicatie. Je kunt leren om duidelijker te spreken, beter jouw grenzen te bewaken en niet vanuit boosheid te reageren. Daar ben ik groot voorstander van. Maar persoonlijke ontwikkeling is niet bedoeld om jezelf passend te maken in een situatie die niet klopt. Wanneer jouw nee verkeerd is en jouw ja ook, moet je niet alleen onderzoeken hoe jij beter nee of ja kunt zeggen. Je mag ook onderzoeken waarom beide antwoorden tegen jou worden gebruikt.

Terug naar wat jij zelf weet

Een double bind trekt je gemakkelijk jouw hoofd in. Je analyseert, voorspelt en probeert alle scenario’s vooruit te bedenken. Toch ligt jouw houvast vaak in een paar veel eenvoudigere vragen. Wat is feitelijk afgesproken? Wat is jouw verantwoordelijkheid? Welke bevoegdheid heb jij? Waar ligt jouw grens? Wat werd eerder tegen jou gezegd en wat wordt nu van jou gevraagd?

Je hoeft jezelf daarbij niet onmiddellijk te verdedigen. Soms is het voldoende om de tegenstrijdigheid te zien en niet automatisch verantwoordelijkheid te nemen voor het feit dat die tegenstrijdigheid bestaat. Misschien hoef jij niet nog beter te leren kiezen. Misschien moet je eerst erkennen dat je in een situatie bent terechtgekomen waarin je nauwelijks een eerlijke keuze kreeg.

Samengevat

Bij een double bind op het werk krijg je tegenstrijdige verwachtingen waardoor vrijwel iedere keuze verkeerd kan worden uitgelegd. Je moet initiatief nemen maar niet te veel, grenzen stellen maar alleen wanneer die geen probleem veroorzaken en open communiceren zolang jouw boodschap niet te kritisch wordt. Wanneer dat structureel gebeurt, kun je steeds harder gaan zoeken naar de perfecte reactie en uiteindelijk vooral aan jezelf gaan twijfelen.

Kijk daarom niet alleen naar jouw keuze, maar ook naar de constructie waarin je moest kiezen. Leg tegenstrijdige verwachtingen naast elkaar, houd vast aan feiten, verantwoordelijkheden, bevoegdheden en jouw eigen grenzen. Want wanneer je het werkelijk nooit goed kunt doen, is het verstandig om niet automatisch te concluderen dat jij degene bent die het steeds verkeerd doet.

Veelgestelde vragen over double bind op het werk

Een double bind is juist zo lastig omdat beide keuzes op zichzelf heel redelijk kunnen lijken en je vaak pas achteraf merkt dat je eigenlijk geen goede uitweg kreeg. Deze vijf vragen helpen om het patroon scherper te krijgen.

Wat betekent double bind op het werk?

Bij een double bind krijg je tegenstrijdige verwachtingen waarbij vrijwel iedere keuze verkeerd kan uitpakken. Je moet bijvoorbeeld initiatief tonen, maar krijgt vervolgens kritiek omdat je zelfstandig hebt gehandeld. Het gaat vooral om het terugkerende patroon waarin nauwelijks een goede uitweg bestaat.

Is iedere tegenstrijdige boodschap een double bind?

Nee. Mensen communiceren soms onduidelijk en verwachtingen kunnen veranderen. Kijk daarom vooral naar herhaling, machtsverschil en de vraag of jij werkelijk een redelijke mogelijkheid krijgt om aan een duidelijke verwachting te voldoen.

Wat doet een double bind met je?

Wanneer het patroon lang duurt, kun je onzeker worden, jezelf steeds meer inhouden en veel tijd besteden aan het voorspellen van mogelijke gevolgen. Je kunt uiteindelijk minder op jouw eigen oordeel vertrouwen omdat je voortdurend probeert te voorkomen dat jouw volgende keuze weer verkeerd wordt uitgelegd.

Wat is het verschil tussen double bind en gaslighting?

Bij een double bind zit je klem tussen tegenstrijdige verwachtingen. Bij gaslighting raakt jouw vertrouwen in jouw eigen waarneming of herinnering ondermijnd. Beide patronen kunnen wel samengaan, bijvoorbeeld wanneer achteraf wordt ontkend wat eerder van jou werd verwacht.

Hoe ga je om met een double bind door een leidinggevende?

Probeer de tegenstrijdige verwachtingen concreet naast elkaar te zetten en vraag wat jouw verantwoordelijkheid, bevoegdheid en speelruimte werkelijk zijn. Houd vast aan wat eerder is afgesproken en blijf jouw grenzen serieus nemen. Je hoeft niet eindeloos naar de perfecte reactie te zoeken wanneer iedere reactie achteraf opnieuw tegen jou kan worden gebruikt.