home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / systemisch coachen

Systemisch coachen

Systemisch coachen kijkt niet alleen naar jou als individu, maar ook naar de systemen waarvan jij deel uitmaakt. Je familie is daarvan het meest oorspronkelijke systeem. Daar kreeg je jouw eerste plek, daar ontstonden verbindingen en loyaliteiten en daar deed je ervaringen op die van invloed kunnen zijn op hoe jij vandaag omgaat met relaties, grenzen, verantwoordelijkheid, conflicten en gevoelens. Binnen life coaching gaat systemisch coachen daarom over de vraag wat jij in jouw persoonlijke leven tegenkomt en welke patronen uit jouw omgeving daarin mogelijk meespelen. Een familieopstelling is een bekende manier om zulke patronen zichtbaar te maken, maar systemisch kijken is breder dan alleen een familieopstelling.

Je meest basale en oorspronkelijke systeem is jouw familie. Een deel van jouw overtuigingen, gedragspatronen, copingmechanismen en overlevingsstrategieën kan samenhangen met ervaringen die je daar hebt opgedaan. Misschien leerde je vroeg dat je vooral rustig moest blijven wanneer er spanning ontstond, dat jij verantwoordelijk was voor de sfeer thuis, dat bepaalde onderwerpen niet besproken mochten worden of dat je waardering kreeg wanneer jij vooral goed voor anderen zorgde. Zo'n patroon kan ooit heel functioneel zijn geweest en je later behoorlijk in de weg zitten.

Wanneer kan systemisch coachen iets zichtbaar maken?

Systemisch coachen kan interessant zijn wanneer je merkt dat bepaalde problemen steeds opnieuw terugkomen en je niet goed begrijpt waarom. Je neemt je voor om het anders te doen, maar belandt toch in dezelfde soort relatie, voelt je opnieuw verantwoordelijk voor anderen of merkt dat je bij bepaalde mensen ineens weer dat kleine jongetje of meisje van vroeger bent. Het gaat bijvoorbeeld om situaties waarin:

• Je steeds dezelfde conflicten in relaties ervaart.
• Je moeite hebt met het stellen of bewaken van grenzen.
• Je je snel verantwoordelijk voelt voor het welzijn van anderen.
• Schuld of schaamte een grote rol in jouw leven speelt.
• Je moeilijk voor jezelf kunt kiezen.
• Je het gevoel hebt dat je niet echt jezelf kunt zijn.
• Je vaak bang bent om mensen teleur te stellen of kwijt te raken.
• Je moeite hebt om langdurige of gelijkwaardige relaties aan te gaan.
• Je steeds terugvalt in pleasen, vermijden, overpresteren of aanpassen.
• Je je binnen jouw familie niet gezien, gehoord of werkelijk verbonden voelt.
• Je merkt dat oude gebeurtenissen nog steeds invloed hebben op jouw huidige leven.
• Je het gevoel hebt vast te zitten in een patroon dat je met alleen begrijpen niet doorbreekt.

Dat ligt toch aan jezelf?

Ja, zul je misschien zeggen: maar uiteindelijk ligt het toch aan jezelf en moet je toch zelf veranderen? Zeker. Jij kunt jouw vader, moeder, broer, zus of overleden opa niet alsnog veranderen en je kunt het verleden niet opnieuw schrijven. Maar jij was en bent wel onderdeel van systemen die jou hebben beïnvloed. Alleen naar jezelf kijken kan daardoor soms te beperkt zijn. Stel dat jij altijd hebt geleerd om spanningen te dempen omdat thuis ruzie onmiddellijk uit de hand liep. Dan kun je vandaag zeggen: ik moet assertiever worden. Dat kan kloppen. Maar wanneer je niet begrijpt waarom jouw hele systeem van binnen op alarm slaat zodra er onenigheid ontstaat, blijft assertiviteit misschien een kunstje dat je probeert uit te voeren terwijl alles in jou roept dat je vooral de vrede moet bewaren. Systemisch kijken maakt de context zichtbaar waarin jouw reactie ooit logisch werd.

Wat kan een systeem verstoren?

Een systeem hoeft helemaal niet perfect te zijn om gezond te functioneren. In iedere familie zijn conflicten, teleurstellingen, verdriet en gebeurtenissen waar mensen verschillend mee omgaan. Problemen ontstaan vooral wanneer belangrijke zaken geen plek krijgen. Iemand wordt buitengesloten of doodgezwegen, er wordt geen afscheid genomen, een geheim bepaalt jarenlang de sfeer, conflicten mogen niet worden uitgesproken of één gezinslid krijgt de rol van zondebok. Ook verslaving, verlies, langdurige ziekte, trauma, scheiding, geweld of emotionele afwezigheid kunnen gevolgen hebben voor alle mensen die deel uitmaken van het systeem.

• Er wordt geen goed afscheid genomen van een persoon of situatie.
• Iemand wordt buitengesloten, vergeten of doodgezwegen.
• Conflicten en geschillen blijven onbesproken.
• Belangrijke gebeurtenissen worden verdrongen of genegeerd.
• Emoties en gevoelens mogen onvoldoende worden geuit.
• Familiegeheimen of onwaarheden worden in stand gehouden.
• Verantwoordelijkheden komen bij de verkeerde persoon terecht.
• Een kind krijgt bijvoorbeeld taken of verantwoordelijkheden die bij een ouder horen.
• Er ontstaan loyaliteitsconflicten tussen familieleden.
• Taboes maken eerlijk contact vrijwel onmogelijk.
• Oude pijn blijft aanwezig terwijl iedereen doet alsof er niets aan de hand is.

Zo'n verstoring hoeft niet te betekenen dat iedereen daar op dezelfde manier last van krijgt. De één gaat hard werken en presteren, de ander wordt de vredestichter, een derde trekt zich terug en nummer vier wordt degene die steeds in conflict komt. Juist daarom kijkt een systemische coach niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar de plaats die dat gedrag binnen het geheel heeft gekregen.

Wat je familie niet bespreekt, kan toch invloed hebben

Dat is een belangrijk uitgangspunt bij systemisch kijken. Iets hoeft niet dagelijks besproken te worden om aanwezig te zijn. Sterker nog: juist waar families krampachtig niet over spreken, kun je soms veel spanning voelen. Kinderen merken vaak meer dan volwassenen denken. Ze zien verdriet, spanning, schaamte of angst zonder dat ze begrijpen waar het vandaan komt. Vervolgens maken ze daar hun eigen verhaal van. Misschien denken ze dat zij lastig zijn, dat zij beter hun best moeten doen of dat het hun taak is om moeder gelukkig te houden. Later noemen we dat misschien een patroon van pleasen of oververantwoordelijkheid, maar ooit was het een manier om met de wereld van thuis om te gaan.

Systemisch kijken: van klacht naar patroon

Systemisch kijken betekent dat je een situatie niet geïsoleerd bekijkt, maar vanuit het bredere geheel waartoe die behoort. Je onderzoekt verbindingen en relaties, onderlinge afhankelijkheid, terugkerende patronen en de geschiedenis van het systeem. Stel dat jij zegt: ‘Ik kan geen nee zeggen tegen mijn moeder.’ Dan kun je natuurlijk oefenen met het woord nee. Systemisch kijken stelt daarnaast vragen als: welke positie had jij vroeger tegenover jouw moeder? Wat gebeurde er wanneer jij voor jezelf koos? Was zij afhankelijk van jou? Voelde jij je schuldig wanneer zij verdrietig was? Welke rol speelde jouw vader? Was jij misschien degene die de rust in huis moest bewaren? Zo verandert een losse klacht in een patroon dat beter te begrijpen wordt.

Hetzelfde kan gelden voor relaties. Misschien kies je steeds voor partners voor wie jij moet zorgen, raak je verstrikt in dezelfde conflicten of voel je je onmiddellijk schuldig zodra de ander teleurgesteld reageert. Dan gaat de vraag niet alleen over jouw huidige partner. Je kunt onderzoeken of deze dynamiek je op een bepaalde manier bekend voorkomt. Niet omdat je hele leven door jouw jeugd bepaald zou zijn, maar omdat oude relationele ervaringen mee kunnen kleuren hoe jij vandaag reageert.

Iedereen hoort erbij en iedereen heeft een plek

Binnen systemisch werk wordt veel aandacht besteed aan erbij horen, de plaats die iemand inneemt en het evenwicht tussen geven en ontvangen. Problemen kunnen ontstaan wanneer mensen geen plek mogen hebben, wanneer kinderen structureel verantwoordelijkheden van volwassenen overnemen of wanneer er een langdurige onbalans ontstaat waarin één persoon alleen maar geeft en een ander hoofdzakelijk ontvangt. Dat betekent niet dat een familie ooit volledig in evenwicht is. Soms heeft iemand tijdelijk veel meer zorg nodig. Het gaat erom of rollen en verantwoordelijkheden op den duur zo vast komen te zitten dat mensen zichzelf daarin kwijtraken.

Ook verlies speelt hierin een bijzondere rol. Mensen die zijn overleden, vertrokken of op een andere manier uit het dagelijkse leven verdwenen, kunnen toch onderdeel blijven van jouw persoonlijke en familiegeschiedenis. Op de pagina Levenloos gaat het verder over zo'n ervaring vanuit deze systemische context. Niet ieder verliesvraagstuk is daarmee automatisch een systemisch vraagstuk, maar binnen een familie kan de manier waarop met verlies, afscheid en aanwezigheid wordt omgegaan wel degelijk doorwerken.

Hoe herken je een systeem dat niet lekker loopt?

Je kunt een verstoorde dynamiek merken doordat dezelfde conflicten voortdurend terugkeren, mensen niet werkelijk met elkaar spreken, veel energie verloren gaat aan onderlinge spanning of niemand precies weet waar hij of zij aan toe is. Binnen een familie kan dat zichtbaar worden in terugkerende ruzies, langdurig zwijgen, bondjes tussen familieleden, wantrouwen, schuldvragen of iemand die steeds opnieuw de rekening krijgt van een probleem dat eigenlijk breder speelt. In een gezonder systeem is er niet per definitie minder verdriet of tegenslag, maar bestaat er meer ruimte om te benoemen wat er speelt. Mensen mogen verschillen, grenzen worden gerespecteerd en verantwoordelijkheden liggen zo veel mogelijk waar ze horen.

Wat kan systemisch coachen je opleveren?

Het doel van systemisch coachen is niet om jouw familie te analyseren tot je voor ieder probleem een schuldige hebt gevonden. Daar schiet je weinig mee op. Het doel is dat zichtbaar wordt wat tot nu toe buiten beeld bleef. Misschien ontdek je waarom je steeds dezelfde positie inneemt, waarom een bepaald onderwerp je uitzonderlijk sterk raakt of waarom jij verantwoordelijkheden draagt die eigenlijk niet van jou zijn. Alleen al het herkennen daarvan kan ruimte geven om andere keuzes te maken.

Daarmee blijft persoonlijke verantwoordelijkheid belangrijk. Je kunt zeggen: ik begrijp nu waarom ik altijd probeer iedereen tevreden te houden. Maar daarna komt de volgende stap: wat ga ik vandaag anders doen? Je kunt begrijpen waarom je geen grens durft te stellen en tegelijkertijd oefenen om die grens wel te stellen. Systemisch inzicht is geen vrijbrief om alles aan jouw familie toe te schrijven. Het kan je juist helpen om onderscheid te maken tussen wat bij jou hoort en wat je misschien al jarenlang voor iemand anders draagt.

Systemisch coachen in jouw persoonlijke leven

Systemisch werken wordt ook toegepast in teams en organisaties, want ook daar ontstaan rollen, loyaliteiten en terugkerende patronen. Op deze pagina staat echter jouw persoonlijke leven centraal. Jouw familie, relatie en gezin zijn de systemen waarin vragen over verbondenheid, grenzen, verantwoordelijkheid, verlies en oude patronen heel direct voelbaar kunnen worden. Soms helpt het om niet nog harder naar jezelf te zoeken, maar een stap achteruit te doen en te kijken naar het geheel waarvan jij onderdeel bent. Dan verschuift de vraag van ‘wat is er mis met mij?’ naar ‘wat gebeurt hier eigenlijk, welke plek neem ik daarin in en welke plek wil ik voortaan innemen?’